home
user-header

                        
                        
Таҥара.
7 июня 2018 г., 18:04 119

“Айыы таҥара” диэн тыл төрүт өйдөбүлэ

”Первое, чтобы я сделал (придя к власти) – я бы вернул словам их первоначальный смысл”. Конфуций

Саха төрүт итэҕэлин төрдүн-төбөтүн сөптүк эт мэйиибитинэн өйдөөн, сүрэхпитигэр-быарбытыгар иҥэринэн дириҥник ылынарбытыгар биир, суос-соҕотох тыл төрүт өйдүбүлүн сөргүтэн, чөлүгэр түһэрэн өйдүүрбүт сүдү улахан суолталаах. Ити тылбытын олус үчүгэйдик билэр уонна өйдүүр курдук сананан тутта сылдьабыт эрээри, сыыһа өйдүүбүт. Ол тылбыт “ТАҤАРА” диэн.

Ханнык баҕарар аныгы саха киһитэ “таҥара” диэн тылы иһиттэҕинэ нууччалыы “бог” диэн тыл сахалыы тылбаастаммытын курдук өйдүүр уонна эбиитин, киһи күлүөх, саха итэҕэлин өттүгэр арыыйдабын, инники күөҥҥэ сылдьар билиилээхпин дэнээччитэ, ол “таҥаратын” Айыылар үрдүлэригэр аастыйбыт баттахтаах, маҥан таҥастаах, үрүҥ былыт олбоххо кымыстаах чороону көтөҕөн олорор оҕонньор курдук өйүгэр оҥорон көрөр.

Итинник сыыһа өйдөбүлү 17-с үйэҕэ, сахаларга туора итэҕэли соҥнуулларын саҕана, саханы бэйэтин төрүт итэҕэлиттэн тэйитэр соруктаах христианскай религияны тарҕатааччылар үөскэппиттэр. Ол албын ньымалара билигин да туттуллар – “политеизм” диэн элбэх Айыыларга үҥээһин хаалынньаҥ өйдөөх-санаалаах, былыргы дьиикэй омук бэлиэтэ, оттон сайдыылаах аныгы омук хайаан да монотеистическай итэҕэллээх, соҕотох үҥэр таҥаралаах буолар диэн. Ол үөскэппит өйдөбүллэрэ хас да үйэ тухары өйбүтүгэр-санаабытыгар иҥэриллибитин куһаҕан содулугар, бүгүҥҥэ диэри күннээҕибитигэр тутта сылдьар “таҥ”, “таҥар”, “таҥара” диэн тылларбыт туохтууру бэлиэтиир соҕотох өйдөбүллэрин икки оҥорон сыыһа өйдөөн муна-тэнэ сылдьабыт.

Саха тылыгар “таҥар” диэн туохтууру бэлиэтиир тыл өйдөбүлэ “оҥорор” диэн тыл өйдөбүлүгэр чугас эрээри, атыннаах. Таҥар көннөрү оҥорортон атына диэн, бастаан өйгө айыллыбыты, хайдах оҥоһуллуохтааҕа чопчу биллибэти, араас элбэх кыра эттиктэртэн хомуйуллуохтаах улахан биир бүтүн оҥоһугу, күүскэ толкуйдаан, ол кыра эттиктэри бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаран-холбоон, ымпыктаан-чымпыктаан, хос-хос ыпсаран, бүтэһиктээх оҥоһугу баар гына хомуйан таһаарары этэбит.

Былыргы мындыр өйдөөх өбүгэлэрбит тулалыыр эйгэ киһи ааҕан сиппэт элбэх ахсааннаах эҥин араас эгэлгэ бары көстүүлэрэ судургутук оҥоһуллубаттарын билэллэрэ. Кинилэр Аан Дойдуга баары барытын киэҥ куйаар көстүбэт айар күүстэрэ – Үрдүк Айыылар айан-таҥан, баар оҥорон таһаара тураллар диэн итэҕэйэллэрэ. Ол иһин кинилэр “Айыы таҥара” диэн тулалыыр эйгэҕэ көстөрү барытын холбоон, Айыылар таҥан оҥоро туралларын бэлиэтээн өйдөтөөрү ааттаабыттар эбит. Тулалыыр эйгэ оҥоһуллара уустугун, ымпыктаан-чымпыктаан таҥылларын билэр буолан, “Айыы оҥороро” диэбэтэхтэр.

“Саха киһитэ бэйэтэ сыттаан-амтаһыйан, тутан-хабан көрөн билбитин эрэ итэҕэйэр” - диэн элбэхтэ туттуллар өс хоһооно баар. Бу тылларынан өбүгэлэрбит өтө көрүү өйө сайдыбатах киһи көстүбэт эйгэ баарын хайдах да кэпсээтэххэ итэҕэйбэтин эҕэлээн эттэллэр даҕаны, итинник этии ис хоһооно сөп. Мындыр өйдөөх ойуун дьон чараас эйгэ баарыгар итэҕэйиэхтэрин баҕарбат көннөрү дьоннорун, хаһан даҕаны кинилэр бэйэлэрэ тутан-хабан көрбөтөх, илэ көрсөн билсибэтэх Айыыларыгар итэҕэтэ сатаабатахтар, ол оннугар Айыылар таҥан оҥоро турар тулалыыр эйгэлэрин көрдөрөн, ону айан-таҥан оҥорор көстүбэт күүстэр баалларыгар итэҕэппиттэр эбит. Онон, былыргы дьон бары Айыы таҥан оҥорорун тутан-хабан көрөр буоланнар, тулалыыр эйгэни Айыы таҥарыгар (Айыылар таҥалларыгар) итэҕэйэр буолбуттар.

Аныгы саха тылын грамматикатыгар олоҕуран эттэххэ, “таҥара” диэн аат тыл буолбатах, “таҥар” диэн туохтууртан үөскэтиллибит сыһыат туохтуур буолар. Айыы таҥара диэн тылы нууччалыы туруору тылбаастаатахха – “собираемое, конструируемое Высшим (небесным) Творцом” диэн буолар. Аар Айыы Тойон таҥара диэн нууччалыы өйдөбүлэ – Вселенная.

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться
с помощью аккаунта в соц.сети
Читайте также
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации