home
user-header

                        
                        
    Куосканы таптыыр дьоҥҥо ананар таһаарыы
    Alaas_uola - 30 ноября 2016 г., 13:57 в САХА ЭЙГЭТЭ

     

     

    Куоскалар 90% токсоплазма (Toxoplasma gondii) диэн паразиттаахтар. Ол куоска тас көстүүтүттэн биллибэт. Паразит куоскаттан киһиэхэ чэпчэкитик бэриллэр. Үксүн оҕо кыра эрдэҕинэ паразитынан сутуллар. Температураланар, хотуолуур, аһаабат буолар. Ол кэннэ “үтүөрэр“. Ол эрэн токсоплазма оҕо организмын иһиттэн тахсыбакка хаалар, өлбөт. Тиһэх уһугар киһи мэйиитигэр тиийэн онно олохсуйар. Маннык ыалдьыбыт дьон куосканы аһара таптыыр, куосканы кууһа, сыллыы-убуруу сылдьар буолан хаалаллар - бу аата токсоплазма мэйиигэ тиийэн, онно олохсуйан хаһаайынын (киһини) салайар кыахтанар. Мэйиитигэр токсоплазмалаах киһи кэмиттэн кэмигэр ыалдьар (хроническай токсоплазмоз), настарыанньата күҥҥэ сүүстэ уларыйар буолар. Мэйиилэрэ эргийэр, төбөлөрө ыалдьар, былчыҥнара тардар уо.д.а. Ол эбэтэр токсоплазма киин ньиэрбэ систематыгар (центральная нервная система) киирэн мэйии клеткаларынан аһалыктанар. Бу ыарыы киһи олоҕун биллэр кылгатар, олох хаачыстыбатын түһэрэр, сэрэхтээх ыарыыларга тиэрдэр. Аныгы медицина токсоплазмоһу ситэ эмтээбэт, Саха сиригэр медицина сайдыбатаҕын билинэн туран, биһиэхэ токсоплазманы эмтиир быраас суоҕа буолуо дии саныыбын. Токсоплазма уонунан сылларга өлбөт, ардыгар киһи олоҕун тухары хаалар. 

    Читать далее 1 22 722
    Саха киһитин уонна Айыы итэҕэлин туһунан кылгастык
    Alaas_uola - 22 ноября 2016 г., 08:33 в САХА ЭЙГЭТЭ

     

     

    Саха сирэ - Күн күөрэйэр дойдута. Саха киһитэ сах-саҕаттан күҥҥэ сүгүрүйэр, күнү уруйдуур-айхаллыыр. Күн эргиирин ааҕар. Күн тахсыан иннинэн уһуктан күнү көрсөр. Күн киирбитин кэннэ утуйарга барар. Ол аата күнтэн утахтанар. Күн курдук күүстээх, сырдык буоларга дьулуһар. Хараҥаттан Орто Дойду дьонун-сэргэтин араҥаччылыы-арчылыы, ыраастыы кэлбит аналлаах.

    Билигин үгүс дьон санаалара буккуллан, аныгы олох тэтимиттэн айылҕаларыттан тэйэн, атын итэҕэлгэ көһөр түгэннэрэ - баар суол. Дьиҥэ, хас биирдии киһи ханнык итэҕэли батыһара - бэйэтин туһа. Ол эрэн, арҕаһыттан айдарыллан, көхсүттэн көнтөстөнөн саха буолан күөх окко түспүт, Орто дойдуга айдарыллан кэлбит киһи Айыы итэҕэлин тарҕатаары ананан кэлэр. Атын итэҕэлгэ көспүт киһи өбүгэлэрин ситимнэрин быһар, Айыы суолуттан тэйэн улахан аньыыны оҥорунар. Күн бэрсэр күүһэ киниэхэ иҥпэт буолар. Маннык киһини былыргылар "түҥнэри төлкөлөммүт" эбэтэр "Иэйэхситин кэлэппит" диэн этэллэр.

    Читать далее 1 416
    Америкаҕа саха суола ол эбэтэр биһиги тугу билбэппитий?
    Alaas_uola - 20 ноября 2016 г., 08:49 в САХА ЭЙГЭТЭ

     

     

     Ааспыт саас, муус устар бүтүүтүн саҕана, биир сүрэҕэ суох күн утуктуу олорон Google Maps киирэн Аан Дойду сирин-уотун көрөргө санаммытым. Дойдубун ахтыбытым бэрдиттэн Саха сирин араас күөллэрин-үрэхтэрин, бэйэм туора-маары хаампыт-сиимпит сирдэрбин-уоттарбын көрө олорон тоҕо эрэ Хотугу Америка континенын көрөргө санаммытым. Дьэ манна, киһи дьиктиргиэх иһин интэриэһинэй көстүү үөскээн тахсыбыта. 

     

    Историяҕа биллэринэн, Америка континенын арыйыыга, үөрэтиигэ, колонизациялыырга, нуучча ыраахтааҕытын дьаһалынан чуолаан Аляскаҕа уонна Калифорния штатыгар саха омук  төһө да соччо улахана суох буолбутун иһин, суол хаалларбыта баар суол. Этэргэ дылы "суруллубут суоруллубат". Чэ ол туһунан кылгастык суруйдахха маннык. 

    Читать далее 8 14 1119
    Саха билиитэ (интернет ситимиттэн ылылынна) Нууччалыы.
    Alaas_uola - 19 ноября 2016 г., 09:50

     

     

    Доктор исторических наук, профессор Розалия Бравина рассказала порталу «Наш университет_онлайн» о жизни, смерти и сексуальных отношениях у якутского народа.

    Судьба – это мера. Раньше говорили: «Саха киһитэ киэҥ көҕүстээх», что означало якутский человек может выдержать многое: большое горе, потерю близкого человека, смерть детей, и все это принималось как данность, как воля судьбы… Здесь, скорее всего, идет вопрос об этнических стереотипах поведения, которые основывались на религиозных и мифологических представлениях якутов. Например, для якута весь окружающий мир традиционно считался одухотворенным и заселенным духами, очень тонко реагировавшими на каждое его слово, каждый жест. И поэтому, чтобы в лишний раз не беспокоить духов-хозяев и какими-то ошибочными действиями не повлечь их гнев, древние якуты были очень вежливыми, этикетными в своем поведении. Практически во всем: в поведении, в разговорах и даже в мыслях и рассуждениях была определенная мера, и все безоговорочно подчинялись ей. К примеру, есть такая поговорка «Дьыбардаахха саҥарыма», что значит помалкивай, не болтай лишнего, тебе и в голову не должно прийти что-то плохое подумать о духах.

    Читать далее 7 2 593
    Киэһээҥи санаалар...
    Alaas_uola - 18 ноября 2016 г., 23:19

     

    Оо... урут төрөөбүтүм буоллар. Ааспыт үйэ биэһэнис-алтыаныс сылларыгар... Сибилигин дьэҥкир таастаах чэрэниилэҕэ мас бөрүөбүн булкуйан ыла-ыла туох эрэ өйдөөҕү суруйбута буолуох этим. Хас сарсыарда ахсын эрдэ туран ынахха от быраҕа тахсыах этим, ол кэннэ ыан баран ханна да ыксаабакка үүт туттара барыах этим. Күнүһүн биир луоску ынах арыыта буккуллубут тар хааһытин сии-сии сибиниэһинэн бэчээттэммит хаһыаты ылан эргитэ сылдьан ааҕыах этим Ол кэннэ эмиэ үлэлии барыах этим... Сынньалаҥҥа доҕотторбун кытта айах атан астына-дуоһуйа ырааҕы-чугаһы сэлэһиэх этим, эбэтэр таһараа ыалбыт Ньукулай оҕонньордооххо ыалдьытыы, үүттээх чэй иһэ тахсыах этим. Эргэ ыскааппар туруохтар этэ араас былыргы халыҥ да халыҥ кинигэлэр. Биирдэ эмит ыарахан ыйааһыннаах граммофоммун хостоон пластинкалары холбоон ырыа истэн дуомнуох этим. Киэһэтин уу-чуумпуга араадьыйа "улуйарын" истэ-истэ күннээҕи үлэттэн сылайбычча кытаанахтык даа утуйуох этим... 
    Оттон билигин? Сүүр-көт, төһө да тугу баҕар гын - бу барыта оруна суохха дылы, уонна күн сарсын умнуллуо турдаҕа. Өйдөһөр-өйдүүр да дьон суоҕун тэҥэ. Бары "хаппахтаах халлааҥҥа“ хаайтаран сылдьаахтыыбыт. Күнтэн-күн олох тэтимэ түргэтээн иһэр. Манна мин өйүм-санаам, этим-сииним бэлэмэ суох. Ардыгар кини элбэҕи өйдөөбөт, ардыгар кини манна бас бэринэргэ тиийэр, ол онтон кини санаарҕыыр уонна мунчаарар. Муунтуйар.
    Хомойуох иһин, алдьаммыт сүүрбэ биирис үйэ ыччатабын. Айыы айбыта-туппута оннук буоллаҕа. Бассаап, инстаграам, айпуон, ол-бу буолар-буолбат... Бу барыта миэнэ буолбатах эбээт. Ол эрэн маны хайдах да уларытар кыах суох. Соҕотоҕун. Олох тэтимэ оннук. Сөпкө этэллэр кырдьаҕастар: “биһиги ыарахан кэмҥэ олорбуппут, оттон эһиги олоххут өссө ыарахан буолуо“ - диэн... Санаарҕыыбын төрүт алаастарбыт оттоммокко быраҕыллан иһэллэриттэн, тыа сириттэн ыччат бара турарыттанн, урут күннэтэ оонньуур халдьаайыбыт иччитэхсийбитэ ырааппытыттан. Санаарҕыыбын сайын оттуу барар ыллыктарбыт сылтан-сыл сүтэн-оһон иһэллэриттэн, таһырдьа оҕолор оонньообот буолбуттарыттан, ыаллар ынахтарын эһэ туралларыттан. 
    Бу барыта - мин кыракый сүрэхпэр ыар ыйааһын буолан аала, аллараа баттыы сылдьар.

    Читать далее 3 8 365
    Сарсыардааҥы санаалар
    Alaas_uola - 12 ноября 2016 г., 07:59

     

    Читать далее 1 4 311
    Ыччат санаалара.
    Alaas_uola - 10 ноября 2016 г., 01:56 в САХА ЭЙГЭТЭ

     

    Читать далее 2 1 385
    Кытайдар, кэриэйдэр, дьоппуоннар саха устудьуонун хараҕынан
    Alaas_uola - 23 октября 2016 г., 23:04 в САХА ЭЙГЭТЭ

     

    Читать далее 9 13 739
    Uol og'o tuhunan
    Alaas_uola - 24 июня 2016 г., 00:20 в САХА ЭЙГЭТЭ

     

     

    Bihigi - anygy üíe ycchata dener sanga kem og'oloro, ardygar ahara barabyt. Belemnge üöremmippititten, acchyktyyry, ereideneri bilbeteqpititten, kyrattan kyyhyrabyt, aímanabyt, anygy tetimi syrsybyta buolan, törüt biliitten akkaastannybyt. Baryta künneeginen oloruu... Kihi baraqsan bu kylgas kemnge ularyíara türgenin! Bert byld'ahabyt, ordug'urguubut, d'ing kyhalg'alary körböppüt, körö da sataabappyt. Beíe-beíeni siehebit, allara tardabyt, öíöhüü tuhunan etille da baryllybat. D'on-serge maígyta-sigilite ald'ammyt, uopsastyba ihitten sytyíbyt, sier-tuom umnulla byhyytyíbyt. Ügüs d'on tuoq ere yar sanaag'a yllarbyt, bary tuoqqa ere tübespeteq kihi dien serenen syld'abyt. Ol ihin alkogolizm, narkomanija uo. d. a. Bu baryta iitiitten, d'ie kergen instituta yhyllan ereritten tutuluktanara saarbag'a suoq. Qas behis og'o - ag'ata suoq ulaatar, er d'on möltüü byhyytyida. Bu mantan bosqoluoq aíylaaq tuoq uluu küüs köstüön söbüí? Qahan qaraqpyt aryllan, süreqpit söptööqtük teben beíeni-beíe bilinebit? 
    Min sanyaqpar bihigi kere angardarbyt er-d'onu kytta tengnehe satyyllaryttan, bert byld'ahallaryttan taqsar. Og'onu iíete kyra erdegitten iiter, kini bilbet, uol og'o aíylg'ata atynyn, og'oto d'aqtar-aímaq byyhygar ulaatara syyhatyn. Uol og'onu ag'ata iitieqteeq, kini oloqqo takaían, olog'u körüütün chochuían bierieqteeq. Onton sietteren, öskö Respublikabyt salaltata yraagy körör buollag'yna, bu kyhalg'any bilinieqteeq uonna Sudaarystybannaí d'ahallary, uuraaqtary ylynarga d'uluhuoqtaaq. Bu bihieqe saqalarga ere buolbakka ere, Aan Doíduga barytygar köstör ulaqan kyhalg'a. Atyn omuktar many bilinen Sudaarystybannaí programmalary ylynan üüne-saída olorollorun bihigi qolobur ongostuoq tustaaqpyt.

    Читать далее 2 4 481
    Ракеталар уонна Саха Республикатын инники соруктара
    Alaas_uola - 30 апреля 2016 г., 15:22 в САХА ЭЙГЭТЭ

     

     

    Бары истибиппит-көрбүппүт курдук, бу ый 28 күнүгэр Циолковский куорат (уруккута Углегорск) "Илин" космодромуттан маҥнайгы ракета көттө, Ракета сүһүөхтэрэ Бүлүүбүт сиригэр уонна Алдаҥҥа таммалаатылар. Түспүт сүһүөхтэр дьааттаахтара, тулалыыр айылҕаҕа уонна дьоҥҥо-сэргэҕэ туох охсууну оҥоруон сөптөөхтөрө биллибэт. "Роскосмос" этэринэн, көтөр ракеталар гептили (тэҥэ суох диметилгидрозин) уматык быһыытынан туттубаттар, онон нэһилиэнньэ долгуйарыгар биричиинэ суох. 

     

    Ааспыт үйэттэн саҕалаан Саха Республиката, чуолаан Бүлүү бөлөх сирэ-уота, Сэбиэскэй Сойуус сир аннынааҕы ядернай дэлби тэптэриилэриттэн, космоска көтөр уонна байыаннай баллистическай ракеталар гептиллэриттэн, алмаас хостооһунуттан, ГЭС-тэн уо.д.а  олус элбэх охсууну ылла уонна ыла да турар. Ол да буоллар, нэһилиэнньэҕэ ситэ болҕомто ууруллубат.

    Читать далее 4 4 725
    Бүөтүр оҕонньор туһунан кэпсээн. Холонон көрүү.
    Alaas_uola - 17 марта 2016 г., 19:57 в САХА ЭЙГЭТЭ


     


     

    Халлаан тымныйбыта хаһыс да күнэ. Хойукку күһүн, балаҕан ыйын бүтэһик күннэрэ... Күөллэр, маардар мууһунан бүрүллэн, иччитэ суоҕунан көрөн сыталлар. Халлаан халыҥ былытынан бүрүллэн, барбатах балык миинин санатар.  Тыаларга биир эмит тыынар тыыннаах баар сибикитэ биллибэт, арай, суор обургу, биирдэ эмит үөһэнэн, ас көрдөөн, көтөн күпсүтэн ааһар. Барыта уу-чуумпу... Киһи эрэ кута баттаныах барыар хараҥа күннэрэ...

    Читать далее 1 660
    Saqa yraaqtaagytyn Tygyn tuhunan
    Alaas_uola - 25 февраля 2016 г., 10:26
    Читать далее 1 272
    Сахалыы тыыннаах Үөһээ Бүлүү
    Alaas_uola - 18 февраля 2016 г., 05:09 в САХА ЭЙГЭТЭ

     

     

    Бу күннэргэ Үөһээ Бүлүү улуус быһыытынан тэриллибитэ 81 cылыгар аналлаах улахан мунньах  буолан ааста. Баһылыктар, дьон-сэргэ үксэ сахалыы таҥастаах, мунньах барыыта, тыл этиилэрэ - барыта уу-сахалыы. 

    Читать далее 4 1 759
    Бу күн, 1888 сыл тохсунньу 16 күнүгэр...
    Alaas_uola - 16 января 2016 г., 08:03 в САХА ЭЙГЭТЭ

    Читать далее 6 5 815
    Һири босхо түҥэтии туһунан кылгастык
    Alaas_uola - 15 января 2016 г., 06:24 в САХА ЭЙГЭТЭ

     

     

    Һаха дьоно барахсан баччааҥҥа диэри быста-быста салҕанан, тимирэ-тимирэ күөрэйэн һин омук аатыран кэллибит. Тыйыс дойдуга олохпутун булан, һири таба туһанан, хоту тыа хаһаайыстыбатын сайыннарбыт омук буолабыт. Ол да иһин төрүттэрбит һири олус ытыктыыллара, хаһан даҕаны һири атыыласпат-эргиэннэспэт, өбүгэлэриттэн тиксибиккэ эрэ бултуур-алтыыр, оттуур-мастыыр, олохторун дьаһанар үтүө үгэстээх этилэр. Бу диэн атын улуус эбэтэр омук һиригэр һанаммыттара һуоҕа. Арай биһиги һирбитигэр тииһэ һатааһын баарын история кэрэһэлэрэ кэпсииллэр-көрдөрөллөр. 

     

    Олорбуппут һыччах, эмискэ ыраас халлааҥҥа этин эппитинии Уһук Илиҥҥэ, ол иһигэр Һаха һиригэр эмиэ, һиргитин босхо дьоҥҥо түҥэтэбит диэн Улуу Тойоттор ыйыылара иһилиннэ.  

    Һахалар Һанаабытыгар һин балачча киэҥ һири ылан олорорго дылыбыт. Кистэл буолбатах, үгүстэн аҕыйах дьон һири най түҥэтиини "уруйдуу" иһиттэ, иһигэр дьэ босхо һир ыллахпына, үлэлээн-хамнаан, дьиэ-уот туттан барыам дии һанаата. Эбэн эттилэр: "һири таах туһата һуох хаалларыах, быраҕан, оттуур һирдэри лаҥхалаан кэбиһиэх кэриэтэ дьоҥҥо түҥэтэллэрэ һөп ээ", - диэтилэр. Һорох чэй иһэ-иһэ: "ээ, ол биһиги һирбитигэр ким наадыйар үһү", - диэмэхтээтэ. Дьиҥэ итиннэ туох-эрэ баар курдук эрээри, маны ис-иһиттэн арыйдахха, бу барыта таах быстах һанаалар буолаллара ырылыччы көстөн кэлэр.

    Холобур, оттуур да ходуһалары таах хаалларыыны ылан көрдөххө...интэриэһинэй хартыына ойууланан тахсар...

    Читать далее 3 9 983
    Итэҕэл туһунан һанаа
    Alaas_uola - 13 января 2016 г., 04:06 в САХА ЭЙГЭТЭ

    Һаха киһитэ барахсан һин туох-эмит итэҕэллээх буолан омук буолан һырыттаҕа...Һин "Үрдүкү күүстэр бааллар" диэн билэбит эбээт, ол эрэн һүгүрүйбэппит, ааттаһа-көрдөһө һылдьыбаппыт. атын өттүттэн көрдөххө, һаха былыргы итэҕэлэ билиҥҥи һайдыылаах киһиэхэ арыый атын дуу диэххэ һөп, онон итэҕэли һаҥатытан һөп түбэһиннэрэр наада буоллаҕа дуу?..
    Дьиҥэ омук биир тутаах уратыта - итэҕэлэ буоллаҕа...

     

    Читать далее 5 31 918
    Улаханнык да сыыһа сылдьыбыт эбиппин!
    Alaas_uola - 3 января 2016 г., 17:36 в САХА ЭЙГЭТЭ

    Миигин үчүгэйдик билэр-билбэт дьонум мин терминологияны тылбаастыыры утарарбын бэркэ диэн билэргит буолуо. Дьаарай утарааччы этим, билинэбин, төһө да тыл үөрэхтээҕэ буолбатаҕым иһин. Арааһынай: Арассыыйа, бэдэрээссийэ бэрэсидьиэн, судаарыстыбаннас уо. д. а. санаабар олус олуонатык иһиллэр курдук этилэр, сыыһа дии саныырым...оннук буолбатах эбит! Тылы күүскэ сахатытыахха наада, төһө кыалларынан! Тылбытын быыһыыр икки суол баар: саха тылын сокуонугар сөп түбэһиннэрэн сахатытыы уонна сатаан сахатытыыга барсыбат тылга саҥа сөптөөх тылы айыы. Онон тыл үөрэхтээхтэрэ, саха салаатын бүтэрбит уонна үөрэнэ сылдьар ыччакка тиэрдиэхпин баҕарабын, хойутаары гынныбыт, тыл сүтэр куттала өссө күүһүрдэ, онон үлэни саҕалыахха наада, араас сылабаардары, босуобуйалары таһааран.

    Читать далее 7 11 727
    Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой нэһ. Өксөкүлээх Өлөксөй сэргэлэрин сөргүтүү
    Alaas_uola - 15 октября 2015 г., 22:41 в САХА ЭЙГЭТЭ

     

     

    Бу ый 3-c күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой нэһилиэгэр, ону тэҥэ, омуна суох эттэххэ, бүттүүн Саха Республикатыгар биир бэлиэ күнүнэн буолла. Ол курдук мин аҕабын кытары бииргэ ылсыбыт дьыалабыт силигин ситтэ диэххэ сөп. Дьиҥэ бастакы ахтыыны эһэм Тимофеев Спиридон Павлович суруйдаҕа, онон үс көлүөнэ - эһэм, аҕам уонна мин биир үтүө дьыаланы норуокка оҥордохпут диэн саныырга да астык.

    Биһиги нэһилиэккэ А.Е. Кулаковскай сэргэлэрэ баарын нэһилиэккэ үгүс киһи билэрэ, ол эрэн, ити информация нэһилиэк да, улуус да иһиттэн улаханнык тахсыбакка уһун кэмҥэ сылдьыбыта. Аҕам оройуон хаһыатыгар суруйа сылдьыбыта, хаста да НПК "Шаг в будущее" кыттыбыта, ол эрэн ити Республикаҕа улахан сонуну таһаарбатаҕа. Дьиҥэ, аҕам кыра эрдэхпиттэн сэргэлэри үөрэтэн, материал хомуйан дьоҥҥо сэргэҕэ сырдата сатыыр этэ.

    Читать далее 6 2 805
    А. Е. Кулаковскай - Өксөкүлээх Өлөксөй 1905 c. сэргэлэрин туһунан кылгастык
    Alaas_uola - 1 октября 2015 г., 01:45 в САХА ЭЙГЭТЭ

     

    Читать далее 9 823
    Суверенитет сыллара оҕо хараҕынан
    Alaas_uola - 27 сентября 2015 г., 03:18 в САХА ЭЙГЭТЭ

     

     

    Балаҕан ыйын 27 күнэ... Саха Республикатын биир бэлиэ күнэ... Суверенитет 25 сыла...

    Өйдүүбүн, оскуолаҕа сибэкки дьөрбөтүн тутан маҥнайгы кылааска киирбит күммүн. Ол 2000 c. күһүнүгэр этэ. Онно Президент бэлэҕин – хара өҥнөөх олус бөҕө, (билигин да баар) рюкзак, пенал, араас харандаас, ону тэҥэ илиигэ кэтэр чаһы уо д а туһалаах маллары биэрбиттэрин. Өйдүүбүн, алын кылааска Урааҥхай Саха Оҕото (УСО) диэн предмет баар буола сылдьыбытын, өссө Үрүҥ Уолан уонна Кыыс Куо диэн баара. Өйдүүбүн, аан маҥнай “Азия оҕолоро” спортивнай оонньуулар телевизорынан көстө турарын, онно АЛРОСА диэн сурук элбэх даҕаны этэ... Өйдүүбүн, оскуолаҕа үрдүкү кылааска ботаника, зоология уо д а. уроктарга сахалыы кинигэнэн үөрэнэрбитин, урокпут саха тылынан барарын. Онно оҕолор ыарахан тема кэллэҕинэ бэрт судургутук ылыналларын... Оччолорго оскуола оҕолоро үөрэхтэрин таһыма билиҥҥитээҕэр быдан үрдүк этэ.

    Читать далее 8 3 781