home
user-header

                        
                        
Америкаҕа саха суола ол эбэтэр биһиги тугу билбэппитий?
20 ноября 2016 г., 08:49 в САХА ЭЙГЭТЭ 608

 

 

 Ааспыт саас, муус устар бүтүүтүн саҕана, биир сүрэҕэ суох күн утуктуу олорон Google Maps киирэн Аан Дойду сирин-уотун көрөргө санаммытым. Дойдубун ахтыбытым бэрдиттэн Саха сирин араас күөллэрин-үрэхтэрин, бэйэм туора-маары хаампыт-сиимпит сирдэрбин-уоттарбын көрө олорон тоҕо эрэ Хотугу Америка континенын көрөргө санаммытым. Дьэ манна, киһи дьиктиргиэх иһин интэриэһинэй көстүү үөскээн тахсыбыта. 

 

Историяҕа биллэринэн, Америка континенын арыйыыга, үөрэтиигэ, колонизациялыырга, нуучча ыраахтааҕытын дьаһалынан чуолаан Аляскаҕа уонна Калифорния штатыгар саха омук  төһө да соччо улахана суох буолбутун иһин, суол хаалларбыта баар суол. Этэргэ дылы "суруллубут суоруллубат". Чэ ол туһунан кылгастык суруйдахха маннык. 


Википедия кэпсииринэн, 1648 сылтан Арассыыйа империятын колонистара Хотугу Америка кытылларын булбуттара. Маҥнай Семен Дежнев, кэлин И. Кусков уо.д.а. Хотугу Америка араас кыыла-сүөлэ, чуолаан калан диэн уу кыылын тириитэ ордук күүскэ сыаналанар буолан, Аан Дойду күүстэрин болҕомтото билиҥҥи АХШ сиригэр-уотугар хатаммыта. Арассыыйа колонистара 1812 с. Форт-Росс диэн база тэриммиттэрэ. Биллэн турар, бу XVII-XIX үйэлэр быыстарыгар Хотугу Америка континеныгар элбэх историческай чахчылар, араас күөнтэһиилэр, омук икки ардынааҕы улахан кыргыһыылар турбуттара, ол туһунан элбэхтик суруйаллар уонна кэпсииллэр. Онно тохтоомуох. Ааҕааччым, бука, "ол нуучча колонистарын дьыалаларыгар Саха суола ханан баар буоллаҕай“ - диэн ыйытыаҥ. Биллэр биричиинэнэн, саха омук Американы арыйыыга уурбут сүҥкэн кылаата кистэнэр буолуон сөп, ону ол диэбэккэ холонон көрүөххэ сөп.

 

  Форт-Росс

 Калан

 

Урукку суруйуулар кэпсииллэринэн, сахалартан аан-маҥнай Америка континеныгар үктэммит киһинэн Логин Захаров буолар. 1860 с. атырдьых ыйын 30 күнүнээҕи "Указ Якутского земского суда Ботурусской инородной управе о пребывании якутов на службе Российско-Американской компании" на Аляске" докумуоҥҥа 20 саха аата-суола ахтыллар. Бу Боотур Уус улууһун 1-кы, 2-с Хатылы, 1-кы Бологур, Сылаҥ, 1-кы Чакыр уонна Мэҥэ Хаҥалас 1-кы, 2-с Мэлдьэхси, Баатара, Мөҥүрүөн уонна Дьабыл нэһилиэгин дьоно буолаллар. Бу дьон социальнай статустара үрдүгүн, кинилэри олус харыстыылларын ахтыахха сөп. Саха былыр-былыргыттан мас-ууһа, атыыһыт, сирдьит, туруу үлэһит быһыытынан биллэр, биллэн турар, маннык дьон колонистарга олус наада буолаллара саарбахтаммат. Өссө суруллубут∶ "якут Бурцев строил и чинил корабли в Новоархангельске" - диэн. Кэлин сахалартан бүтүн ыалынан көһөн барыы, Форт-Росска тиийэн ынах ииттэн, онон колонистары аһаталлар эбит. Бу, арааһа күүһүнэн күһэйэн илдьэ барыллыбыт да, хамнастаһаары да барбыт сахалар буолуохтаахтар. Алеут омуктары сахаларынан солбуйалларын, алеуттартан сахалар үлэһиттэринэн ордуктарын, сахалар индеец омуктары кэргэн ылбыттарын, ону таһынан саха быһаҕа, үҥүүтэ Хотугу Америка араас сирдэригэр көстөрүн, сахалар быһаҕы, үҥүүнү эргинэллэрин туһунан эмиэ суруллар. 

 

Аллара Аляскаҕа уонна Калифорнияҕа олоро сылдьыбыт сорох сахалар:

 

Попов Петр – промышленник, смотритель скота, плотник, 1820-1821

Захаров Георгий – плотник, смотритель скота, фермер, 1820-1836

Пермяков Степан – плотник, 1829-1836

Пермякова Степанида – смотрительница скота, 1829-1836

Охлопков Яков – плотник, 1820-1821

Пермяков Стефан, 1829-1836

Попов Герасим, 1820-1821

Прокофьев Авив – смотритель скота, 1829

Прокофьева Доротея – смотрительница скота, 1829

Федоров Иван, 1838-1841

Иванов Георгий (или Егор), 1836-1838

Иванов Харитон, 1830-1836

Иванова Лукерья, 1830-1836

Николаев Логин, 1834-1841

Николаева Олимпиада, 1838

Захаров Логин, 1820-1821
 

 

  Нуучча колонистарын Форт-постара

 

Биллэн турар, саха культура да, туттар сэп-сэбиргэл да өттүнэн Америка олохтоохторугар дьайбыт буолуон сөп диэн сабаҕалыахха. Холобур маннык.

Нууччалар арыйбыт Чуумпу акыйаан кытылыгар турар Сарычев диэн арыы Шишмарев нэһилиэгин ылан көрүөххэ. Манна бүгүҥҥү туругунан 500-н тахса киһи олорор. Үксүн инуиттар, эскимостар уо.д.а. Хотугу Эмиэрикэ төрүт омуктара олохсуйбут сирдэрэ. Иккис аата Кигиктак (Qigiqtaq) диэн. Хайдах эрэ саха тылыгар майгынныырга дылы буолбатах дуо? "-таах“ сыһыарыыттан Кыдьыктаах ду, Кидьиктээх ду диэбит курдук. Ама тыл баранан диэххит. Оччотугар салҕыы саха тылын тылдьытын арыйан "Кыдьыктаах" диэн тыл суолтатын көрөбүт. 

Кыдьык:
1) заразная болезнь; 2) перен. порок, дурная привычка; куһаҕан кыдьыккын бырах = бросить дурную привычку.
кыдьыктан:
1) страдать какой-л. заразной болезнью; 2) перен. приобретать, усваивать дурную привычку. 

Салҕыы хасыһабыт уонна Аляска официальнай сайтыттан (http://www.akhistorycourse.org/) тура сылдьыбыт улахан эпидемиялар тустарынан суругу булан ылабыт. 

Epidemic Timeline
(Selected Dates to 1900)
From Robert Fortuine’s Chills and Fever
Russian Period
1791 Respiratory illness in the Aleutians and Kodiak Island
1802 Deadly fever brought to Atka on the Russian galiot Aleksandr Nevskii
1804 Respiratory disease in Kodiak brought by the Boston ship O’Cain
1806-07 Respiratory disease in the Aleutians that killed so many people that there were not
enough men left to bury the dead.
1807-08 Dysentery in Unalaska and the Aleutians
1819 Influenza or measles in Sitka brought by an American ship from Java, spread to
Kodiak by the Finlandia
1827-28 Likely influenza, in Kodiak
1830 Respiratory disease on the Alaska Peninsula and the Aleutian Islands
1830s Probably typhoid in Sitka
1832 Severe deadly epidemic of unknown type on the Nushagak River
1835-1840 Smallpox epidemic throughout Alaska: killed between one quarter and
two-thirds of the people in all villages; survivors were scarred and easy prey
to secondary infections.
1841 Possibly diphtheria in Sitka
1843-44 Mumps in Southeast Alaska
1844 Probably whooping cough on the lower Yukon River
1845 Whooping cough in Sitka
1848 Measles in Southeast Alaska
1851-52 Influenza in Barrow
1853 Coughs and stabbing pains on the Alaska Peninsula
1859 Respiratory disease up and down the Yukon
ALASKA STUDIES • UNIT 4, A Thematic Chronology of Alaska —Russian American Reader 11. 
12. ALASKA STUDIES • UNIT 4, A Thematic Chronology of Alaska —Russian American Reader
1860 Coughs and stabbing pains on the Alaska Peninsula
1860 Measles throughout Russian America
1860 Scarlet fever epidemic among Gwich’in, probably introduced by Hudson’s Bay
employees
1862-63 Influenza in Sitka
1867 Pleurisy and bronchitis in Nulato
American Period
1874-75 Measles in Prince William Sound and Kodiak
1881 Respiratory disease in the Aleutians
1882 Measles in Southeast Alaska
1882 Diphtheria along the Yukon River, from Canada to the lower Yukon
1883 Pneumonia and whooping cough in Ingalik villages
1888 Influenza in Unalaska, striking virtually all residents
1888 Pneumonia in Lake Iliamna area
1888-1890 Pneumonia in Bristol Bay
1890 Influenza wiped out more than a hundred Nunamiut Eskimos
1894 Bronchopneumonia struck 3/4 of the population of Point Hope
1896 Influenza in southwestern Alaska Yup’ik areas
1900 Influenza-measles epidemic spread like lightning throughout western Alaska
from Atka to Point Hope; its severity during the summer prevented people
from putting up fish for the coming year. In many villages, every person was
stricken with one or the other of the illnesses within days. At one Ingalik village
the only living creature found was a dog. Mortality is believed to have
been a least 2000, in some villages from 25 to 50% of the population.

 Шишмарев нэһилиэгэ

 

 

 

Салҕыы хасыһабыт уонна YouTube-ка Шишмарев (Кыдьыктаах) видеоларын хасыһа олорон өссө биир дьиктини булан ылабыт. 

(https://www.youtube.com/watch?v=s-KvqDfZxgg) 

 

Stephen Carter диэн киһи "Stick Pull Contest at Shishmaref" диэн устуута:

 Мас тардыһыыта! Саха төрүт оонньуута - мас тардыһыыта бэйэтинэн буолбатах дуо бу?

 

Өссө салҕыы Google Maps  көмөтүнэн сахалыы топоним буолуон сөптөөх сири булабыт.

 Дириҥ диэн дэриэбинэ

Чахчы байҕал кытыытыгар турар дэриэбинэ. Байҕал дириҥ буолара саарбахтаммат. Саха тыла диэн сабаҕалыахха сөп. 

 

 Якутат дэриэбинэ

Якут диэн тылтан тахсыбыт буолуон сөп.  ​

 

Өссө бу: 

 Саха сылгытын атыылыыр туһунан биллэрии быһыылаах. 35 саха сылгытын Шишмарев (Кыдьыктаах) дэриэбинэтигэр. Английскайдыы үчүгэйдик билэр дьон тылбаастыыргытыгар көрдөһөбүн. 

 

 

 Саха атын кымньыыта. Джесуповскай экспедиция материала. 1902

 Horse whip, ornamented. Yakut, Sakha, Siberia (1902, Jesup expedition).

Metal, wood, hair (horse) © American Museum of Natural History

 

Кылгастык хасыһан көрдөххө дьэ маннык эмиэ да дьикти, эмиэ да фантастическай хартыына ойууланан тахсар курдук. Бэйэм история үөрэхтээҕэ буолбатахпын. Баҕар сыыһарым буолуо, эрээри, саха суола Аляскаҕа баара саарбахтаммат. Бу суруйуум баҕар кими эмит өссө дьаныһан туран чинчийэргэ салайыа. Биллэн турар Арассыыйа уонна АХШ сыһыаннара тымныытынан да, Арассыыйа ыытар иһинээҕи политикатынан да, Хотугу Америкаҕа саха омук суола ситэ үөрэтиллибэтэҕэ биллэр. Туох эмит кистэнэр, ситэри кэпсэммэтэ баар буолуон эмиэ сөп.

Бу суруйуу мин тус бэйэлээх бэйэм санаам. Сөп буоларын ду, сыыһа буоларын ду кимиэхэ да дакаастыырга дьулуспаппын.

Саха-Америка сыһыана, историята өссө дириҥ үөрэтиини ирдиир.

 

Алгыс Аһыкай, 2016/11-16 

туттуллубут матырыйаал:

 

http://alaska-heritage.clan.su/publ/5-1-0-17

http://www.horsebreeds.org/Breeds/Yakut/United%20States/Alaska/Shishmaref/

https://www.pinterest.com/pin/397161260861492720/

http://www.forumdaily.com/kak-zhivetsya-v-amerikanskoj-derevne-s-russkim-imenem/

 

Нравится