home
user-header

                        
                        
Ирбэт тоҥ ууллуута тиит тыалар элбииллэригэр тиэрдиэ
10 июля 2018 г., 20:34 203

Учуонайдар быһаарбыттарынан климат Аан дойду итийиититтэн сылтаан ирбэт тоҥ (вечная мерзлота) улам аччааһына сиргэ тииттэргэ сөп түбэһэр минерал элэмиэннэрэ сууралларыгар тиэрдэр эбит. Чинчийээччилэр сабаҕалааһыннарынан Киин Сибиир тоҥ зонатыгар биомасса элбииригэр уонна мастар өлгөмнүк үүнүүлэригэр тиэрдиэ. Чинчийии түмүктэрэ Forests сурунаалга таҕыста.

https://indicator.ru/imgs/2018/07/06/15/21302/77328289357aaadc08a320f8234fcba539dab79b.jpg

Paul Souders/Getty Images

 


 

Тиит мас Киин Сибиир үрдүнэн барытын кэриэтигэр тарҕанан үүнэр. Россия мутукча мастарыгар (хвойное деерво) кини саппааһа 40% тиийэр. Биологиятын дьайыытын көмөтүнэн — тас силис систематынан уонна сыл ахсын мутукчатын сөргүтэтэринэн — мас элбэх уунан нүөлсүтүллүбүт сирдэргэ, маардарга уонна тымныыга үүнүөн сөп. Хоту мас үүнэригэр тымныы тыйыс эрэ буолбакка ирбэт тоҥ эмиэ мэһэй буолар. Инник усулуобуйаҕа мас үүнэр уонна сайдар кэмэ быдан аччыыр. Ол гынан баран Аан дойду итийиитэ (глобальное потепление) ситуацийаны уларытан иһэр.

 

Красноярскайдааҕы наука киинин уонна Сибиирдээҕи федеральнай университет учуонайдара уонна атын дойдулартан сылдьар коллегара саарбаҕалыылларынан (прогнозируют), өр сыллаах тоҥ сир ууллуута тииттэргэ аналлаах минерал аһылыктарын элэмиэннэрэ элбииригэр тиэрдиэ. Дойдулар икки ардыларынааҕы чинчийээччилэр түмсүүлэрэ климат Аан дойду итийииттэн сылтаан тахсар эффектары Гмелин уонна сибиир тииттэригэр ырыҥалаабыттар. Эбэҥки улууһугар баар Тура бөһүөлэк уонна Красноярскай таһыгар хас да опыт оҥорор сирдэргэ мастар үүнэ-сайдар кэмнэригэр (вегетационный период) чинчийээччилэр томтор куулатыгар уонна халдьаайытыгар, өрүс хочотугар уонна маарга үүнэр мастар мутукчаларыгар азот, фосфор уонна калий баарын кээмэйдээбиттэр. Ити элэмиэннэр түмсүүлэрэ (концентрация) сылаас сиргэ элбэх буолан тахсыбыт. Инник гынан климат итийиититтэн мастар ордук элбэх иҥэмтэлээх веществолары ылыахтара уонна онтон сылтаан ордук үүнүүнү кердерүөхтэрэ.

 

«Хоту экология ойдом олохтоох (локальный) усулуобуйаларыттан мастар үүнүүлэрэ сүрдээҕин араастаһар. Биһиги чинчийэр учаастарбытын "айылҕа лабораторийатын" оҥорорго диэн талбыппыт. Иннэ гынан, куула өттө күн сырдаҥатын хальдаайытааҕар кыраны ылар, сирэ онно бытааннык ирэр уонна кыра дириҥҥэ. Ордук элбэх иҥэмтэлээх элэмиэннэр өрүс хочолоругар үүнэр мастарга тиксэр, онно сирэ наар кэриэтэ минерал элэмиэннэринэн эбиллэ турар. Маардар иҥэмтэлээх аһынан кэмчилэр, онно кинилэр сөҥүүнэн эрэ түһэр кыахтаахтар», — диир чинчийээччилэртэн биирдэстэр, биология билимин кандидата Анатолй Прокушкин.

 

Учуонайдар ону-таһынан тииттэр ирбэт тоҥ сиригэр үүнэр атын уратыларын көрдөрбүттэр. Бореал тыалар сирдэригэр азот ахсаана аҕыйах буолара биллэр. Кини ахсаана сөп түбэһэригэр үүнээйилэр тэллэйдэри кытта симбиостара, микориза, көмөлөһөр. Тэллэйдэр кэмчи сирдэргэ (бедные почвы) иҥэримтиэни улаатыннараллар, кинилэр маһы иҥэмтэлээх аһылыган, ол быыһыгар азотунан эмиэ, хааччыйаллар, ол оннутугар мастар силистэриттэн глюкозаны ылаллар. Хоту үүнэр тиит мутукчатыгар азот состава симбиос ситимэ суолталааҕын туоһулуур, төһөнөн сир усулуобуйата мөлтөх да ситим эмиэ мөлтөөн иһэр.

 

Атын тиит мас хоту тыыннаах хаалар суолталаах механизма — ресорпция буолар, ол аата күһүн саҕаланыытыгар мутукча түһүөн иннинэ аһылык элэмиэннэрэ мас структуратыгар төннүүтэ буолар. Тиит мастар 60-тан 90% диэри азоту, фосфоры уонна калийы хаалларар уонна кэлэр саас туттар кыахтаахтар. Чинчийээччилэр хоту үүнэр тииттэр соҕуруу баар тииттэрдээҕэр фосфору уонна калийы ордук элбэхтик чөлүгэр түһэрэллэр эбит.

 

Индикатор

#естественные_науки, #экология, #наукороссия, #сахалыы

Избранное
  • 11 июля 2018 г., 08:51
    jozh   Пожаловаться

    «элэмиэннэр түмсүүлэрэ (концентрация)» :))

    Вы сначала слово элемент переведите.

    • Автор
      11 июля 2018 г., 11:55
      Сур Бере   Пожаловаться

      jozh, а как по-русски будет элемент? :))

      • 11 июля 2018 г., 13:30
        jozh   Пожаловаться

        Сур Бере, в русском языке слова «концентрация» и «элемент» существуют по крайней мере с XVIII века (по моему, Ломоносов ввёл) и стали частью языка. В якутский язык слово «концентрация» попало из русского языка, думаю, по меньшей мере век назад, все его понимают. Или уровень образования настолько упал? Тогда и слово «элэмиэн» скорее всего тоже не понимают. Переведите и его тоже. Для особо одарённых :)

        • Автор
          11 июля 2018 г., 15:39
          Сур Бере   Пожаловаться

          jozh, то что их ввел Ломоносов или кто-то другой в нцатом веке ровным счетом не означает ничего. Как и в английском языке, эти научные термины имеют латинское и греческое происхождение. Чтобы спорить по-поводу их истинного значения приведи полные русские аналоги.

          П.С. Концентрация - по-якутски.

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться
с помощью аккаунта в соц.сети
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации