home
user-header

                        
                        
Ватсаптан кэпсээн
4 октября 2016 г., 20:38 427

Тоҥ иэстэһии санаатыгар ылларыы

Ол сыл муус устар ый сүүрбэ ахсыс күнүн Артур баттатар эрэ түүллэригэр саныыр олоҕор саамай куһаҕан күнэ этэ. Билигин санаатаҕына олох кинини кытта сиэрэ суохтук да сыһыаннаһардаах эбит ээ, чэ билигин кэлэн, Артур ол түгэни умна сатыыр даҕаны... Дьылҕа Хаан ол түгэни биирдэ санаппыттаах. Бастакыттан саҕалыым.

Ол сыл Артур кэтэхтэн үөрэххэ сессиятын сабаары сүүрэ-көтө сылдьар кэмэ этэ. Кырдьаҕас убайыгар иитиллибит тулаайах уол үөлээннээхтэрин кытары устудьуоннуур кыаҕа суоҕа, ол иһин үлэлии-үлэлии син биир да баҕа санаатын толорон кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ. Син олоҕо баҕарбытын хоту баран иһиэх курдуга да, кырдьаҕас убайа сааһыран, ыалдьара элбээн, уол илиитэ-атаҕа баайыллан ону көрөн олороро. Убайын олус убаастыыра, кинини элбэххэ үөрэппит мындыр учуутала, аҕа оннугар аҕа, ийэ оннугар ийэни солбуйбут саамай чугас киһитэ буоллаҕа.

Тоҕо тэрилтэтэ сөмөлүөккэ билиэт ыыппатаҕын таайа сатаабатаҕа, харчы да ыытыахтаахтара туохтан эрэ тутуллубута. Сессията бүтэрин саҕана сиэбигэр соххор кэпиэйкэ да хаалбатаҕа. Саатарын, убайа эмиэ ыалдьан балыыһаны булбут диэн иһитиннэрэллэр. Уол санаатын түһэрбэккэ, бүтэһик экзаменын туттарбыт күнүгэр ырыынакка тиийэн суолунан айанныыр төлөбүрүн өлөрүнээри куруусчугунан түүннэри үлэлиир. Икки күн утуйбакка эрэ син биэс тыһыынчаны хамнастана охсор да, такси сакаастыырга турунар. Диспетчердар бары "Суол сабыллыбыта, массыына айаннаабат" диэн туруубка нөҥүө аккаастарын биэрэ олороллор. Ол да буоллар үлүгэр элбэх биллэриилэр быыстарыгар биир массыына Сунтаарга дылы айанныырын булан ылар. "Оо дьэ, тиийиэм буоллаҕа дойдубар..." диэн Артур санаатыгар сатаммыттыы сылаамньыйар.

Муус устар сүүрбэ сэттис күнүгэр айанныыр массыынатыгар олорунар, куораттан тахсалларын эрэ өйдүүр, уонна, икки күнү быһа утуйбакка сылдьар уол сылаас сымнаҕас олбоҕу булан ыһыктынан кэбиһэр - өлөрдүү утуйар. Билбэт этэ буоллаҕа - кинини туох күүтэрин.

Үөһээ Бүлүүгэ тиийбиттэригэр биирдэ уһуктар. Дьиэ таһыгар тураллар. Артур ойон тахсан, уһукта таарыйа хаарынан ньуххарынар, сибиэһэй салгынынан тыыммахтыы түһэн баран салон иһигэр киирэн туоккалаһар, онуоха Үөһээ Бүлүүтээҕи такси диспетчерыгар кэлэн туралларын этэллэр, өрүс бэҕэһээ сабыллыбыт, эбиитин бөлүүн түүн биир уазик мууһу көҥү түспүт үһү, төһө да киһини былдьаабатаҕын иһин гаилар толору буолбуттар.

Таксист Үөһээ Бүлүүттэн төҥнөөрү, өрүс уҥуор күүтэр массыына туоккалаһар эбит. Дьэ маннык айаны стыковканан айан дииллэр. Гаилар баалларын истэн-билэн Хоролортон ким да кэлиэн баҕарбат дуу, бары аккаастыы олороллор үһү. Инньэ гынан, түүн кэлбит такси эбиэккэ дылы муҥкук күүтүүгэ-көһүтүүгэ ааһар.

Эбиэт эрэ аҕай иннинэ "Ньурбаттан массыына кэлэн турар" диэн үөрүүлээх сонунунан утуйан уутун хаммыт суоппар дьиэттэн ойон тахсан өрүскэ түһэллэр. Өрүһү туорааһын саҕаланар. Эчи, Үөһээ Бүлүү аннынан өрүстэрэ кэҥээбитин! Уолбут чүөчэлэр таһаҕастарын туоратыһан быста сыста. Аны туран Ньурба суоппара эриэхэбэйдээх киһи буолла, бары кэллэхтэринэ киллэрээри, быстыбыт дьону таһыгар туруортаата. Бары кэлбиттэрин кэннэ усулуобуйатын туруорар: "Мин таксист буолбатахпын, чааһынай киһибин, сыанам көҥүл. Күндээдэ анныгар дылы үс тыһыынча". Соторутааҕыта эрэ, суол сабылла илигинэ аҥардас куораттан Сунтаарга дылы итиччэ суумма буолара, пассажирдар бары айахтарын аллайдылар. Үөһээ Бүлүү анныгар дылы аҕалбыт такси "Бары биир ситимнээх таксиларбыт, түөрт тыһыынчанан Сунтаарга тиийэҕит, миэхэ балтараа тыһыынчаҕытын эрэ биэрэҕит" диэн бэйэтин өлүүтүн ылбыта. Ол аата, "биир ситимнээх такситын" булбакка, бардыннар эрэ диэбит курдук буолар-буолбат массыынаҕа тэбэн биэрбит диэн кэлэйэ саныыллар. Сир-халлаан ыккардыгар хаалбыт пассажирдар төһө да мөҕүтүннэннэр, кыһалҕаттан сөбүлэһэр эрэ кыахтаахтара. Артур соҕотох туран хаалыа дуо, биэс тыһыынчанан тиийэбин диэбит киһи харчыта Күндээдэҕэ эрэ дылы тиэрдэрин төһө да биллэр, массыынаҕа олорсон кэбиспитэ.

Ньурбаҕа тиийээллэрин саҕана суоппардара арыый да санаата көннө диэххэ дуу, аны икки тыһыынчаны эбэр буоллахтарына Сунтаарга дылы тиэрдиэм диэн эҕэ тылын эттэ. Бары үөрэ сөбүлэстилэр. Биир массыынанан дойдуларыгар тиийэн хаалар үчүгэйэ бөҕө. Артур эмиэ үөрэ иһиттэ, дьиэтигэр тиийэ бардаҕына били ууруммут харчыта баар этэ дии, онтон ойутан таһааран баран төлөһүө этэ.

Эрээри, үөрбүттэрэ эрдэ этэ, күөһү эрдэ өрүнэн харахтарыгар дойдуларын көрбүттэрэ. Өрүс анныгар кэлэн суоппар чиҥ сири көрөөрү хаама тахсыбыта. Ол кэмҥэ Күндээдэ өттүттэн бортовой уазик суол хаҥас өттүн тутуһан айаннатан иһэрэ. Кыһыҥҥы суол чалбаҕынан көрөн турара, бадарааннаах, кирдээх буолан дириҥин-дьаратын быһаарбаккын, түгэҕэ чиҥ эрэ, үлтүркэй, эмиэ билбэккин, онон чалбаҕынан айанныыр туһата суох. Суоппар бортовой уазик этэҥҥэ туораан ааспытын кэннэ, кини суолун батыһан айаннаппыта. Син ортотугар дылы тиийбиттэрэ ээ... О! Онтон массыына хоҥуу хаарга түспүт курдук буксуйталаан ылбыта да, кэлин өттө умса кыҥнайбыта, суоппар сол да гаастыыра, ол иһин да пассажирдар дьааматтан тахсан хаалыахпыт диэн санаанан таһырдьа ойбокко олорбуттара. Суох буоллаҕа! Массыына кэлин өттө өссө дириҥник түһэн, глушитель ууга киирэн тыас-уус биллэ уларыйбыта. Суоппар бэриммитэ, тахсаары аанын арыйбыта... тугу эрэ тоҕо туппут курдук массыына бүтүннүү биирдэ түннүгэр дылы сур гына түстэ! Тыбыс-тымныы уу халыйан киирдэ, пассажирдар ааннарын аһаары гыммыттара, муустаах уу бүөлээн кэбиспит, айдаан-араллаан буолла ээ, ыт хара хаһыылар бары таҕыстылар.

Эдэрдэрэ бу пассажирдар быыстарыгар Артур эрэ эбит. Төһө да уолуйдар, сидиэнньэ анныттан тимир тоһоҕоһун хостоон түннүгү ибили охсуолаан алдьатта, уонна көҥүтэ тэбиэлээн таһыгар таҕыста. Массыына өссө син түспэккэ турар эбит буоллаҕына, Артур эмискэччи түөһүгэр дылы муустаах ууга батары түстэ. Эт-сиин син хамсыыр, пассажирдары барыларын, массыынаттан икки хардыы чиҥ сиргэ диэри тиэрдэн көмөлөстө, тэриллэрин да хостоон кураанах массыынаны эрэ хааллардылар. Артуртан ураты уонна ким да илийбэтэ быһыылаах. Суоппар уолга көмөлөһөн, дэлби сыгынньахтаан баран кураанах таҥаһынан кууһуннара эрийдилэр. Ол кэмҥэ Ньурбаттан массыына кэлбитэ, хата дьолго, амарах санааларыгар дьону барылары тиэйэн төттөрү Ньурбаҕа киирбиттэрэ. Артурга биир бытыылка арыгы ууннулар, тоҥмута ис уорганнарыгар охсубатын диэн уол аҕыйахта хантатан кэбистэ.

Онтон сороҕун Артур өйдөөбөт. Өйдүүрүн өйдүүр, өссө да биэс-алта чаас биир дьиэҕэ олордулар, кини таҥаһа кууран кэтиллэр буолбута, төһө өр олоруохпутуй диэн өрүскэ түспүттэрэ. Күндээдэҕэ тахсан суол көрдүү турбуттара.

Артур арыгытын чаана тахсан, тоҥмутун ыарыыта киирэн сырайдыын-харахтыын буорайбыта. Эбиитин төбөтө хампы бараары ыксатан илиитин-атаҕын ыбылы туппута, саҥарар да саҥатын ыһыктар кыаҕа суох турукка киллэрбитэ.

Халлаан биллэ бороҥуйар. Пассажирдар дьоллоругар Сунтаар диэкиттэн массыына кэлэн тохтуур, иһигэр киһилээх эбит, Ньурбаҕа барар дьону өрүс анныгар дылы аҕалтаабыт. Таҥара баар эбит, сибилигин эргиллэн кэлиэх буолла. Арай Артур хамсанар кыаҕа суох, нэһиилэ хааман кэлбит массыынаҕа киирэн истэҕинэ суоппар итиригин бэлиэтии көрөн: "Хайа да, бу киһигит айанныыр кыахтаах да?! Проеһыҥ баар да ноко?!"

Уол саҥарыан баҕарбыта ээ, барытын быһааран биэрээри, эрээри, проезд харчыта ордубатаҕын этээри "суох..." эрэ диэни быктарда. Онуоха суоппар ону эрэ кэтэспит курдук оргуйа түстэ ээ:

"Дьэ би*тэр, дьоҥҥут ыытар харчыларын арыгылыы-арыгылыы зайчиктаан кэлэри сатыыр дьоҥҥут. Кыһыыбар олордуом суоҕа, эдэргин, өйдөнөн баран суолгун булуоҕуҥ! Ааны сабыҥ!"

Биир эрэ пассажир көмүскэһэрдии саҥара сатаата: "ууга түспүтүн иһин арыгы иһэрдибиттэрэ ээ...", онуоха атын пассажир сабы саҥарда: "куораттан итирик олоорто буолбаат, биир кэм өйө суох утуйан тахсыбыта..."

Ити курдук Артур суол ортотугар соҕотох ордон хаалбыта. Сыыһа эрэ гыннылар, сөпкө эрэ гыннылар, ким да массыына иһигэр ситэри кэпсэтэ сатаабатахтара, бэйэлэрин тыыннарын былдьасыһа аны атыны саҥаран массыынаттан түһэрэн кэбиһиэхтэрэ диэн куттаннахтара буолуо...

Артур турбута... Турбута, элбэҕи бэйэтигэр саныы-саныы. Ытыах санаалар киирэллэрэ да, арыгытын чаана дьайан дуу, туох дэнэрэ эбитэ буоллар, туох да оттомо суохтук кураанахтыы көрөн бодолуйан турбута. Эрээри бэриниэн баҕарбата, дойдута бу сис ойуур кэннэ, ол диэки баара. Чугас курдуга. "Син биир тиийиэхтээхпин!" диэн санаатыгар чараппаахы да буоллар, хааман саҕалаабыта. Көлөһүн аллыар дылы хаампыта, дьэ этэ-сиинэ төлө барда, сүүрэн да ылыан баҕарталыыр. Хомустаах сайылыгар сарсыардааҥы сырдыгы, саҕахха күн тахсыытын баттаһа тиийбитэ. Күндээдэттэн аҕыйах биэрэстэ тэйиччи сытар сайылыгы түүнү быһа айанныыр.

Ботомоойу үрэҕэр эбиэт иннигэр тиийэр. Кэнниттэн трекол көлүөһэлээх уаз хантер ситэн ылар. Нууччалар. Накыынтан Кэмпэндээйигэ сынньана, бултуу-алтыы баран иһэллэр. Саҥарар кыахтаммыт Артур кыһалҕатын барытын быһааран биэрбитигэр, нууччалар үөрүүлэрин кытта олордоллор.

Дьэ ити курдук айаннаан тиийбитэ сыччах, аны дойдутугар... убайа күрэнэн көрсөр. Бэйэтэ ойоҕостотон эмиэ кыраадыһа түөрт уонтан түспэт турукка киирэр. Олох ыараханын кэмигэр сэлиэнньэтин дьон көмө-имэ буоланнар, убайын ынараа дойдуга атаараллар, уолу балыыһаҕа киллэрэллэр. Олох суолтатын сүтэрбит уол сыл аҥарын тухары арыгыга ухханар. Хос балыыһаҕа киирэн, санитаркалыын сөбүлүү көрсөннөр, уол хоһуттан уһуктар кэриэтэ, олоҕун тубуһуннаран барар. Итини этэллэр эбээт, эр киһи диэн биирдэ ат көхсүгэр, биирдэ ат өрөҕөтүгэр диэн.

Ол кэмнэртэн балачча сыл ааста. Артур ыал буолан дьиэтин оһоҕо бурулаата, убайын баайын-дуолун тутан, төһө да үөрэҕин бырахтар, бэйэтэ шиномонтаж, мастерской арынан, сэлиэнньэ биир тутаах үлэһитигэр кубулуйда.

Арай биир күн, атын күннэртэн туох да уратыта суох тохсунньу ый томороон тымныыларын саҕана Артурга субуоннаан биллэрдилэр: "Дорообо, Артур Анатольевич, куоракка айаннаан иһэр ыраахтан кэлбит массыына аара суолга быстыбытын эйиэхэ сирдээн ыыттыбыт, иэдэйбит дьоҥҥо көмөлөс эрэ" диэтилэр. Артур айан ыараханын этинэн-хаанынан билбит киһи үөрүүнү кытта көрсөргө сөбүлэстэ.

Гарааһыгар Истана кубулҕан тымныы туманын кытары курулатан киирдэ. Арай, Дьылҕа Хаан ыйааҕынан диэххэ дуу, суоппарын бу утары көрбүтэ - били Күндээдэ суолугар соҕотохтуу хаалларбыт суоппара илэ бэйэтинэн кэлэн турар эбит! Артур ону аһара бэркэ өйдүүр - хом санаатыгар, кыһыытыгар хаста бу киһини кыраабыта буолуой! Эрээри, суоппара киһи кинилиин кэлэн дорооболоспута эрээри, аара суолга хаалларбыт итирбит киһитигэр майгыннатан да көрбөтө быһыылаах. Артур кинини төһө да биллэр, уруккуну санатар санаата суох.

Суоппар:

- кэнники көлүөһэм амортизатора кулгааҕын сиирэ тардан туллан хаалла, аҥардас рессоранан өр айаннаабаппын бо, саатарын толору дьонноохпун. Аны амортизаторым толугураан көлүөһэм шинатын аалар эбит, тэһэн да кэбиһэр кутталлаах. Таһырдьа тымныыта сүрдээх, кыаҕым кэлиэ этэ.

- Ол диэхтээн... Пассажирдаргын буоратыаҥ хаалбыт...- Артур суоппарга кыһаллыбакка олордо сылдьар дьонун саныы түстэ.

- Эйигин сваркалаан биэриэ диэтилэр...

- Чэ, көлүөһэҕин уста тур, аппараты бэлэмниэм...

Бэлэмнэнэ сылдьан дьэ санаа арааһа өйүгэр-санаатыгар кутуллан барда, ол сахтарга кыһыйбыта, кыыһырбыта-абарбыта тиллэн кэлэн иэстэһэрин толкуйдатыах курдук:

"Дьэ күн мин тиэргэммэр тыгар күннээх эбит ээ! Кэһэтиэм да буоллаҕа! Эрээри, бачча умнан кэлэн баран, тоҕо уруккуну санаатым? Оо, кыһыытыан, кыһыытыан! Муҥур тылынан "өйдүүгүн да миигин? Суолга соҕотохтуу итирик эрэ диэҥҥин быраҕан, харчыта суох диэн харчыга хараҥаран хаалларан барбыккын?" диэхпин, этэ-сиинэ аһыйбатах, ыарыйбатах киһи тугу утары тыл этиэҕэй, өйдөөбөккө көрөн туруо буоллаҕа. "Олоххо араас буолар..." диэн куотунуо. Оҥостубакка барыа. Сэлиэнньэҕэ син биир кимиэхэ эмит оҥостуо турдаҕа. Суох! Кэһэтэр буоллахха дьиҥнээхтии этэ ыарыйарын курдук кэһэтиэххэ наада! Биллин! Онуоха соруйан ити амортизаторын кулгааҕын барбах сваркалыахха баара, биир-икки сиринэн, Сунтаар улууһун ааһыа, Ботомоойу үрэҕэр дылы "Айан суоллар" оҥорбут суоллара чаһыы, ону эрэ аастар, дьэ мин муҥу-эрэйи көрбүт сирбэр тиийэн быстарыахтара, ол диэки амортизатора хос туллан көлүөһэтин тэһэр дуу, рессоратын тоһутар дуу, туран хаалыахтара ээ! Билигин халлаан чахчы абытай тымныы, айанныыр да дьон аҕыйах...

Эрээри, пассажирдар? Кинилэр туох буруйдаахтарый? Оҕо баар буоллун, кырдьаҕас баар буоллун? Биир бэйэм курдук улахан кыһалҕалаах киһи куоракка ыксаан иһэр буоллун, бүтэһик харчытын проезд оҥостон? Хайаабыт киһии... Оо дьэ, иэстэһиэхпин, кэһэтиэхпин баҕам тоҕо да өтөн киирэ турарыҥ буоллар, уруккуну умнуохха да баар этэ, былыргыны былыт саппыта диэн баран!

Этэн туһата суох, аны куһаҕаны күөттээн өссө дириҥ кыһалҕаҕа тиэрдиэ, эппэтэх ордук. Сырыттын. Дьон үтүөтүн биллин! Саха киһитэ амарах сүрэхтээх эбит диэн өйүгэр охсуллан аастын эрэ, өйдөнүө эрэ, өйдөөбөтө дуу...

Хайаабыт киһии..."

Дьэ ити курдук санааҕа ылларан Артур сваркалаан бүтэрдэ, суоппар махтаныаҕын махтанна, төттөрү көлүөһэтин кэтэрдэн, түргэн соҕустук хойуу турар туманнаах тымныы таһырдьаҕа гарааһыттан таҕыста. Артур өйдөөбөтө даҕаны, хайдах сваркалаатай?

Толикус

Избранное
Читайте также

                                                                                                     I

            Сегодня я опоздал. Мусорная машина приехала раньше, чем я проснулся. А проснулся я поздно, потому что долго ждал, пока жильцы рассосутся по своим квартирам, чтобы незаметной тенью проникнуть в техэтаж. Суббота, народ в гости ходит, гостей принимает. В техэтаже и было мое ночевье, там я хранил свой нехитрый бомжеский скарб, там отогревался возле раскаленных пузатых труб. Это – мой дом. Не крепость, конечно, но жить можно. Старый слежавшийся матрац со стертыми полосьями заменял постель, ящик из-под фруктов, добытый у овощника, был столом. Я привык к своему жилищу, единственное неудобство было в том, что надо было пораньше утром выскользнуть из своего убежища и так же попытаться незамеченным проскользнуть туда вечером, чтобы народ не заметил. Люди разные, по-разному реагируют на бомжей в подъезде. Кто-то брезгливо морщит в сторону нос, кто-то грозит полицией, а особенно активные пытаются выпинать на улицу. Не буду же я с ними драться за место под солнцем…

Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации