home
user-header

                        
                        
Учуонайдар Аан дойду күөллэрин дириҥин уонна сабардамын аахпыттар
20 марта 2017 г., 21:52 116

Саҥа ааҕыы түмүгүнэн күөллэр ууларын хаһааһына урукку ааҕыытааҕар биллэрдик кыра эбит: күөл орто дириҥэ баара суоҕа 42 м, уруккунан 62 м.

Америка улуу күөллэрэ (Googlemaps хаартыската)


 

Күөллэр – улахан суолталаах ыраас уу түмүллэр сирэ, дэҥҥэ көстөр уонна баай айылҕалаах экосистемалар уонна киһи культуратын кииннэрэ буолар. Ол иһин учуонайдар күөллэри үөрэтэллэрин киһини сөхтөрбөт. Былырыын эрэ Канада геологтара Сир күөллэрин сиһилии ойуулаах картатын оҥорон көрдөрбүттэрэ, оттон билигин Массачусетстааҕы технологиялар институтун (MIT) чинчийээччитэ Барри Кель (Barry Cael) күөллэр дириҥнэрин уонна сабардамнарын саҥаттан аахпыт. Ол туһунан Саҥа Орлеаҥҥа буолан ааспыт кулун тутардааҕы Америка физика түмсүүтүн (APS) көрсүһүүтүгэр доклад оҥорбут. 

 

Кель эппитинэн, спутниктар көрдөрүүлэринэн Аан Дойдуга 1 га иэннээх күөл ахсаана 100 мөл, быһа холоон кинилэр сир 2%, ол эбэтэр 30 мөл га, иэннээх эбиттэр. Онно баар түмүллэ сытар уу сабардамын быһаарарга күөл дириҥин билиэххэ наада. Элбэх случайга күөллэр дириҥнэрин көннөрү быһаарар кыах суох, учуонайдар дириҥин быһа холоон эрэ билиэхтэрин сөп, тулалыыр ландшафт уратытыттан. Ол түмүгэр күөллэр ууларын сабардама киэҥник халбаҥныыр: 160 - 280 тыһ. куб. км. тиийэ.

 

АХШ-ка уонна Швецияҕа коллегаларын көмөлөрүнэн Барри Кель араас иэннээх күөллэр ахсааннара степень сокуонугар эппиэттиирин быһаарбыт. Холобура, 10 га иэннээх күөллэр ахсааннара 1 га иэннээх күөл ахсааныттан 10 төгүл аҕыйах эбит; аны туран 1 га иэннээх күөллэр 0.1 га күөллэртэн эмиэ 10 төгүл аҕыйах, уо.д.а. Ити модель баар даннайдары кытта сөп түбэһэр, ол гынан баран урут харахха быраҕыллыбат кыра күөллэр ахсааннарын учуоттуур.

 

Ону таһынан, учуонайдар тулалыыр ландшафт уонна күөл дириҥин быһаарар саҥа моделын туттубуттар, ол түмүгэр күөллэр орто дириҥнэрэ 62 м 42 м түспүт. Ити түмүгэр Кель уонна кини коллегалара Сир күөллэрин сабардамын ордук эрэллээх ахсыанканы ылбыттар: 196-тан 202 тыһ. куб. км.

 

Naked Science

#естественные_науки, #сахалыы

Нравится