home
user-header

                        
                        
Саҥа саха алпаабыта уонна терминологияны сахатытыы холобура
3 января 2017 г., 19:22 в САХА ЭЙГЭТЭ 472

 

 

Хайа баҕар омук тыла алпаабыкка олоҕурар, алпаабытынан көмүскэнэр, киирии тылы уларыта тутар. Саха тылыгар, саха саҥарар саҥатыгар нууччаҕа баар буукубалары, тыллары киллэрэн саха тылын туругун мөлтөттүлэр диэтэхпинэ – омуннааһын буолбата буолуо. Аныгы саха алпаабыта (1939c) барыта холбоон 40 буукубаттан, ол иһигэр 4 дифтонтан турар. Бу алпаабыт кириллицаҕа, нуучча алпаабытыгар олоҕурбута. Бу, биллэн турар, сөбө суох быһаарыныы этэ. Ол эрэн, ити кэминээҕи Сойуус салалтата дойду иһинэн ыытар омук бэлиитикэтэ (национальная политика) кытаанаҕынан, кыра омуктары нууччатытар, симэлитэр сыаллааҕынан даҕаны, мантан ордук алпаабыт тахсыбата биллэр этэ. Бэл диэтэр, биэс бэйэбит буукубабыт (Һ, Ө, Ҕ, Ү, Ҥ) уонна 4 дифтоммут (Уо, Үө, Ыа, Иэ) киирбитигэр махтана саныаҕыҥ. Бу эргэ алпаабыт уларыйара оруннааҕын, саха тыла сайдыбытынан уонна өссө эбии сайдар кыахтааҕынан, салҕыы, кириллицаттан киирбит буукубалары (В, Е, Ё, Ж, З, Ф, Ц, Ш, Щ, Ъ, Ь, Ю, Я) ыраастыыр сорук туруохтаах. Дьэ, оччоҕо, саха тыла ханнык да термини, төһө да ыарахан киирии тылы судургутук бэйэтин тосхолугар (правило) сөп түбэһиннэрэн, хайдах баҕар уларыта тутуох этэ.


27 буукубаттан, ол иһигэр 4 дифтонтан турар Cаҥа Саха алпаабыта (холобур):

 

А а      Б б       Г г       Ҕ ҕ      Д д      Дь дь   И и     

Й й      К к      Л л      М м     Н н      Ҥ ҥ     Нь нь 

O o        Ө ө    П п      Р р       С с      Һ һ      Т т      

У у      Ү ү      Х х      Ч ч      Ы ы     Э э     

 

Аллараа көлөлөр ааттарын (марки автомобилей) саха  тылын тосхолугар сөп түбэһиннэрэн, сахатытан, уларыта тутуулары холобурдуубун:

 

ВАЗ – Баас / Волжский автомобильный завод – Буолҕатааҕы Көлө Собуота – БКС (быкыс)

ГАЗ – Хаас, газель – хаһыал / Горьковский автомобильный завод – Хаархаптааҕы Көлө Собуота – ХКС (х(һ)ыкыс)

МАЗ – маас / Минский автомобильный завод – Миинискэйдээҕи Көлө Собуота – МКС (Мыкыс)

УАЗ – Уос / Ульяновскайдааҕы Көлө Собуота – УКС - УКуС

УАЗ Люкс – лүүкүс Уос / УКС

УАЗ Хантер – хантар Уос / УКС

УАЗ бортовой – тиэнэр Уос / УКС

УАЗ тентовый – тэнтэ Уос / УКС

УАЗ санитарка – санньытар Уос / УКС

УАЗ охотник – булчут Уос / УКС

УАЗ фермер – хотонньут Уос / УКС

УАЗ патриот – дойдуһут Уос / УКС

КамАЗ – Хамаас / Камский автомобильный завод – Каматааҕы Көлө Собуота – ККС (Кыкыс)

КрАЗ – Кыраас / Кременчугский автомобильный завод – КРеменчугтааҕы Көлө Собуота - КРКС (Кырыкыс)

БелАЗ – Бэлэс / Белорусский автомобильный завод – Бөлөрүүстээҕи Көлө Собуота – БКС (бөкөс)

ЗиЛ – Сиил / Завод им. Лихачева – Лихачев аат. Собуот - ЛааС

Урал – ураал / Уральский автомобильный завод – Урааллааҕы Көлө Собуота – УрКуС 

Беларусь – Бөлөрүүс

ДТ-75 – Сэттэ уон биэс (сэттуонбиэс)

Т-25 – Сүүрбэ биэс (сүүрбэбиэс)

Т-16 – уон алта (уоналта), дыбысаа

Синтай – Сынтай

Вейтуо – Бэйдэ

Тайшань – Тайсаан

Минск(ий) – Миҥэһик

Восход – Сарыал, Босхот

Юпитер – Үбүтэр, Үппүтэр

Планета – Быланьыата

Alfa – Аалба

Yamaha – Дьамааха

Suzuki – Судьуку, Суһуку

BMW – Бөмөдьү/ Бавариятааҕы Көлө Собуота – БКС - БыКыС

Mazda – Мааста

Subaru – Субаары

Honda – Хуонда

Hyundai – Сүндэй, Һүндэй

Toyota – Тойуота

Volvo – Болбо

Howo – Хобо

Lexus – Лэхсис

Jeep– Дьиип

Audi – Аадьуо

Bentley – Бэнтэли

Chevrolet – Чэбэлиэт

Chrysler – Кэрэһэлиир

Citroen – Ситэриэн

Fiat – Биэт

Isuzu - Өсүһү

Jaguar - Дьаҕыар

Nissan – Ньэссэн уо. д. а.

Биллэн турар, бэйэм тыл үөрэхтээҕэ буолбатым быһыытынан, бу холобурга сыыһа уларыта тутуу баара саарбахтаммат. Омос көрдөххө күлүүлээх, хайдах эрэ тэйитэр да буолуон сөп. Ити биллэр, тоҕо диэтэр сэбиэскэй кэмҥэ улааппыт, үгүс нууччатыйбыт дьон син биир өйдөөбөт, бэйэтин тылыттан кыбыстар. Ол эрэн, саха тылын тосхолугар маннык даҕатан тылбаастыыр сөп дии саныыбын. Ханнык баҕар тыл баарын тухары сайдар, сайдыбат тыл суох. Тыл сайдан бүттэҕинэ, олох тэтимиттэн хааллаҕына – сүтүүгэ-оһууга, эстиигэ тиийэр. Термини кыайан уларыта туппат тыл эмиэ эстэр аакка барар. Омук тыына, үрүҥ өллөйө – кини тыла буоларын умнумуох тустаахпыт. Хас биирдии киһиттэн саха тыла тутулуктааҕын, хас биирдии киһи тыл туһугар эппиэтинэһи сүгэрин, умнумаҥ! Олох хайа баҕар эйгэтигэр (все виды деятельности), хайа баҕар идэҕэ (все виды профессии) сөп тосхолу талан ылан, туттар сөп. Ол холобурдарыттан биирдэстэрэ – маннык. Саҥа саха алпаабыта оҥоһуллара оруннааҕын өссө биирдэ суруйуум тиһэҕэр санатабын. Саха тыла чэгиэн, тутулуга суох буоллун! 

Алгыс Аһыкай,

17/1-3

 

Избранное
  • 3 января 2017 г., 19:25
    coruscant   Пожаловаться

    Audi – Аадьуо

  • 3 января 2017 г., 19:46
    стрела81   Пожаловаться

    Тоҕо Алгыс Аһыкай диэн ааттаннын? Тыыллыматтан төрүттээххин дуо?

  • 3 января 2017 г., 21:34
    oldeuboi   Пожаловаться

    Есть ли какой-нибудь гос.орган, который бы занимался языковой политикой? Всякие советы при правительстве есть, но я пока не вижу результатов их деятельности. И вообще словарь нужно обновить и заменять русизмы якутскими словами, которые хоть и не дословно переводятся, но передают смысл. Например, "стол" не "остуол", а "сандалы"; "государство" не "судаарыстыба", а "ил" и т.д.

  • 4 января 2017 г., 00:46
    Etinniirebe1   Пожаловаться

    Саха алпабыытыгар 40 буукуба баар, онно дьуптуон киирбэт. Ити билигин туттар алпабыыппытыгар. ГАЗ ХААС, Горьковский тоҕо Хааркаптааҕы буолуой. Итини иһиттэхпинэ Харьков куораты эттилэр диэм дии

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться
с помощью аккаунта в соц.сети
Читайте также

                                                                                                  Дорога

            Я как-то в последнее время странно стал себя чувствовать. Словно ничего не хочется. Вот лечь бы, уснуть и никогда не просыпаться больше. Как будто предел какой-то наступил. Вот раааз – и перекрыл кто-то мне кислород жизни. Футбол смотреть не хотелось, в баню с мужиками – тоже, дача раздражала до желваков на скулах, хотя раньше и любил повозиться в сарайчике, на озере с удочкой посидеть, к соседу на огонек заглянуть. Вот в одночасье все опротивело! Катя, жена, смеялась надо мной, говорила, мол, кризис среднего возраста, это надо пережить, все наладится, бла-бла-бла. Но мне-то не легче от этого диагноза. Пробовал с ней поговорить по душам, но Катерина у меня дама занятая, в вечных рабочих заботах, салонах, подружках, фитнесах. Готовить-то не успевала, не то что поговорить. Отмахнулась. «Илюш, возьми отпуск на недельку, съезди куда-нибудь». Интересная такая! А че я без нее-то поеду?! Уж двадцать лет вместе, как ниточка с иголочкой. Доча, Танька, в Питер поступила, и остались мы с Катей вдвоем. Жена-то, вроде, смирилась, а я места себе не находил. Сначала названивал в день по несколько раз, Танька уже возмущаться начала потом. А я же волнуюсь. Хоть и отец, и мне, вроде как не полагается так переживать. Но что я поделаю? Характер такой – переживательный. И вот потом этот пофигизм и накрыл меня. Знаете, так бывает, когда чего-то хочется, а чего – не вышепчишь. Потому что не знаешь. Да и Катерина редко дома бывала. Иногда только перед сном и успевали словом перекинуться. Про секс я вообще молчу. Смеяться будете. Но жили мы с женой последнее время, как братец Иванушка и сестрица Аленушка. То ли кровать слишком широкая, то ли за день так уставали, что позу-то во сне не меняли – как упали, так и уснули. Поэтому даже ночью мы были такими далекими, что иногда казалось – в разных комнатах находимся, не то, что в одной постели.

Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации