home
community-header

                    
                    
Тиит (Кэпсээн)
Arian_P 1 июня 2018 г., 14:42 в Клуб_писателей 424

 


  Номнуо киэһээ буолан, тула чуумпуран эрэр. Күнү быһа сырдыргыыр аһыҥа, өрүкүйэр күн уота намыраабыт кэмэ. Чугас көстөр эбэ ньуура мэндээрэн үчүгэйэ сүр! Аймалаһар тыыраахы саҥата, биир кэм куккууктуур кэҕэ куолаһа,талах күөрэгэйин ырыата – сайын өрөгөйүн бэлиэтэ. Дыргыйар мутукча сыта киһини абылыыр. Айылҕа барахсан тупсан аҕай турар.

  Хор, тыа дьоно сайын буолла да түбүктэрэ өссө элбииргэ дылы. Бииртэн биир куннээҕи үлэ эбиллэн, окко киирэр бэлэм үгэннээн эрэр. Саха киһитэ барахсан оччоттон баччаҕа кыһыны туоруур иһин өрө мөхсөн кэллэҕэ.

  Мин бу аата дьаарбайа тахсыбыт быһыым. Сөрүүкээн эрэр сииктээх салгынынан тыынар саҕа үчүгэй суох! Сайыҥҥы кылгас түүн баран алааспын көрөр санаалаахпын. Таарыйа Тараҕатталаахха илим үтүөм.

  Үрүксээкпин санныбар иилэ быраҕан, оргууй дэриэбинэ уһугун диэки хааман истим. Утуйа илик ыаллар, мээчиктиир ыччаттар саҥалара кэннибэр хааллар хаалан дэриэбинэттэн таҕыстым. Сотору бырдах хойдон, төбөбүн сүгүннээмээри гыннылар.   Кэһэйэн сиэккэ бэргэһэбин кэтэн кэбистим да инним хоту түһэ турдум. Биир арыы тыаны туораан истэхпинэ иннибэр барбах туох эрэ туртаҥнаата. Хараҕым мөлтөх буолан, тохтоон көрө сатыы турдахпына, ким эрэ сөтөллөн хахсыйда. Боппуок оҕонньор!

- Дорообо! – мин күлэ-күлэ оҕонньордуун эйэргэһэн дорооболостум. Киһим истибэтэ: ол-бу диэки олоотуу туран, мин диэки көрөөт соһуйан ходьох гынна. Мичээрдээбитинэн утары хаамтым. Оҕонньор хатыҥ лабаатынан сапсына турбутун тохтотон, сирэйбин чинчилиирдии одуулаата. Онтон өс киирбэх өйдөөн саҥа аллайда:

- Ээ оҕом Айаал эбиккин дуу? - кырдьаҕас киһи мичээрдээн ыртайбыт сирэйэ күндүтүк көстүбүтэ. Бу аата Боппуок сайылыктан охсор саппааһын илдьэ иһэр эбит. Биһиги кэпсэтэ түһэр санааланан чугас солооһун диэки хаамтыбыт. Эдэр киһи тиэтэйэ- саарайа солооһун кытыытыгар чугастан мас булан кутаа отуннум. Сотору күөх буруо унаарыйан бырдах да аматыйда. Ол кэмҥэ хотугу халлаан бүтүннүүтэ кытара кыыһан, үрүҥ түүн саҕаламмыта. Солооһун үрдүнээҕи түүҥҥү кэрэ көстүү киһи санаатын олус көтөҕөрө. Мин күлэ- үөрэ үрүксээкпиттэн сири аһатыахтаах арыылаах алаадьыбын, кэнсиэрбэбин, халбаһыыбын оруу олордум. Боппуок өр кэпсэтэрдии санаммыта сирэйигэр көстөрө: итиннэри түһэн сытан соҕурууҥҥу тыа баһын одуулуура. Мин арыылаах алаадьыбын кытта үрүҥ сылгы сиэлин оҕонньорго ууннум. Боппуок аа- дьуо ууммуппун ылан аал- уотун, сирин- дойдутун иччилэрин алҕаан айах тутта. Уот үөрбүттүү өрө күөдьүйэн, умайан хаппыт маһы таһырҕатара сүрэҕи үөрдэрэ.

    Оҕонньор сирэйэ сырдаан, хараҕа уоттанан сүргэтэ көтөҕүллүбүт.

- Дьэ доҕоор, бу бэйэтэ туһунан остуоруйалаах сир. Эдэр киһи кэнэҕэс өйүгэр тугу эмэ тутан хаалыа диэн эрэнэбин. Омос көрдөххө киһи хараҕыгар быраҕыллар туох да суох курдук эрээри манна олоххо көрүүм тосту уларыйбыта - тохтоон тулатын ким эмэ баар дуу диэбиттии көрүтэлээтэ. - Мин кыһамматым: аһыы олорон оҕонньор сирэйин өрө мыҥаатым. Киһим чочумча буолан көхсүн этиппэхтээт, кэпсээнин саҕалаата:

-Урут бурдук ыһылларын саҕана бу солооһуҥҥаүлэ күөстүү оргуйара. Уончалаахпыттан саас ыам ыйыгар улахан дьонно оҕус сиэтэн, сир тиэрээһинигэр көмөлөһөрүм. Олох эрдэттэн киэһээҥҥэ диэри солбуһа- солбуһа үлэлиирбит. Оччолорго кургуом улэҕэ оҕону оҕо диэбэккэ тэҥҥэ илдьэ сылдьаллара.

Оол көстөр аарыма хаппыт тиит оччолорго мутукчата тыллан, саҥа көҕөрөн эрэрин көрөргө олус бэрт буолара. Ыраахтан, аттынааҕы мастартан лаппа үрдээн, ханнык баҕарар киһи хараҕар хатанара.- илин солооһун уһугун көрбүтүм биир баараҕай тиит хатан харааран тураахтыыр эбит. Аттыгар ыһыллыбыт сеялка элээмэтэ кытаран көстөр.  Төһө даҕаны бэлиэ сир буоллар, былыргы киһи уҥуоҕун кириэстэрэ адаарыһан туралларыттан саллан, кыра сылдьан олох оонньооччубут суох.

     Санаам долгунун оҕонньорум саҥата үрэйбитэ:

  -Оо, ити тиит аттыгар киэһээ оҕуспутун илдьэн баайарбыт олус да үчүгэй буолара! Үлэлээн бүтэн, мин дьиэм диэки элэстэнэ турарым. Оҕо дьон кыраттан да үөрсэрбит. Иллэҥ кэммитигэр ыалбыт оҕолорунаан оонньоомохтуу түһээри инним хоту сүүрүүнэн дьүккүйэрим. Оннук биир киэһээ  мин олохпор умнуллубаттык сөҥөн сылдьар…

   Сол курдук ол күн эрдэ үлэлээн бүппүппүт. Миигин кытта баараласпыт Ньукуу уонна Мэхээс диэн эдэрсин дьон бааллара. Хас да хонук кинилэри кытта тапсан олус бэркэ үлэлии сылдьыбытым.Атыттарга холоотоххо оҕону олох мөхпөт-эппэт үтүө дьон. Сороҕор аһынан эрдэ ыытааччылар.

   Түөттүүр саҕана, соноҕоһунан суоччут уол көтүтэн кэлбитэ.Киһибит сып сап атыттан ойон түһэн Мэхээстээҕи кытта илии тутан дорооболосто. Куолутунан кэпсэтээри буолак кытыытыгар хаамтылар. Мин ол кэмҥэ оҕус уулата үрэххэ киирбитим. Тахсыбытым суоччут бара охсубут этэ.Киһибит барыаҕыттан дьонум сирэйдэрэ- харахтара турбута сүр этэ.  Үлэлии сылдьан тугу эрэ отур-ботур бэйэлэрин икки ардыларыгар кэпсэтэллэр. Кулгаахпын чөрөтөн өрөтөөрү гыннахтара дуу диэн, сэмээр ону кэтиибин. Ол эрэн тугу кэпсэтэллэрин истибэтим да, өйдөөбөтүм да. Бытааҥҥык диэн эмиэ мөхтөхтөрө дуу? Хам аччык истээх, өлө сылайан төһө кыах баарынан түсүһэрим кыра эбит буоллаҕа?! Испэр сүрдээҕинкыһыйдым да хайыамый. Балай эмэ үлэлээн баран биир эргииргэ тохтоон сынньана туран сылайан хараҕым ирим- дьирим барда. Ньукуу мин сирэйбин аһыммыттыы одуулуу туран, эмискэ хаһыытаан тоҕо барда:

- Тугун сүрэй! Оннооҕор бу уончалаах уоллуун туох баарбытынан түсүһэбит даҕаны сыл аайы таҥнары барабыт! – тохтоон уоскуйаары аҕылыы турда. Саҥата суох турбахтаан баран, киһибит уларыйбыт куолаһынан кимиэхэ эрэ кэпсиирдии муҥатыйда:

- Аны кэлэн бастыҥ дьоммутун хаайталыыллара итэҕэс үһү! Түксү бүгүн тохтуоҕуҥ, сөптөөх үлэ буолла.- Ньукуу сирэйэ үллэ кытаран Мэхээс диэки көрүтэлиир. Мэхээс бэйэтэ да холку киһи оҕуһун диэки кылап-халап көрөн баран:

- Кунаанчыкпыт эрэйдээх номнуо ыран эрэр дуу? Сылайан нэһиилэ алтахтыыр.- диэн киҥинэйдэ. Оҕуһун имэрийэ- имэрийэ таптаан ымманыйда:

- Бүгүн баҕас сөп буолуо, эрдэ бүтэн бары да сынньаныа этибит. Мин эмиэ кими хаайар буоллахтара диэн өйдөөбөккө аллайан турдахпына Ньукуу кэлэн санныга таптайда:

- Доҕоор, оҕускун сиэт барыах!

Дьонум хааман иһэн тугу да саҥарбакка сири көрө истилэр. Испэр туох буолбутун ыйыталаһыахпын баҕарабын эрээри, саллабын. Тыйыс кэм кырдьыга атын буоллаҕа.

Тииппит таһыгар аат эрэ харата сүөдэҥнэһэн тиийэн оҕуспутун оргууй сыгынньахтыы турдубут. Дьонум тугу да кэпсэппэттэр. Ньукуу кыйыттара сирэйигэр өтө көстөрө: хамсанара наһаа баһырхай буолбут.  Мэхээс чугас дүлүҥҥэ баран хамсатыгар табаах уурунан тардан бусхаҥнатта. Бэрт холку киһи сирэйэ уларыйбыкка дылы. Ыраах мэндээрэр эбэни одуулуу-одуулуу көхсүн этитэр.  Тохтоон чугас окко  “чыырк”  гына силлээн баран оргууй эттэ:

- Ньукуу, оҕуһу мин илдьэ барыам. Оттон эн оҕо киһи дьиэҕэр тэбиннэҕин дии. – мин диэки көрөн, сымыйанан мичээрдээбитэ буолан ханньайбыта олус күлүүлээхтик көһүннэ. Мин иһиттим истибэтим да буоллар “сөп” диэт үөрэ-көтө дьиэбэр сүүрэ турдум. Билигин аайы дьиксинэ турбутум үрэл гынан, үөрүүбүттэн сир- дойду сырдаан ханна эрэ санаам тугэҕэр үтүлүннэ.

Ойуурсаҕатынааҕыыллыксуолгакуккууктууркэҕэ, талахкүөрэгэйинсаҥатакэрэырыабуоланкутулунна. Халдьаайыныбииргынасаһарантурарньургуһуннаролускэрэлэрэ! Соторуаҕылаан-мэҕилээндьиэбэртиийбитим. Дьиэмтаһадьиибэтиккэри-куру соҕустук көрсүбүтэ. Баччаларга дьукаах эмээхсин Огдооччуйа тэлгэһэҕэ сылабаарга чэй оргутааччы. Балаҕаҥҥа киирбитим дьонум сирэйдэрэ бэрт боростуой. Ийэм чочумча туран ааны иһиттэн олуйан кэбистэ.  Остуолга бэлэмнэнэн турар буспут собону аччык оҕо оргууй сии олорбутум.

- Ыалбыт оҕонньор бэристэ. Сураҕа эбэтигэр илимнээбит үһү.- Огдооччуйа эмээхсин иистэнэ олорон унаарыйда.- барахсан ыалларын умнубат муҥнаах. Иллэҥ буоллаэрэтуойилимин, туутунабырахтыыр.

Мин аһаан бүтэн, сылаас чочунаахтаах собо миинин иһэ-иһэ эмээхсин кэпсээнигэрмуйдаран олорбутум. Ийэм тоҕо үлэтиттэн наһаа эрдэ кэлбитин, дьиэни иһиттэн олуйбутун сатаан санаабакка бэркэ дьиксинэн барбытым. Ол эрэн оҕолордуун эрдэ кэлбиччэ оонньуу түһээри баҕа баһаам этэ:

- Ийээ, мин ыалбытыгар Кирилэлээххэ тахсыам этэ. – “чап” гыннарбыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Эмээхсинсаҥатаахбарда.Арайийэмонноэрэкыһаммаккаыйытардаахбуолла:

- Тоойуом бааһынаҕытын төһөлөстүгүт? Бүтэрдигитдуо?- туохдиэхпинбилбэккэмух-махбардым. Кимдасаҥарбата: дьиэбит иһэ чуумпуран ылла. Ийэм уларыйбыт куолаһынан сипсийэн кэриэтэ эттэ:

- Тоойуом ханна да барбаккын! Бандьыыттар бааллар. Эдэр учуутал бэрэссэдээтэли кытта сэбиэскэй былааһы суох оҥороору куомуннаһа сылдьыбыттар үһү.  Оройуонтан кинилэри тута милииссийэлэр тахсыбыттар. – мин ону истэн олус куттаммытым. Бии олус мааны эдэр учуутал хайдах сэбиэскэй былааһы суох оҥоруон өйүм хоппото.Ол аата омук үспүйүөнэ буоллаҕа. Оскуолаҕа омук сирин суостаах баайдара биһиги ийэ дойдубутун суох оҥоруохтарын баҕаралларын туһунан элбэҕи кэпсииллэрэ. Ол киэһээ эрдэ ороммутугар сыппыппыт. Ийэм Огдооччуйалыын наар сипсиһэн кэпсэтэллэриттэн сылыктаатахха дьыала бөрүкүтэ суоҕа. Мин ити суостаах сурахтан саллан ону- маны саныы сытан утуйан хаалбыт этим.

    Сарсыардакүнойонтуостүннүкбыыһынанмичилийэоонньуура.Турандьоммункыттачэйдииолорон аһаҕасаанынан таһырдьаныодуулаабытым. Дьэ күн да күн! Кирилэлээҕи кытта туулуу барбыт киһи ньии! Аҕыйах кутуу доробуонньук булунан ырбыыга кус кэтиирбит буоллар! Ол эрэн күн аайы үлэ айдаана.

    Ийэм чэйдээн бүтэн ыалларыгар наадаҕа тахсыбыта. Огдооччуйа дьиэ таһыгар түбүгэ элбэх этэ: сарсыардаттан тирии имитээри сүпсүгүрбүтэ.

Мин кыракый ыһык ылан буолакка барбытым. Бааһынабытын аҕыйах күнүнэн бүтэрэр инибит. Моһуогурбатарбыт бэрт буолуо этэ. Эдэр учуутал дьыалаҕа иҥнибит буоллаҕына иэдээн. Эмиэ өр үөрэммэппит буолуо. Бачча үчүгэйгэ туулаан дьоммун үөрдүбүт киһи. Кирилэлиин кыттыгас туубут ампаар тугэҕэр абырахтаммакка сыттаҕа.   Итини саныы-саныы испэр курутуйарым.

Халдьаайынан иһэн чугас тахсыбыт ууга кус үөрэ туһэн уста сылдьарын ымсыыра көрбүтүм. Кинилэр бааллар көҥүл айылҕа оҕолоро! Ол эрэн ити үөртэн дэгиэ тыҥырахтаахтартан, булчуттартартан төһө ордуо биллибэт. Син барыта дьон ортотугар курдук.

Сотору бааһынабар чугаһаан тыа быыһынааҕы ыллык суолга киирбитим.Чугасбааркүөлгэхоптоайманара. Биир кэм аймалҕаннаах хопто хаһыытын кытта, ханна эрэ дьон саҥарсар курдуга. Тыа саҕатыгар тахсан били тииппит таһыгар элбэх дьон үөмэхтэһэрин соһуйа көрбүтүм. Уонча киһи тугу эрэ көрдүүр курдук тиити тула хаамсаллара. Эмиэ да суон лабааҕа таҥас биэтэҥнии турар курдуга. Ыһыыны көрө оройуонтан тойоттор тахсыбыттара дуу?Испэр сүрдээҕин толло санаатым. Хайыамый. Төһө да толуннарбын үлэһит киһи барарбар тиийэбин. Саатар Ньукуулаах Мэхээс көстүбэт курдуктар. Соннук аат эрэ харата саллаҥнаан иһэн сурэҕим биирдэ  “бар” гына түспүтэ!

   Тоҕо эрэ тиит чугаһыгар биирдэ кэлэн хаалбыт этим. Өр тугу да өйдөөбөккө таалан турбутум.  Били таҥас диэбитим олох да киһи ыйанан турара! Эдэр учуутал наар кэтэр бороҥ бинсээгэ ордук харахпар хатаммыта. Ол сордоох моойо уһаан, тылын былас туһэрэн, сирэйэ көҕөрөн кирис быаҕа биэтэҥниирэ. Куотуохпун баҕарбытым илиим атаҕым хам бааллан хаалбыт курдуга. Хаһыытаары айахпын аппытым саҥа тахсыбатаҕа. Санаабар ким да саҥатын истибэт курдугум.  Арай үөмэхтэһэр дьонтон убайым мин турарбын таба көрөн утары сүүрэн кэллэ. Сүрдээҕин кыыһырбыт: сирэйэ дьэс алтанын курдук кытарбыт.

- Нохоо! Тоҕо истибэккин?! Бар диибин! Бар! – окумалбыттан ылан киэр үтүрүйбүтэ.  Эмискэ туох баар куттаммыт, убайбыттан хомойбут санаам биирдэ тоҕо туһэн ытаан марылаабытым. Атаҕым үрдүгэр тыа диэки эргийээт сүүрэ турбутум. Ол уодаһыннаах 1937 сыл этэ. Иннибитигэр аас - туор,  аччык сыллар күүтэллэрэ…

   Оҕонньор кэпсээнин түмүктээн хаппыт тиити одуулуура. Ол кыһарҕаннаах кэмнэр ыар өйдөбүнньүктэрэ буолан тиит хараара хатан турарын харааста көрбүтүм. Илинтэн саҥа күн бастакы сардаҥалара кыырай халлааҥҥа таласпытынан барбыттара. Дорообо саҥа күн! Уруйдан саҥа кэм!

 

 

 

31.03.2015                                                                                                                                                                                      Дьокуускай к.

 

16:43

 

 

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться
с помощью аккаунта в соц.сети
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации