home
user-header

                        
                        
Баттах туһунан.
28 октября 2017 г., 01:08 в САХА ЭЙГЭТЭ 560


Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, физиканы бэркэ сэргээн үөрэппиппин өйдүүбүн. Учууталбыт, биһиги күн аайы көрөн хал буолбут тэриллэрбитин уонна көстүүлэрбитин, билим (наука) нөҥүө киһи болҕомтотун тардан, олус үмсугуйан туран кэпсиирин ахта саныыбын. Холобур, уу үс агрегат туругун (муус, уу уонна паар), электроннары-протоннары, Ньютон төбөтүгэр дьаабылыка кэлэн түспүтүн, ол онтон ыла “Тардыһыы сокуона” биллибитин, Эйнштейн Альберт пространственно-временной контииниумун, ону тэҥэ араас өҥнөрү уонна кинилэр араастаһыыларын. Өҥнөрү... 


Өҥ диэн тугуй уонна кини туохтан үөскүүрүй? Мин өйдүүрбүнэн, судургутуттахха, өҥ диэн - араас уһуннаах электро-магнит долгуннар харах сетчаткатыгар кэлэн түспүттэрин түмүгэр (7 араас диапазоннаах электро-магнит долгуннар), киһи мэйиитэ ол долгуннары оҥорон көрүүтэ. Ол эбэтэр, араас долгуннары иҥэринии уонна тэйитии түмүгэр, өҥ арааһа үөскүүр. Тоҕо кыһыл өҥ баарый? Тоҕо диэтэр, кини сырдатыыттан (световой луч) үөскээбит алта өҥү барытын иҥэриммит, уонна кыһыл өҥҥө эрэ сөп түбэһэр майгылаах долгуну бэйэтиттэн тэйиппит (долгунун диапазона ≥630, частотатын диапазона ≤476, фотон энергиятын диапазона ≤1,97). Кыһыл өҥнөөх чааскыны тутан туран, «бу чааскы кыһыл өҥнөөх» - диэтэхпитинэ, дьиҥэ, биһиги чааскы молекулаларын тутула кыһыл өҥтөн ураты алта атын өҥү иҥэринэрин, уонна кыһыл өҥҥө сөп түбэһэр долгуну бэйэтиттэн тэйитэрин туһунан этэбит. 


Чэ сөп, ити хааллын. Хас биирдии киһи баттаҕа араас өҥнөөх. Ким эрэ баттаҕа саһархай, кимиэнэ эрэ хараҥа, кугас, хоҥор уо.д.а Биллэрин курдук, ыраас өҥ диэн суох, ол иһин, хас биирдии киһи баттаҕын өҥө эмиэ араас уонна тутула эмиэ тус-туһунан. Үөһээ суруллубутун курдук, айылҕаттан хайа баҕар эттик тастан кэлэр электро-магнит долгуннары иҥэринэр уонна тэйитэр. Эволюция түмүгүнэн, киһи этэ-сиинэ айылҕа араас усулуобуйатыгар муҥутуур сөп түбэһэр гына характеристикалаах үөскүүр. Кимиэхэ эрэ биир уһуннаах электро-магнит долгун ордук дьайыахтаах, кини этэ-сиинэ ол долгуну иҥэриниэхтээх, оттон ханнык эрэ долгуну, төттөрүтүн тэйитиэхтээх. Ол киниэхэ туһалаах буолуоҕа. Киһи баттаҕа эмиэ, эттик буоларын быһыытынан, тастан кэлэр электро-магнит долгуннары иҥэринэрэ – саарбахтаммат. Оттон электро-магнит долгуну - энергия биир көрүҥүнэн ааҕыахха сөп. Ол эбэтэр ханнык эрэ энергияҕа биһиги организмыт ордук наадыйар, ханныктан эрэ, төттөрүтүн, өрүһүнэн тэйитэр. Оттон арай, баттаҕы кырааскалаатахха туох буоларый? Организм атын, сөп түбэспэт энергияны иҥэринэн киирэн барыаҕа. Бу тиһэх уһугар араас ыарыыга тириэрдиэн сөп. 


Билиҥҥи кыргыттар, дьахтар-аймах араас мэйк-ап, минньигэс сыттаах духи тутталларыттан ураты, баттахтарын кырааскаланалларын эмиэ умнубаттар. Биллэн турар, бу барыта дьон-сэргэ болҕомтотун тардаары, үчүгэй, кэрэ буолан көстөөрү оҥоһуллар (сыыһыахпын сөп). Ол эрэн, кинилэр айылҕаттан бэриллибит тас көстүүлэрэ, бэйэлэрин сыттара, быдан сыаналаах. Ити туттуллар тэриллэр кинилэр дьиҥ-дьиҥнэрин уларытар, мэһэй буолар, атын, оҥоһуу, сымыйа долгуннары үөскэтэр. Биллэн турар, бу барыта кинилэргэ уонна тулалыыр дьоҥҥо туһаны аҕалыан оннугар, буортуну уонна буккуллууну аҕалыан сөп (аҕалар даҕаны). Чэ, мэйк-ап эҥин туһунан – туспа кэпсэтии, баттахпытыгар төннүөх. 


Сахалар түҥ былыргыттан төрүттээх, дириҥ силистээх-мутуктаах, бэрт элбэх кистэлэҥи илдьэ сылдьар ураты омукпут. Урукку саха дьахталлара, биһиги эбээлэрбит даҕаны, баттахха улахан болҕомто уурар этилэр. Эбэбин санаатахпына, өрүү былаатын баана сылдьара уонна биһигини, оҕолору, бэргэһэбитин өрүү кэтэ сылдьарбытын эмиэ ирдиир буолара. Тоҕотун эппэт этэ. Бу барыта дириҥ билиигэ тирэҕирэрэ, өр сылларга мунньуллубут уопукка олоҕурара саарбахтаммат. Хайдахтаах да тургутан көрүүгэ халбаҥнаабакка, сэрии ыар сылларын тыыннаах туораан, бүтүн ийэ ууһун төрүттээн, оҕолорун киһи гынан, сиэннэрин көрсөн, дьоллоох олоҕу олорон аастаҕа. Кини “барыар” диэри суһуоҕа хап-хара этэ. Баттаҕын өрүү былаакка кистиирэ, дьиэ иһигэр эмиэ өрүү хомуна сылдьара. Хаһан даҕаны ыһыллыбыт баттахтаах сылдьарын көрбөтөҕүм. 


Кэлин, киһи баттаҕа кини доруобуйатын кытары быһаччы ситимнээх эбиттэр диэн саныыбын. Арай, билиҥҥи кыргыттары көрдөххө, омуктары үтүктэн баттахтарын уол курдук кылгастык кырыттараллара, араас өҥүнэн кырааскалыыллара – баар суол. Бу барыта буккуллууга, энергия атастаһыытын кэһиллиитигэр, өй-санаа алдьаныытыгар тиэрдиэн сөп эбитэ буолуо... Оҕо кыра эрдэҕинэ баттаҕын өрүү өрө, көрө-истэ сырыттахха – бу оҕоттон оттомноох киһи тахсыа диэн эрэнэ хаалыахха сөп. Биллэн турар, аҥардас баттахтан эрэ тутулуктаах диэн буолбатах. Тоҕо саҥа төрөөбүт оҕо баттаҕын уура сылдьабытый? Манна эмиэ биир чопчу хоруй суох.


Былыр, кыыс суһуоҕун орто уһуна самыытыгар диэри буолара, оттон уһулуччу кыыс гиэнэ - тобугар тиийэрэ үһү. Уһун суһуохтаах кыыс, дьахтар, айылҕаттан олус элбэх күүһү уонна сэниэни ылар, бэйэтэ туһунан энергетикалаах. Ол киниэхэ уонна кини кэргэнигэр олус күүстээх харысхал буолара. Бу барыта мээнэттэн оҥоһуллубат, туох эрэйи көрөн суһуохтарын соһо сылдьыахтарай? Өссө этэллэр, эрэ ойоҕун суһуоҕун тараатаҕына күүс мунньунар диэн. Дьахтар баттаҕын киһи көрбөт сиригэр, дьиэтин иһигэр ыһыан сөбө, эбэтэр, айылҕаҕа. Ыһылла сылдьар баттах куһаҕаны, кири-хоҕу, дьон хара санаатын хомуйар дииллэрэ. 


Кыыс оҕону баттаҕын ийэтэ биир салаа гына өрөн биэрэрэ, оччоҕо бу оҕо көмүскэллээх, куһаҕаны хомуйбат буолара. Маннык оҕо иттэннэри түһээри гыннаҕына Иэйэхситэ суһуоҕуттан тутан ылара үһү. Оччоҕо оҕо улаханнык эчэйиэ суохтаах. Ыал буолбут дьахтар икки суһуохтанара, бу кини кэргэннээҕин туоһулууруттан ураты, оҕотун уонна бэйэтин кытары быстыспат ситимин көрдөрөрө, бэйэтэ ураты харысхал буолара. Үлэҕэ мэһэйдээбэтин диэн, суһуоҕу былаат анныгар кистииллэрэ. Маннык дьахталлары, эбээлэри көрдөхпүнэ – ис-испиттэн дириҥник ытыктаан уонна махтанан кэлэбин. Махтанабын, төрүт үгэстэри, суруллубатах сокуоннары билигин да тутуһалларыгар, илдьэ сылдьалларыгар, холобур буолалларыгар. Оттон уһун таҥалайдыы өрүллүбүт суһуохтаах кыыһы көрдөххө, биллэн турар, хайа уол долгуйуо, астына көрүө суоҕай?.. 


Күндү кыргыттар, ийэлэр, эбээлэр, баттаххытын харыстааҥ, үлүбээй кырыттарымаҥ уонна кырааскалатымаҥ. Бу – эһиги баайгыт-дуолгут, айылҕаттан анаммыт ураты харысхалгыт. 
 

Алгыс Аһыкай,

алтынньы 28 күнэ, 2017 c. 

Туймаада к.

Избранное
  • 28 октября 2017 г., 09:15
    стрела81   Пожаловаться

    Эдэр кыргыттар уһун баттахтарын ыһа сылдьалларын, сөбүлүү көрбөппүн эмиэ.

    Сааһыран баран ,баттахпытын кырааскалыыр буоллахпыт ди, хайдах маҥхайан баран сылдьыахпытый, уонна баттах убаҕас буоллаҕына, уһатар соччото суох.

  • 28 октября 2017 г., 09:58
    ID_YKT.RU   Пожаловаться

    Тардыhыы - хаха!

    У нас другое значение было этого слова.

    :)

  • 29 октября 2017 г., 15:07
    Aria_   Пожаловаться

    Урут мин батта5ым уьуна тобукпар тиийэрэ, чахчы, туспа энергетикалаах буола5ын. Олох мээнэ ыспат этим. Оскуола эрдэхтэн манхайар (наследственно) этэ. Ол са5ана мода бьх, уксэ ыьылла5ас "рванай" баттахтаах этилэр. Студенныы сырыттахпына кыргыттар кере2 манан баттахтардааххын, то5о куруук биир кына ере сылдьа5ын "как баба маруся" элбэхтэ эппиттэрэ, ол оннугар уолаттар баттахпын астына керееччулэр. Оннук курдук мирнэйгэ а5ыйах ый буолаат батта5ым убаабыта а5ай, хаарыан баттахпын ыксаан кырыттарбытым... Бу статья5ар этиллибити кыргыттарга кыра эрдэхтэриттэн ейдетуеххэ наада, билигин о5олор наьаа сайдыылаахтар, начальнай кылаастан кырааскаланаллар, кэлин онорору онорон баран кэмсиммэттэрин курдук...

    • Автор
      29 октября 2017 г., 15:15
      Alaas_uola   Пожаловаться

      Aria_, улахан махтал, санааҕын үллэстибиккэр. Чахчы, баттах, суһуох суолтатын билиҥҥи ыччат үчүгэйдик өйдөөбөппүт. Ону тэҥэ, ити эҥин араас ХэдЭндШоулдэрс эҥин курдук күүстээх химиялаах шампунньары туттан, баттахха да, куйаҕаха да буортулуур буолуохтаахпыт. 

      Уһун баттахтаах кыыһы, дьахтары ытыктыы, сыаналыы көрөбүт эр дьон. Бу кини айылҕаттан ырааһын, сэмэйин, ураты күүстээҕин көрдөрөр. 

      • 29 октября 2017 г., 15:41
        Aria_   Пожаловаться

        Alaas_uola, ити шампунньар киьи куйахатын аьара куурдаллар, ол иьин наьаа жирнай буолар. Урукку эбээлэр эьээлэр курдук отунан-маьынан суунарбыт буоллар, быдан доруобай баттахтаах буолуо этибит, уонна экология кытта быьаарар, иьэр уу, салгын уо.д.а.

  • 29 октября 2017 г., 16:39
    Laki_2   Пожаловаться

    Оттон мин истэн турардаахпын дии- кыыс о5о батта5ын маннай 12 сааьынар сарьыйыллыахтаах диэн. Уьун баттах эмиэ аьары учугэйэ суох диэн истибитим- дьоло батта5ар барбыт диэн. Хайдах эбитэ буоллар, бэйэм кыыьым батта5а уьун, оскуоланы бутэрэригэр талиятыгар дылы кырыттарарым дуу диэн толкуйдуу сылдьабын.

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться
с помощью аккаунта в соц.сети
Читайте также
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации