home
user-header
4. Кэнтиктэр. Иккис аҥара
30 августа 2017 г., 18:13 58

 

Саха саарына П.А. Петров т³рд³-уу´а

 

     Прокопий Андреевич Петров (15.06.1921-19.07.1988 сс.) – Саха АССР, РСФСР µтµ³лээх быраа´а, µс ¥лэ Кы´ыл Знамята, Норуоттар до±ордо´уулара орденнар кавалердара, тµ³ртэ Саха АССР ¥рдµкµ Сэбиэтин депутатынан талыллыбыта, аан дойдуга биллибит учуонай, доруобуйа харыстабылын у´улуччулаах тэрийээччитэ, государственнай, общественнай деятель, 19 (31.05.1965-03.08.1984 сс.) сыл устата доруобуйа харыстабылын миниистиринэн µлэлээбитэ.


     Прокопий Андреевич сурукка киирбит т³рµт ³бµгэтинэн Мастай Эсаховы (1710-1782 сс.) аа±ыахха с³п. Сахалыы биир аатын Мажатыр диэн суруйбуттар (НА РС(Я) ф.349и, оп.1, д.6004, л.124об). 1782 с. ревизскэй сказка±а суруллубутунан, Эсах µс уоллаах: Мастай (Мажатыр), Степан Дмитриев Эсахов (1713 с.т.), Кучугнур Эсахов (1714 с.т.). Би´иги П.А. Петров  тµгэх ³бµгэтин утумун µ³рэтэбит.

     Мажатыр кэргэнэ Бекчолин кинээстиир ¥³дэй буола´ыттан Кулук Сыгынаев кыы´а Куруннек (1732 с.т.). Сурукка киирбит µс уоллаах: Кырылах (1744-1770 сс.), Могус (1745 с.т.), Бага-Ксенофонт Тимофеев (1762 с.т.), алта кыыстаахтар: Кыс (1737 с.т.), Халыя (1741 с.т.), Чичах (1759 с.т.), Ханы (1760 с.т.), Утурук (1764 с.т.), Хачена (1775 с.т.). О±олорун саастарыттан сэдиптээтэххэ, Куруннек – Мажатыр бастакы кэргэнэ буолбатах. Улахан кыы´а ¥³дэй ки´итигэр Читчер Селсековка, балта Халыя бэйэтин биир дойдулаа±ар Сыгигыян Сахтаи²²а сµктэн барбыттар.

     Мажатыр улахан уола Кырыылаах эдэр саа´ыгар ³л³н, киниттэн утум салгыах ыччат хаалбатах. Бука, кыра эрдэ±иттэн ыары´ах буолан 26 саа´ыгар дылы дьиэ-уот тэриммэтэх буолуон с³п.

     Семен-Могус (1745 с.т.) – Мажатыр иккис уола. Кэргэнэ Николай Старостин кинээстиир Хоро буола´ыттан Ондей Магачаянов кыы´а Кыра. Хоро оччолорго £лµ³хµмэ кыстыгар киирэрэ, кэлин Сунтаарга бэриллибит. Могус µс о±олоох: Мысыр (Мыкыр)-Михаил (1769 с.т.), Иткыса-Семен (1770 с.т.), Хочуйбут (1781 с.т., кыыс).

     Михаил Семенов кэргэнэ Елена-Хочуйбут (1776 с.т.) Малдьа±артан т³рµттээх Лебечир кыы´а. 1816 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ (НА РС(Я) ф.349и, оп.1, д.6022) суруллубутунан, бу ыал лаппа ыччатырбыт. О±олоро: Михаил-Кисиляй (1800 с.т.), Михаил-Таяны (1802 с.т.), Михаил-Хоютан (1803 с.т.), Осип (1813 с.т.), Никифор (1814 с.т.), Елена (1795 с.т.), Елена (1789 с.т.), Мария (1811 с.т.).

     Михаил Семенов-Мыкыр о±олорун ыччаттарын утумун биирдиилээн µ³рэтэбит.

I.     Михаил Михаилов-Кисиляй 1850 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ суруллубутунан, ³сс³ биир сахалыы ааттаах эбит – Кука. Кэргэнэ Татьяна (1805 с.т.), о±олоро: Иван (1834 с.т.), Алексей (1835 с.т.), Егор (1837 с.т.), Филипп (1842 с.т.), Данил (1847 с.т.), Анна (1829 с.т.), Анна (1834 с.т.), Татьяна (1848 с.т.), Матрена (1849 с.т.). Аны 1858 с. ыытыллыбыт биэрэпи´и ылабыт (НА РС(Я) ф.349и, оп.4, д.643). Кууха Мэхээлэлээх Афанасий (1854 с.т.), Анна (1852 с.т.) диэн ааттаах о±оломмуттар.

     Бу о±олоруттан 1897 с. Ха²алас нэ´илигэр ыытыллыбыт биэрэпистэн (НА РС(Я) ф.343и, оп.2, д.1, т.1,т.2) икки  уолун аата киирбитин буллубут. Михаил µ´µс уолугар Дь³гµ³ргэ а±атын аата Кууха киниэхэ «к³спµт». Кэргэнин аата Анисия Иванова (1850 с.т.) диэн эбит. Бэйэлэриттэн о±олоро суох. Икки уолу ииттэллэрэ бэлиэтэммит. Улаханнара Борисов Федот Егорович (1877 с.т.) оло±ун о²остубут, кэргэнэ ¥³дэйтэн Федосия Николаева (1878 с.т.). Иккис уол Аммос Филиппов-Чёмёлён а±ыс саастаа±а ыйыллыбыт. Кууха сэниэ ыал бы´ыылаах – µс µлэ´иттээх. Дьиктитэ диэн, онтон биирдэстэрэ Филиппова Анна Николаевна (1857 с.т.) Иккис ¥³дµгэйтэн т³рµттээх. Ииттэр уоллара Аммос кини да уола буолуон с³п. Анна Николаева Варвара (1887 с.т.), Евдокия (1892 с.т.) диэн кыргыттардаа±а ыйыллыбыт. Манна биир оруннаах со±ус саба±алаа´ыны киллэрэбит. Анна Николаева Дь³гµ³р бииргэ т³р³³бµт быраата Филипп кэргэнэ буолуон с³п. Филипп ³л³н кэргэнэ, о±олоро убайыгар Дь³гµ³ргэ иитиллэн олордохторо. Чугас сиртэн да µлэ´иттэниэн с³п буолла±а, на´аа Иккис ¥³дµгэйтэн да буолбатар. Кууха Дь³гµ³р оло±о – «Суттак». Соччо ³йд³мм³т аат. Ханнык сири итинник аатынан суруйбуттара биллибэт.

     Синньигэс Атахха Михайлов Данил Михайлович олороро ыйыллыбыт. Тимир уу´а диэн суруйбуттар. Кэргэнэ Марина Семенова (1847 с.т.), о±олоро: Василий (1874 с.т.), Степан (1879 с.т.), Александра (1881 с.т.), Евдокия (1882 с.т.), Петр (1890 с.т.), Иван (1893 с.т.). Бу испии´эккэ Данил Михайлов (аймахтара кинини Тара±ай Тайыла диэн ааттыыллар) икки улахан о±олоро – Мэчигир Бµ³тµр, Хотунаа Балбаара киирбэтэхтэр. Бука, ыал-кµµс буолан, туспа ха´аайыстыба тэриннэхтэрэ.

     Тара±ай Тайыла о±олорун утумун µ³рэтиибитин улахан уолуттан са±алыыбыт.  Ону да ситэтэ суохтук. Иккис ¥³дµгэйгэ 1897, 1899 сс. ыытыллыбыт биэрэпистэргэ Тайыла ыччаттарын аата киирбитин булбатыбыт. Онон Тумус Мэхээлэ, Г.А. Петров о²ортообут бэлиэтээ´иннэригэр уонна т³рµччµлэригэр, 1927 с. нэ´илиэккэ ыытыллыбыт биэрэпискэ, Н.В. Матвеев хомуйан та´аарбыт «П.А. Петров – сµµрбэ´ис µйэ Сµдµ ки´итэ» (Дьокуускай, 2007) кинигэ±э киирбит быраата Г.А. Петров ыстатыйатыгар  оло±уран суруйарга холонобут.

     Георгий Андреевич суруйарынан, Тара±айдар уутуйан олохсуйбут сирдэрэ Кµ³л И´э диэн тµбэ, £к³³х алаа´ын хоту кырыыта. 1917 с. ыытыллыбыт биэрэпистэргэ хайа а±а уу´а ханан олорбута ыйыллар. Хомойуох и´ин, Тара±ай ыччаттара архыыпка харалла сытар µс докумуо²²а (Остобунай, Аллараа, Орто Чап а±аларын уустара) кинилэр ааттара киирбитин булбатыбыт. ¥³´ээ Чап а±атын уу´ун (³ск³тµн баар буолла±ына) эридьиэстээбит докумуоннарыгар таба тайамматыбыт. Онон µксµн аймахтара суруйбуттарын архыып докумуоннарын кытта тэ²нээн к³р³бµт.

I.     Мэчигир Бµ³тµр кэргэнин Мария (1862 с.т.) – Табыгыстар кыыстара (Г.А. Петров) диэбиттэр. 1917 с. биэрэпискэ Табыгыс-Данил Васильев (1861 с.т.) Тµ³лбэ±э олороро бэлиэтэммит. Кыыс о±олоо±ун ту´унан суруллубатах. Онтон 1897 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Тимофеев Данил Васильев (1861 с.т.) Тµ³лбэ±э олороро ыйыллыбыт. Кэргэнэ Дарья Игнатьева (1859 с.т.), кыы´а Мария (1895 с.т.) диэн суруллубуттар. Сэниэ ыал бы´ыылаах, 18 саастаах Петрова Мария Васильева диэн хамначчыт кыыстаахтар. Кэлин Владимир (02.07.1897 с.т.), Анна (22.01.1909 с.т.) диэн ааттаах о±олордоммуттар. Табыгыс кыы´а саа´ынан Мэчигир кэргэнэ буолар кыа±а суох курдук. Онон Табыгыс эдьиийэ дуу, балта дуу Мария буолуон с³п. Табыгыс Данил а±ата Василий Тимофеев диэн аатынан сурукка киирбит буолуохтаах. 1857 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ итинник ааттаах дьоннор хастар да±аны. Олортон биирдэстэрэ Мария (1854 с.т.) диэн ааттаах кыыстаа±а бэлиэтэммит. Олохтоохтук µ³рэттэххэ эрэ, Мария ким кыы´а буолара бы´аарыллар кыахтанна.

     Мэчигир Бµ³тµргэ т³нн³бµт, о±олоро: Та´ыр Тайыла, Ла´ым £ндµрэй (1883 с.т.), Екатерина (Кыабака кийиитэ), Евдокия (1886 с.т.), Анастасия (1894 с.т.), С³дµ³рэ, Уо´ук (1903 с.т.), Прокопий, Фаддей-Сысой (1911 с.т.), Ульяна (1920 с.т.).

1.1.   Данил Петров-Та´ыр аата 1927 с. биэрэпискэ киирбитин булбатыбыт. Кэргэнэ Тарта кыы´а Аграфена. Кинилэр Тыымпыга олорбуттар. Георгий Андреевич о²орбут т³рµччµтµгэр со±отох Евдокия диэн кыыстаа±а ыйыллыбыт. Евдокия (1922 с.т.) Тумусов Петр Степановичка кэргэн тахсан, биэс о±оломмут: Екатерина, Петр, Вера, Степан, Данил. Екатерина (1951 с.т.) кэргэнэ Александров Юрий Владимирович, икки о±олоохтор: Маргарита, Владислав. Владислав кэргэннээх, о±олоох. Петр Петрович (1953 с.т.) идэтинэн булчут, кэргэнэ Петрова Галина Кимовна, биэс о±олоохтор: Федора, Ольга, Петр, Евдокия, Семен. Игирэлэр Степан уонна Данил ийэлэрэ Мэйиктэн т³рµттээх Алексеева Мария Афанасьевна. Степан кэргэнэ Елисеева Наталия Харлампьевна, о±олоро: Надежда, Акулина, Михаил. Данил кэргэнэ Нина Егорова, икки о±олоохтор: Евгений, Ксения. Евдокия Даниловна хос сиэннэрэ элбэхтэр.

     «Кэнтик мунньа±ата» диэн компакт диискэ±э киирбит т³рµччµгэ Тарагаев Данил Петрови´ы  Л³к³йд³рг³ иитиллибит диэн суруллубут. Онно ³сс³ эбии тµ³рт о±олоо±о бэлиэтэммит. Улахан уола Елисей (1917-19.11.1942 сс.) А±а дойдуну к³мµскµµр Улуу сэриигэ 1942 с. ы²ырыллан барбыта. Сотору буолан баран сэрии толоонугар охтубут. К³мµллµбµт сирэ – Сталинградскай уобалас Клетскэй оройуон. Биир уола Кул±айа Уйбаан – гражданскай сэрии кыттыылаа±а, дьиэ-уот тэриммэккэ сылдьан ³лбµтэ. Улахан кыы´а Мария аймахтарыгар Сахаардаахха иитиллибитэ, орто кыы´а Кэтириинэ баара-суо±а 17 саастаа±ар ³лбµтэ диэн бэлиэтээбиттэр.

     Андрей Петров-Ла´ым (…-1964 сс.) кэргэнэ Марина Николаевна Шарапова (1887-1947 сс.). Т³рµччµгэ чи²этэн Оботтоох кыра кыы´а диэбиттэр. О±олоро: Вера (21.12.1917 с.т.), Прокопий (1921-1984 сс.), Георгий (04.04.1925 с.т.), Василий (02.1931 с.т.), Николай (01.1937 с.т.).

     Георгий Андреевич дьонун ту´унан маннык суруйар: «… Ийэм Марина Николаевна 17 саастаа±ар дьоно ³рµс у²уоргу баай ки´и уолугар эргэ биэрээри сыбаайбалыы олордохторуна, а±абын кытта ы²ыыр атынан кµрээн хаалбыттар. Ол остуоруйата маннык: э´эм Мэчигир Бµ³тµр диэн Тара±ай Тайыла 12 о±олоох тимир уу´ун улахан уола. Эбэм, а±ам ийэтэ, Табыгыс диэн ки´и бииргэ т³р³³бµт эдьиийэ. Дьоннорун ту´унан истибэтэ±им. А±ам 15 саастаа±ар салааска со´он улахан дьону кытта £лµ³хµмэ±э хамнаска киирбит. £лµ³хµмэ баай ыалларыгар биэс сыл устата µлэлээбит. Кы´амньылаах, µчµгэй µлэ´ит буолан улаханнык с³бµлэппит. Биир со±отох кыыстаах баай ки´и: «Кыыспын кэргэн ыл, баайбын баай гын», – диэн эппитин, кыы´ын с³бµлээбэккэ буолбатах. Дойдутугар кэлэн баран мин ийэбинээн билсибиттэр. Ийэм дьоно ону билэн, кыыстарын буойа сатаан баран, с³бµлээбэккэ, тиэтэлинэн эргэ биэрэ сатаабыттар да, табыллыбатах. Ол бириэмэ±э Далырга олохтоох Винокуров а±абыт эргийэ сылдьан дьоннору бэргэ´элиир (холботолуур) уонна са²а т³р³³бµттэри сµрэхтэтэлиир эбит. Мин дьонум, кµрээн баран, ол а±абыкка бэргэ´элэнэн кэбиспиттэр. Ити 1904 сыллаахха µ´µ. Ийэм кэпсииринэн, биир алтан чаанньыктаахтар эбит. «Онтукабытыгар бэс µ³рэтэ бу´арынар этибит, ону то±о сууйан баран чэй оргутунарбыт», – диэн кэпсээбитэ. Чааскылар оннуларыгар а±ам туос тордуйалары о²ортообут µ´µ. Кы´ын сыар±а хаара тµспµтµн кэннэ дьонтон ат уларсан, £лµ³хµмэ±э киирэн, µлэлээбит дьонуттан тэрийтэрэн тахсыбыт: и´ит-хомуос, та²ас-сап, бурдук тиэйэн а±албыт. Ма²най ыал буоллахтарын утаа тµ³рт о±о (µс кыыс, биир уол) т³р³³н ³лбµттэр. Бэ´ис о±ото куоппут. Онтон ыксаан а±ам э´этин Тара±ай Тайыла Сата диэн Ньурба±а олорор уда±ан эдьиийин а±алан о±о уйата таттарбыт. Эмээхсин аата Балаа±ыйа диэн µ´µ. Кини µс кµн устата кыыран баран, µ´µс кµнµн бµтµµтµгэр  айыы´ыттарга дьэ тиийдим диэн эдьиийбин, убайбын уонна миигин дьµ´µннэтэлээн баран, а±ам т³б³тµн оройугар сабыта охсуолаабыт. Мин кэннибиттэн: «Туман тµ´эн бµ³лээн кэбистэ. Ол да буоллар Марыына ырбаахытын тэллэ±иттэн ³сс³ да±аны о±олор куттара тарды´аллар, о±олонуу´уккут», – диэбит. Онтуката икки уол т³р³³бµтэ. Инньэ гынан биир кыыс, тµ³рт уол буолбуппут.

     … А±ам £л­µ³хµмэттэн тахсан баран э´этин, а±атын идэлэринэн тимири у´анан барбыт. Ол сылдьан улаханнык ыалдьыбыт. Онуоха эдьиийэ – уда±ан Балаа±ыйа кэлэн эмтээн баран эппит: «£бµгэлэри² с³бµлээбэтэхтэр, кинилэрдээ±эр ордук уус буолан эрэр эбиккин. Кэрэх ыйаатаххына сатаныы´ы.  Ол кыаллыбат буолла±ына, ³лµ³хµмэлэри² курдук сиргэ µлэлээ. ¥µнээйинэн дьарыгыр, сµ³´µтэ, сылгыта иитин», – диэбит. Уонна хайдах ³²н³³х-дьµ´µннээх ынах уонна сылгы µ³скµ³хтэрин, олору харыстыахтаа±ын, олор баалларын тухары сµ³´µ-сылгы µ³скµµ туруо±ун ту´унан эппит.

     Онтон ыла дьонум сир солоон, бурдук, о±уруот а´а ы´ар дьарыктаммыттар. Сылгы, ынах сµ³´µ т³рµ³±э µчµгэйдик тахсан барбыт. Ити бириэмэ±э Сэбиэскэй былаас НЭП политикатын ыыппыт, онтон коллективизация са±аламмыт. 1931 сыллаахха а±ам кулак буолумаары холкуоска киирбит, онно баайыттан µс атыыр µ³рµн уонна уонча ынах сµ³´µнµ холбообут. Ону та´ынан µс сыар±а сиэмэ бурдугун Аммаев Алексей диэн нууччалыы сирэйдээх бытыктаах ки´и тиэйэн барбытын илэ харахпынан к³рбµтµм. Ити бурдук ампаарга µс сµ´µ³ххэ кутуллан турарын к³р³р этим. Ылаа²ы ба±айы сааскы кµн этэ. Ийэм бурдугун а´ыйан ытыы-ытыы к³мµлµ³к о´ох иннигэр алаадьылыы олорор этэ. А±ам Ворошилов аатынан холкуоска киирбитэ. Сотору буолан баран а±абын холкуос бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлинэн талбыттара. Сайын би´иги Хоптолооххо к³´³н кэлбиппит. Холкуос бэрэссэдээтэлинэн 1937 сыл бµтµµтµгэр диэри µлэлээбитэ. Ол сыл кини сµ³´µтэ суох холкуос чилиэннэригэр бырабылыанньанан уураахтатан сµ³´µ, оттуур сир биэртэлээбитэ, у´аайба тµ²эппитэ. Ол и´ин райкомнар µлэтиттэн у´улбуттара. Холкуос уопсай мунньа±ынан суукка бэрдэттэрээри µс т³гµл мунньахтыы сатаабыттара да, холкуостаахтар оннук уураа±ы ылымматахтара. «Олохпутун тупсарбыт ки´ини сууттаабаппыт», – диэбиттэрэ. А±ам µлэлии сылдьан улахан чиэскэ тиксиитэ диэн, 1936 сыл бµтµµтэ дуу, 1937 сыл са±аланыыта дуу Дьокуускай куоракка оройуон делегациятыгар киллэрэннэр туох эрэ улахан мунньахха барса сылдьыбыта. Онно а±абар биир уостаах саа бэлэхтээбиттэр этэ. Обком сэкирэтээрэ Певзнягы, Аржакову уонна µ´µс тойотторо Бараховы дуу, Габышевы дуу кытта ¥³´ээ Бµлµµ, Бµлµµ делегациялара холбо´он хаартыска±а тµспµттэр этэ. Мин ³йдµµрбµнэн, ол хаартыска±а ¥³´ээ Бµлµµттэн Тарасова, Бµлµµттэн Таппа±аарап диэн бурдук µµннэрээччи (рекорд олохтообут ки´и) бааллара» (С.75-78).

     Манна Тара±ай Тайыла Ньурба±а олорор Сата (Балаа±ыйа) диэн уда±ан эдьиийин ы²ыран а±алан о±о уйата тартарбыта диэн суруйбута кэрэхсэбиллээх. ¥´µйээ²²э кэпсэнэринэн, сэттэ-а±ыс уоллаах  Сата эмээхсин кµрээн кэлэн, Бµлµµ ³рµс у²уор Таас µрµйэ диэн сиргэ тохтоон отууланан олорбуттар. Сата эмээхсин уолаттара сорохторо тимир уустара, сорохторо ааттаах ойууттара эбиттэрэ µ´µ (Ньырбакаан удьуордара. – Дьокуускай, 1991. С.–80). Бу эмээхсин уолаттарыттан µ³скээбит дьоннору саталар диэн эбэтэр Ха²алас нэ´илиэгинээ±и Сата а±атын уу´а диэн ааттыыллар эбит. Оттон Балаа±ыйаны Сата эмээхсини кытта сы´ыары туппуттара оруннаах. К³лµ³нэни буккуйуу куруук баар буолар. Аны Тумус Мэхээлэ бэйэтин  бэлиэтээ´иннэригэр («Кэнтик мунньа±ата») К.Д. Уткин Сата эмээхсин т³рµччµтµн о²орбутун кыбыппыт. Онно Сата эмээхсинтэн бэ´ис к³лµ³нэ Тара±ай Тайыла суруллубут. Бииргэ т³р³³бµттэрэ – Дьаарай Ыстапаан, Боллур £л³кс³й.

1.2.   Ла´ым £ндµрэй кыы´а Вера Андреевна М.Ф. Терентьева суруйарынан, ки´и хара±ар быра±ыллар кыра´ыабай, номо±он дьµ´µннээх кыыс эбитэ µ´µ. Кини оскуола±а киириэ±иттэн араас общественнай µлэлэргэ активнайдык кыттара. Культпросвет оскуоланы бµтэрээт, эбии кууруска µ³рэммитэ уонна 1940 с. Дьокуускайга прокурорунан ананан µлэлээбитэ. Кэргэнэ Стрельников Владимир Павлович идэтинэн агроном этэ. Икки кыы´а Эла уонна Валя Камчатка±а олохсуйбуттара, кэргэннээхтэр, биирдии о±олоохтор. Вера Андреевна 1949 с. олунньу 22 кµнµгэр Дьокуускайга эдэр саа´ыгар ыалдьан ³лбµтэ. Юстиция старшай советнига званиелаах этэ.

     Прокопий Андреевич оскуола±а то±ус саастаа±ар киирбитэ. Ситэтэ суох орто оскуоланы бµтэрэн баран, 1937 с. Дьокуускайга акушердар-фельдшердэр оскуолаларыгар µ³рэнэ киирбитэ. 1940 с. Абый оройуонугар ананан µлэлээбитэ. 1945 с. Иркутскайдаа±ы медицинскэй институт устудьуона буолар. ¥чгэйдик µ³рэнэр буолан Дзержинскэй аатынан стипендияны ылара уонна 1950 с. сити´иилээхтик µ³рэнэн бµтэрэр. ¥лэтин Дьокуускайга областной балыы´а неврологическай отделениетыгар ординаторынан са±алыыр. 1951-1959 сс. – Бµлµµ оройуонун балыы´атын главнай быраа´ынан, 1960 с. Дьокуускай куорат балыы´атыгар нейрохирург быраа´ынан, 1961 с. СГУ ассистенынан, доценынан µлэлиир. 1964 с. кандидатскай диссертацияны сити´иилээхтик к³мµскээн учуонай буолар. 1965 с. 19 сыл устата доруобуйа харыстабылын министиринэн µлэлиир.

     1948 с. Малышева Тамара Георгиевна (£лµ³хµмэ) диэн Абый оройуонугар бииргэ µлэлээбит кыы´ын кытта ыал буолбуттара. Кинилэр µс о±оломмуттара – Мира, Надежда, Александр. Мира идэтинэн µрдµк µ³рэхтээх омук тылын учуутала этэ. Кини учуонайдар квалификацияларын µрдэтинэн µ³рэхтэригэр английскай тылы µ³рэтэ сылдьан, 1997 с. кулун тутарга эмискэ ыалдьан ³лбµтэ.

     Иккис кыыс Надя Москуба±а µ³рэммитэ, инженер-кибернетик идэтин ба´ылаабыта. Коммунальнай ха´аайыстыба министиэристибэтигэр инженеринэн µлэтин са±алаабыта уонна кылаабынай инженергэ тиийэ µµммµтэ. Кэргэнэ Хохолов Борис Прокопьевич эрдэ ³лбµтэ, Александр диэн уоллаах.

     Прокопий Андреевич уола Александр СГУ медицинскэй факультетын µ³рэнэн бµтэрбитэ, идэтинэн лоринголог. Медицинскэй наука кандидата, 1997 с. Москва±а докторантураны бµтэрбитэ. ХИФУ-га µлэлиир. Кэргэнэ Беленкова Мария Алексеевна (Кэбээйи) эдэр саа´ыгар ыалдьан ³лбµтэ. Марина диэн кыыстаах.

     Георгий Андреевич 1933 с. Кэнтик оскуолатыгар µ³рэнэ киирбитэ. Сэттис кылаа´ы бµтэрбит сылыгар (1940 с.) о±олорун µ³рэттэрээри дьоно Дьокуускайга кыыстарыгар Вера±а к³´³н кэлэллэр. Ити сыл тыа ха´аайыстыбатын техникумун землестроительнай салаатыгар  µ³рэнэ киирэр. Сэрии са±аланан устудьуоннар µгµстэрэ сэриигэ бараннар, ити салааны сабан кэбиспиттэрэ. 1943 с. бастаан Дьокуускай райисполкомун ОСАВИАХИМ-гар инструкторынан, онтон райсовет инструкторынан µлэлээбитэ. 1944 с. саас сэриигэ ы²ырыллан барбыта. Биэс а²аар сыл радиоразведка±а сулууспалаан, бастакы кылаастаах радиотелеграфист идэлээх т³р³³бµт дойдутугар ¥³´ээ Бµлµµгэ эргиллибитэ. А±а дойду сэриитин II степеннээх орденынан, «Японияны кыайыы и´ин» мэтээлинэн на±араадаламмыта. Кэлээт да орто оскуола±а интернат сэбиэдиссэйинэн µлэлээбитэ. Ыал буолбута, кэргэнэ Винокурова Мария Нестеровна, кыы´а Вера, тµ³рт сиэннээх: Андрей, Мария, Лена, Галина.

     Георгий Андреевич райком бюротун уураа±ынан ханна µлэ хаалаары гыммыт сиригэр ыытан испиттэрэ. Ол курдук £лµ³хµмэ±э, ¥³´ээ Бµлµµгэ, Туобуйа±а араас µлэлэргэ сылдьыбыта. 1978 с. оройуоннар икки ардыларынаа±ы балыгы харыстаа´ын инспекциятын начальнигынан, онтон райсоюзка техбезопасность инженеринэн 1991 с. бэс ыйыгар диэри µлэлээбитэ.

     Василий Андреевич икки µрдµк µ³рэхтээх – µрдµкµ партийнай уонна СГУ историческай факультетын µ³рэнэн бµтэрбитэ. Ол иннинэ Тобольскай рыбопромышленнай техникумун 1951 с. бµтэрэн, Камчатка±а ананан µлэлии барбыта. Кэргэнэ Дьячкова Анна Андреевна, о±олоро: Андрей, Сергей, Марина.

     Николай Андреевич (Ла´ым кыра уола) Алданнаа±ы хайа техникумун µ³рэнэн бµтэрбитэ. Салайар µлэ±э дьо±урдаах уолу таба к³р³н комсомолга µлэлэппиттэрэ. Хабаровскайдаа±ы ¥рдµкµ партийнай оскуоланы бµтэрбитэ, ол кэнниттэн к³мµс приискаларыгар партком сэкирэтээринэн µлэлии сылдьыбыта. Онтон «Якутзолото» кадр отделын начальнигынан µлэлээбитэ. Кэргэнэ Бессонова Надежда Георгиевна, кыы´а Наташа (кэргэнэ Захаров Александр) идэтинэн быраас, икки сиэннээх: Георгий, Лиза. Николай Андреевичтаах арахсыбыттара. Иккис кэргэнэ Орто Халыматтан т³рµттээх Бандерова Галина Петровна.

1.3.   Мячигирова Екатерина Андреевна араспаанньата а±атын сахалыы аатынан барбыт. Кэргэнин аата суруллубатах, Кыабака кийиитэ эрэ диэбиттэр. О±олоро: Екатерина, Татьяна (Ньурба±а олохсуйбут), Евдокия (Акана).

1.4.   С³дµ³рэ-С³лµ³сэ кэргэн тахсыбатах бы´ыылаах, киниттэн ыччат баара биллибэт.

1.5.   Мячигиров Иосиф Петрович кэргэнэ Дария (1907 с.т.) диэн 1927 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ сурулла сылдьар. Марина (1926 с.т.) диэн кыыстаахтара ыйыллыбыт. Г.А. Петров о²орбут т³рµччµтµгэр кэргэнин аатын У´ун Маарыйа, со±отох Анна диэн кыыстаахтарын суруйбут. Анна о±олоро – Леонид, Сидор. Леонид икки кэргэнтэн биэс о±олоо±о: Люба, Люда, Дима, Сардаана, Ваня, Сидор – Андрей диэн ааттаах уоллаа±а ыйыллыбыт. Биэрэпискэ суруллубутунан, 65 саастаах ийэлэрэ Мария Уо´уктаа±ы кытта олороро бэлиэтэммит. Оччотугар, саа´ынан сирдэттэххэ,  Мария Данил Васильев-Табыгыс (1862 с.т.) бииргэ т³р³³бµт балта буолан тахсар. А±ата Моочоон Ба´ылай-Тимофеев Василий (1823 с.т.).

1.6.   Бу биэрэпискэ ³сс³ биир Мячигиров Иосиф (1891 с.т.) дьиэ-кэргэнэ испии´эккэ киирбит. Кэргэнэ Анастасия (1895 с.т.), кыыстара Татьяна (1926 с.т.) бааллара ыйыллыбыт. Биэрэпи´и ыыппыттар ал±аска Борокуоппайы Иосиф диэбиттэр. Кини бастакы кэргэнэ Анастасия Петровна, улахан кыы´а Татьяна учуутал идэлээх диэн Георгий Андреевич суруйбута ону бигэргэтэр. Кини суруйарынан, кэлин Борокуоппай Анастасияттан ³сс³ икки кыыстанар – Марина уонна Оккоо Маарыйа. Иккис кэргэниттэн Хамыйах Маринаттан Варвара диэн ааттаах кыыстаах. Варвара кэргэнэ Романов Владимир Григорьевич идэтинэн суоппар, икки о±олоохтор: Рустам, Люда. Оккоо Маарыйа £ндµµкэй Миитэрэй Мэхээлэтигэр кэргэн тахсыбыт, о±ото суох («Кэнтик мунньа±ата»).

1.7.  -1.9. 1927 с. биэрэпискэ 132 нµ³мэринэн Кичченников Гаврил (1901 с.т.) суруллубут. Кэргэнэ Мария (1904 с.т.) Гаврил Киччэлэргэ иитиллэн араспаанньата Киччеников буолбут. О±ото суох (М.С. Тумусов). Кииччэ ойо±о Харитина (1857 с.т.) кинилэргэ олороро суруллубут. Кииччэлэргэ ³сс³ Лаврентий иитиллибит, онон араспаанньата Киччеников буолбут. Тумус Мэхээлэ  Лаврентийы Прокопий кыы´ын Маринаны ылан ииттибитэ диэн суруйбут («Кэнтик мунньа±ата»). Марина Афанасьев Афанасий Спиридоновичка кэргэн тахсан икки кыыстаах: Мира уонна Надежда. Мира – учуутал, Надежда – быраас, биирдии уоллаахтар.  Лаврентий саа´ынан Гаврилтан а±а бы´ыылаах. Тумус  Мэхээлэ да, Георгий Андреевич да т³рµччµлэригэр кинини µ´µс о±онон киллэрэллэр. Гавриллаахха ³сс³ алта саастаах Петр диэн бырааттаахтара ыйыллыбыт. Бу уол т³рµччµлэргэ киирбэтэх. £лбµтэ эбитэ дуу, Кииччэ уола эбитэ дуу?

     1.10. Евдокия Петровна кэргэнэ Трофимов Данил-Кынчааллаах, о±олоро: Петр, Егор, Иван. Егор идэтинэн учуутал, Василий диэн уоллаах. Иван Данилович культура µлэ´итэ, Тамалакаа²²а олохсуйбута, элбэх о±олоох.

     1.11. Анастасия кэргэнэ Хара Ба´ылай уола Митрофан (1890 с.т.). Митрофан араспаанньата Хараков, толору аата Федоров Митрофан Васильевич буолуохтаах этэ. Элбэх о±олоохтор: Василий (1907 с.т.), Христина (биэрэпискэ Харитина диэн суруйбуттар) (1919 с.т.), Анисия (1920-2001 сс.), Ефросиния (1923 с.т.), Петр-М³ндµ³к (1926-1998 сс.), Прокопий (1929 с.т.), Петр (18.03.1931-19.09.1969 сс.), Марфа (1932 с.т.), Василий (1933 с.т.), Мария. Анастасиялаах Митрофан 1916 с. тохсунньу 10 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Икки о±олоро – Василий уонна Ефросиния кэлин сурукка киирбит докумуоннарын булбатыбыт. Улахан уоллара Ба´ылай эдэр саа´ыгар тымныйан ³лбµт. Христина кэргэнэ Павлов Михаил Григорьевич, икки о±олоохтор: Георгий уонна ииттибит кыыстара Саргылаана. Георгий кэргэнэ Галина Афанасьевна идэтинэн нуучча тылын учуутала, µс о±олоохтор: Ирина, Сардаана, Настя. Анисия уола Васильев Егор Николаевич (кэргэнэ Семенова Зинаида Николаевна) µс о±олоох: Наталия, Гаврил, Егор.

     М³ндµµк Бµ³тµр Свидерская Полинаны кытта холбо´он µс о±олоохтор: Михаил, Мария, Петр. Бу аймахтар утумнарын лаппа тэниппит Иванов Петр Захарович (иитиллибитинэн) уон о±олоох. Кэргэнэ Сячикова Мария Платоновна (1926-1989 сс.), о±олоро: Петр (1952 с.т.),Марфа (1954 с.т.), Марфа (1957 с.т.), Александр (1958 с.т.), Анатолий (1960 с.т.), Анастасия (1962 с.т.), Тамара (1964 с.т.), Валентина (1966 с.т.), Мария (1968 с.т.), Захар (1970 с.т.). Кинилэр, ситэтэ суох аа±ыыннан, 42 сиэннээхтэр.

     Василий кэргэнэ Кузьмина Анисия Михайловна, сэттэ о±олоохтор: Валентина, Игорь, Михаил, Владимир, Ольга, Варвара, Сидор. Сиэннэрэ да бааллар. Хараховтаах кыра кыыстара Мария Иванов Михаил Елисеевичка кэргэн тахсан Михаил диэн ааттаах уоллаах.

     1.12. Мячигиров Сысой 1927 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ Фаддей (1913 с.т.) диэн аатынан убайын Уо´ук дьиэ-кэргэнин испии´эгэр киирбит. Кэргэнэ Чымыева Парасковья Михайловна, со±отох Василий диэн уоллаах. Василий Сысоевич кэргэнэ Саввинова Дария Марковна, о±олоро: Николай, Герман, Василий, Парасковья, Егор. Элбэх сиэннээхтэр. Аймахтара о²орбут т³рµччµлэригэр Сизой бастакы кэргэнэ Дµллµкµттэн Настаа диэн ыйыллыбыт. Киниттэн Александра диэн кыыстаа±а бэлиэтэммит. Кэргэнэ Эмээчикээн уола Семенов Николай Алексеевич, сэттэ о±олоохтор. О±олорун аата ыйыллыбатах.

     1.13. Ульяна (1920 с.т.) 1927 с. биэрэпискэ ийэтин Марияны кытта Уо´уктаахха олороро ыйыллыбыт. Георгий Андреевич суруйарынан, 17 саастаа±ар ³лбµт. Оттон аймахтара суруйбуттарынан, Мас Атах Акимовка кэргэн тахса сылдьыбыт, биир о±олоо±о эдэр саа´ыгар ³лбµт.

     2. Тарагаев Василий Данилович-Иэчэ²ээ Ба´ылай (1871 с.т.) 1927 с. биэрэпискэ аата 53 нµ³мэринэн киирэ сылдьар. Быраатынаан Уйбаанныын (1891 с.т.) бииргэ олороллоро ыйыллыбыт. Кэргэннээ±э, о±олоо±о суруллубатах. Г.А. Петров уонна Тумус Мэхээлэ о²орбут т³рµччµлэригэр Сысой диэн уоллаа±а суруллубут. Иитиллиигэ баран, бука ийэтэ ³лбµтµн кэннэ буолуо, Тумусов Сысой Степанович (1913-1975 сс.) диэн аатынан дьо²²о биллэр. Кини ту´унан «Тара±айдар» диэн ыстатыйа±а суруйан турабыт. Ону манна хатылыы барбаппыт. Кэргэнэ Егорова Анисия Ивановна (1926 с.т.) – Герой ийэ, 12 о±ону т³р³т³н ки´и-хара о²ортообут. О±олоро: Зоя, Зинаида, Тумус Мэхээлэ, Виктор, Петр, Валентина, Иван, Раиса, Егор, Светлана, Василий, Саша. Анисия Ивановна э´этэ Михаил Егоров Томскайтан кэлбит нуучча ки´итэ. Кини Сата±а уонна ¥³дэйгэ олорбут. Дария диэн кыы´ыттан Анисия т³р³³бµт.

     Иэчэ²ээ Ба´ылай дойдутугар оло²хо´утунан, о´уохайдьытынан сура±ырбыт ки´и. Учуутал Чыбыков Семен Алексеевич кини ту´унан маннык ахтар: «… Би´иги Тыымпы оскуолатыгар µ³рэнэрбитигэр пионерскай µлэни чахчы µчµгэйдик ыыппыт учууталбыт Ульяна Софроновна Алексеева биирдэ Иэчэ²ээ диэн  оло²хо´ут о±онньору сборга ы²ыран а±албыта. Айыл±аттан артыы´ы ма²най онно к³рбµтµм. Ойуун кыырыытын, дµ²µрµн охсуутун, пионерскай бараба²²а охсон µтµктэн к³рд³рбµтэ. Дµ²µрµ охсуу, араас хамсаныыта бэйэтэ ту´унан искусство эбит этэ.

     Кутуруутун ахсын тойуга, µ²кµµтэ, дµ²µрµн охсуута барыта уларыйан и´эрэ. Сирэйин араастык туттан ол ки´и, бу ки´и сирэйэ диэн µµт-µкчµ  µтµктµтэлээн с³хт³рбµтэ. Куйахатын хамсатан, батта±ын µ³´э-аллара µллэ²нэтэн, кулгаа±ын, сирэйин араастык хамсатан, куола´ын уларытан артыыстаан к³рд³рбµтэ. Чахчы айыл±аттан улуу талаан эбит этэ. Иэчэ²ээ 50-чэлээх сылдьан µрµ² да, кы´ыл да буолан к³рбµтэ. Элбэхтик ыалларга ы²ырыллан оло²холообут ки´и».

     3. Хорунаа (Хотунаа) Балбаара (1875 с.т.) 1895 с. бэс ыйын 30 кµнµгэр 31 саастаах Григорий Ильинниин (Иккис ¥³дµгэй) бэргэ´элэммиттэр. Григорий – Хонхо Ылдьаа уола. 1917 с. биэрэпискэ кинилэр Бала±аннаахха олороллоро суруллубут. 19,7,4 саастаах уолаттардаа±а, 17,11 саастаах кыргыттардаа±а, 14 сµ³´µлээ±э ыйыллыбыт. Кэргэнин саа´а 48 эбит. 1927 с. биэрэпискэ Григорий Ильин  ³л³н испии´эккэ киирбэтэх, о±олоро: Марфа (1910 с.т.), Никифор (1913 с.т.), Алексей (1915 с.т.), сиэнэ Мария (1927 с.т.). Аны архыыптан к³стµбµт о±олорун миэтирикэлэрин а±алабыт – Дарья (20.01.1900 с.т.), Никифор (14.02.1910 с.т.), Алексей (06.01.1913 с.т.).

3.1. Даайаттан, Тумус Мэхээлэ суруйарынан, о±о суох.

     3.2. Марфа кэргэнэ Егоров Михаил Николаевич-Буччакаа, о±олоро: Мария-Нуучча (1927 с.т.), Екатерина (1933 с.т.), Варвара (1938 с.т.), Федора (1939 с.т.). Нуучча Маарыйа Зоя диэн учуутал кыыстаах. Кэргэнэ Слепцов Григорий Васильевич – оскуола дириэктэрэ, о±олоох: Наташа, Таня, Маша. Екатерина-Баайа кэргэнэ Кэбээйи Куокуйуттан т³рµттээх Игнатьев Михаил Петрович. О±олоро: Катерина, Максим, Марфа, Саргылаана, Владислав, Владимир, Оксана. Варвара Михайловна – СР µтµ³лээх зоотехнига, балта Федора – библиотека±а µлэлиир, иллэ² кэмигэр хо´оон суруйуутунан дьарыктанар. Кэргэнэ Дмитриев Ба´ылай, идэтинэн уус.

     3.3. Никифортан эмиэ ыччат суох диэн суруллубут. Идэтинэн учуутал.

     3.4. Алексей – о±ото суох диэбиттэр. Учууталлыы сылдьан эдэр саа´ыгар ³лбµт.  Тумус Мэхээлэ суруйарынан, Балбаара ³сс³ Яков, Тэппээк диэн о±олордоох. Кинилэртэн утуму салгыыр ыччат хаалбата±ын бэлиэтээбит.

     4. Александра-Харааска (1879 с.т.) кэргэнэ Прокопий Степанович-Чочох (1864 с.т.). Прокопий бастакы кэргэнэ Варвара Прокопьева (1872 с.т.), киниттэн о±олоро: Трофим (1893 с.т.), Ульяна (25.05.1895 с.т.), Иван (1900 с.т.). 1927 с. биэрэпискэ Прокопий-Чочох уола Трофим 43 нµ³мэринэн киирбит. А±ата ³л³н биэрэпискэ киирбэтэх. Александраны ийэтэ диэбиттэр. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олоро: Дария (20.02.1909 с.т.), Агрипина (17.04.1910 с.т.), Прокопий (23.06.1912 с.т.), Алексей (20.05.1914 с.т.), Анисия (01.12.1916 с.т.).

4.1. Алексей кэргэнэ Байбачыак кыы´а Марина, о±олоро: Василий, Маруся, Клава, Виктор Прокопьев. Маруся кэргэнэ Степанов Семен Давидович идэтинэн суоппар. О±олоро: Валерий, Павел, Дария, Акулина, Михаил. Бары ыаллар, о±олоохтор.

4.2. Т³рµччµгэ Чочох – Ирина диэн кыыстаа±а киирбит. Кэргэнэ Николаев Федор Лазаревич – юрист, о±олоро: Федор, Катерина, Ирина.

4.3. Чочохова Евдокия Прокопьевна эдьиийигэр Ириналаахха иитиллибит бы´ыылаах. Евдокия Прокопьевна бастакы о±ото Алебастрова Лена Станиславовна идэтинэн библиограф, Вилена диэн кыыстаах. Уола Федор икки кэргэнтэн  µс о±олоох: Мичил, Алина, Шура. Кыра кыы´ын кэргэнэ Сивцев Константин Александрович Чурапчы Сыла²ыттан т³рµттээх, икки кыыстаах: Нарыйа, Диана.

   5. Огдооччуйа (1882 с.т.) Тара±ай Тайыла улахан кыы´а. Кэргэнэ Спиридон Николаев-Кэлтэ²ээ (1872 с.т.) Остобунай а±атын уу´ун ки´ититтэн Степан Слепцовтан тымыр-сыдьаан тардар. О±олоро: Ефросиния (21.06.1913 с.т.), Ирина (18.04.1917 с.т.), Давид (1907 с.т.), Дмитрий (1921 с.т.), Степан, Мария (1927 с.т.).

     5.1. Одьоох Ыстапаан (1904-1982 сс.) кэргэнэ Хоотто кыы´а Настаа. Икки кыыстаахтар – Дария, Лиза. Кыргыттара иккилии о±олоохтор. Степан Спиридонович кэлин ¥СЛ наставнигынан µлэлээбитэ.

     5.2. Давыд 1942 с. сэриигэ ы²ырыллан барбыт. ¥´µс Украинскай фро²²а сэриилэспит. А±а дойду сэриитин II степеннээх, Албан Аат III  степеннээх орденнарынан, «Ленинград оборонатын и´ин», «Будапе´ы ылыы и´ин», «Берлини ылыы и´ин», «Германияны кыайыы и´ин» медалларынан на±араадаламмыта. Дойдутугар 1945 с. эргиллибит. Кэргэнэ Ирина (1900 с.т.) ким кыы´а буолара биэрэпискэ суруллубатах. О±олорун Светлананы, Галинаны, Нинаны т³рµччµгэ кэргэнин о±олоро диэбиттэр. Сор±ойо Давыд ту´унан Баа´ынай Ба´ылай маннык суруйар: «…Саамай эдэр гражданскай сэрии кыттыылаа±ынан Николаев Давид Спиридонович-Сор±ойо буолар. ¥рµ²нэр ханна баалларын, хастарын биллэрэ ыыталлара, бандьыыттар о±о диэн кы´аллыбаттарынан ту´анан, кы´ыл сэриитин разведчигынан сылдьыбыта. Ол эрэн Николаев Д.Н. – Сэбирдэ±и кытта тутуллан биир булууска хаайылла сыппыта, онтон куотан Ньурба осадатыгар тиийэн сэриилэспитэ. Кини 1907 с. т³рµ³х, икки сэрии кыттыылаа±а».

     5.3. Аппырысыанньа кэргэнэ Ким Василий, о±олоро: Иннокентий, Валентина. Иннокентий Харбалаахтан Мария Николаевнаны кытта холбо´он µс о±олоохтор: Игорь, Ирина, Иннокентий. Сиэннэр да бааллар. Валентина Павлов Николайга кэргэн тахсан икки о±олоох: Анатолий, Людмила.

     5.4. £рµµнэ со±отох Гоголев Виктор Степанович диэн уоллаах. Виктор µс о±олоох: Эдуард, Виктория, Виктор.

     5.5. Миитэрэй, бука, эдэр саа´ыгар ³л³н т³рµччµгэ киллэрбэтэхтэр.

     5.6. Маарыйа кэргэнэ Канаев Федор, икки уоллаахтар: Евгений, Вениамин. Уолаттар иккилии о±олоохтор. Мария Спиридоновна КанаеваСАССР µтµ³лээх артыы´а.

     6. Дьаарай Ыстапаан (1886 с.т.) 1927 с. биэрэпискэ 85 нµ³мэринэн киирэ сылдьар. Кэргэнин аата суох. Т³рµччµгэ Накыы Бµ³тµрµн кыы´а диэбиттэр. К³мµс уу´ун бы´ыытынан биллибит. О±олоро: Степан (1916 с.т.), Аграфена (1919 с.т.).

6.1. Быралгы Ыстапаан кэргэнэ Ло²со Елисей кыы´а Анна-У´ун, о±олоро: Николай, Степанида. Николай Степанович кэргэнэ Андреева Вера Николаевна, тµ³рт о±олоохтор: Александр, Николай, Надежда, Юрий. Степанида Степановна (1937 с.т.) Бµлµµ пед.училищетыгар 30 сыл преподавателинэн µлэлээбитэ. Кэргэнэ Семенов Семен Иванович, кыыстара Нарыйаана ыал, о±олоох.

6.2. Арыппыана кэргэнэ Семенов Николай, Тиксигэ олохсуйбуттара. Биир кыыстаахтар.

Степан Степанович сэриигэ 1941 с. ы²ырыллыбыт. Ха´ан, ханна ³лбµтэ биллибэт.

     7. Дыгыдаа Бµ³тµрµ (1888 с.т.) 1927 с. биэрэпискэ ыал диэн суруйбуттар. Кэргэнин аатын Мария (1891 с.т.) диэбиттэр. Саастара син ырааппыт да, о±олоно иликтэрэ бэлиэтэммит. Тумус Мэхээлэ Хоро±о олорор Балаа±ыйа диэн кыыстаах диэбит. «РСФСР» ийэтэ диэн «чи²этэн» биэрбит.

     8. Иэчэ²ээ  Ба´ылай быраата Ыстапаан ыал-кµµс буолта биллибэт. Т³рµччµлэргэ кини утумун сал±аабатахтар.

     9. Тара±ай Тайыла кыра кыы´ын Мария кэргэнэ Томскай Дмитрий. Кини Кыада²даттан т³рµттээх. Со±отох уоллара Семен ыччатырбыт – Дмитрий, Елисей, Павел, Елизавета, Николай.

     10. Иван – Тара±ай Тайыла кыра уола. «Эдэр саа´ыгар тай±а±а барбыта. Бодойбо±о Советскай былаас олохтоноругар партизанскай этэрээккэ сылдьан сэриилэспитэ. Пясталов этэрээтигэр байыа´ынан киирбитэ. Сунтаарынан, Ньурбанан, ¥³´ээ Бµлµµнэн сылдьы´ан µрµ² баандалары эспитэ. 1925 сыллаахха Павлов Андрей Петрович хамаандалаа´ынынан Артемьев этэрээтин утары сэриилэспитэ. Кэлин ³р сылларга Бµлµµ куоратыгар милиционерынан µлэлээбитэ. 60-с сыллар эргин ыалдьан ³лбµтэ», – диэн олохтоохтор суруйбуттар (С.–28).

     Г.А. Петров, Тумус Мэхээлэ суруйууларыгар, «Кэнтик нэ´илиэгэ» кинигэ±э киирбит ыстатыйаларга, архыып докумуоннарыгар оло±урдахха, Прокопий Андреевич Петров т³рд³-уу´а, утума итинник буолан та±ыста. Биллэн турар сыы´а-халты суруллуу элбэ±э чуолкай. Ону к³нн³р³н, эбии матырайааллары булан ситэрии µлэтэ кµµтэр. Удьуор утумун тµмэн, к³лµ³нэттэн к³лµ³нэ±э тиэрдэн и´ии – би´иги сµрµн сорукпут буолар.

     II. Могус Мажатыров иккис уолун Сэмэнин-Ыткыы´а кэргэнэ Мария-Кэрэмэс (1775 с.т.) ¥³дэйтэн Черчияр Лебечирэ кыы´а. О±олоро: Семен (1800 с.т.), Егор-Болчое (1808 с.т.), Хоетан-Егор (1809 с.т.), Сыллыр (1809-1813 сс.), Моисей (1814 с.т.), Мария (1800 с.т.), Мария (1802 с.т.). 1850 уонна 1858 сыллаа±ы биэрэпистэргэ суруллубутунан, Семен Семенов 1856 с. ³лбµт, Иван (1846 с.т.) диэн уоллаах. Улахан Дь³гµ³р эмиэ 1856 с. ³лбµт. Кэргэнин аата Анна (1820 с.т.) диэн эбит, 1840 с. т³рµ³х Василий диэн ааттаах уоллаахтар. Кыра Дь³гµ³р биир Иван (1850 с.т.) уоллаа±а суруллубут. Бырааттара Моисей кэргэнэ Татьяна (1818 с.т.), о±олоро: Иван (1843 с.т.), Матрена (1852 с.т.). Эдэр ыал кэлин да о±оломмуттара буолуо. Манан бу салааны, билиибит тиийбэтинэн, тµмµктµµбµт.

     Маннык тµмµктэри о²оробут.

     Бастакыта, Кэнтик нэ´илиэгэр Тара±ай Тайыла ыччаттара кэлии дьон бы´ыылаах. 1897 с. биэрэпискэ кинилэр ааттара киирбэтэх. Бэл 1917 с. ыытыллыбыт ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ хабыллыбыттарын булбатыбыт. Дьиктитэ диэн, Бастакы Ха²алас нэ´илиэгэр Кэнтик а±атын уу´а баара биллэр. Архыыптан ити а±а уу´угар сы´ыаннаах докумуону булбатыбыт.

     Икки´инэн, В.Л. Серошевскай суруйарынан, 1860 с. Марха улуу´угар сылга 420 буут тимири у´аараллар эбит. ¥³дэй уонна Ха²алас нэ´илиэктэригэр 175 тимир уу´а у´анарын ыйбыт. Улууска анаан-минээн 42 ки´и тимир у´аарарын бэлиэтээбит. Сататтан, ¥³дэйтэн т³рµттээх уустар Барбах, Боччойо, Тара±ай, Дьаарай, Таркай, Баахтыыр уолаттарынаан, Киччээнник, Оботтоох у´аммыттар (Нюрбинский улус: история, культура, фольклор. – Якутск, 2006. С.–491). Итинник ааттаах уустар Кэнтик нэ´илиэгэр т³р³³н-уу´аан олорон ааспыттара эмиэ элбэ±и этэр. Сахалар µгµстµк о±олорун ³бµгэлэрин аатынан ааттыыр µгэстээхтэр. То²уо µрэ±и бата тимир рудата халы² саппаа´а сытар буолан, Марха улуу´ун тимир уустара сыыйа к³´³н олохсуйдахтара. К³´µµ биир т³рµ³тµнэн ити нэ´илиэктэргэ  биир кэм²э элбэх уус у´анара да буолуон с³п. Дэлэ±э да 1909 с. кэнниттэн То²уо Кууну нэ´илиэгэ тэриллиэ дуо? Ф.Г. Софронов хайа нэ´илиэктэн арахсыбытын суруйбатах. Архыып биир докумуона (НА РС(Я) ф.22и, оп.1, д.2161) кэрэ´элииринэн, То²уо Кууну Бастакы Дьаархантан арахсыбыт. Ты´ыкай а±атын уу´а арахсан са²а нэ´илиэк тэриллэрин ту´угар туруорсубуттара ырааппыт. Утарсааччылар да бааллар эбит. Ол курдук 1899 с. бэс ыйын 30 кµнµгэр Спиридон Иннокентьев уонна Гаврил Константинов арахсыыны утарсан суруйбут суруктара архыыпка харалла сытар. 1900 с. атырдьах ыйын 14 кµнµгэр Ты´ыкай а±атын уу´ун итэ±эллээх ки´итэ Павел Степанов арахсарга к³рд³´µµ суруга эмиэ баар. Арахсыыны к³´³рд³р-к³´³р³н испиттэр. Т³рµ³тµнэн То²уо Кууну нэ´илиэк кииниттэн ыраах сытарыттан, ыарахан кы´ыннар ааспыттарыттан, а±а уустара а´ары ы´ыллан сыталларыттан  уопсай мунньа±ы кыайан тэрийбэттэриттэн буолбут. Са²а нэ´илиэги тэрийэргэ мунньахтаан бары а±а уустарын дьонун с³бµлэ²нэрин ылыахтаахтар. 25 к³с и´инэн-та´ынан сытар а±а уустардаах нэ´илиэккэ оччолорго биир сиргэ мунньан мунньахтыыр ыарахана биллэр суол буолла±а. Оттон философскай наука доктора, профессор К.Д. Уткин-Нµ´µлгэн «Таркаайылар а±а уустарынан» (Дьокуускай, 1994) кинигэтигэр То²уо Куунулары Таркаайы быстахтара диэбит (С.–41). Ити оруннаах со±ус буолуон с³п. 1835 с. Дьаархантан Таркаайы арахсан туспа нэ´илиэк буолбут. Онон То²уо Куунулар Таркаайыттан ситимнээх сылдьыбыт буолуохтарын с³п. Ксенофонт Дмитриевич суруйарынан, Уксакаа²²а Сэксээлэр, Тумуу´аптар, Куунуга – Дмитриевтэр, Бойдуоккараптар, Арыылаахха – 150-ча сµ³´µлээх Хапсыкы, 60-ча сµ³´µлээх Тобуруолар олорбуттар. Сарыла±а Кы´ыттай уола Мэхээлэ, Кыайбакылар, Саантыралар бааллар. Кыайбакалартан саамай биллэллэрэ – Петров П.А. диэн чи²этэн биэрбит. Тобуруо о±онньор т³рµт Таркаайы ки´итэ µ´µ диэбит. Э´элэрэ Тобуруо кулгаа±ын анныгар тµµлээх мэ²нээ±ин и´ин тай±а±а сырытта±ына нууччалар ааттаабыттар.  Ол о±онньор сиэннэрэ: Тобуроков П.Н. – народнай суруйааччы, Тобуроков Н.Н. – филологическай наука доктора. 1915 с. Марха улуу´угар 13-с нэ´илиэгинэн киирэрэ. 1926 с. биэрэпис тµмµгµнэн, ки´итин ахсаанынан Марха улуу´ун орто нэ´илиэгэр киирсэр – 193 эр ки´илээх, 202 дьахтардаах эбит. Андайбыт, А´ыкай, Суотту дьонун ахсаанынан Куунуттан а±ыйахтар. Кууну нэ´илиэгэ 1953 с. эстибитэ, сирэ-уота, дьоно-сэргэтэ µксэ Кэнтик нэ´илиэгэр бэриллибитэ.

     То²уо Кууну к³мµ´э, тимир болгуота ордук Марха (Ньурба) уустарын бол±омтотун тарпыт буолуохтаах диэн саба±алыыбыт.  Онон Кэнтик уустарын µгµстэрэ Ньурбаттан т³рµттээхтэр бы´ыылаах диэн тµмµккэ кэллибит.

     ¥сµ´µнэн, Тара±ай Тайыла ыччаттара Марха (Ньурба) Ха²ала´ыттан кэлбиттэр. Итини К.Д. Уткин а±албыт т³рµччµтэ (суруйан турабыт), 1895 с. Григорий Ильин Варвара Данилованы, 1916 с. Митрофан Васильев Анастасия Петрованы Ха²аластартан сµгµннэрэн а±албыттара да ону бигэргэтэр. Ньурбаттан Сата эмээхсин удьуора Балбаара диэн эдьиийдэринэн о±о кута таттарбыттара ити саба±алаа´ын с³пт³³±µн эмиэ чи²этэн биэрэр. Онон ким сэ²ээрбит бу суруйууга сирдэтэн Мастай Эсахов (П.А. Петров т³рµт ³бµгэтэ) сорох о±олорун утумун Ха²алас нэ´илиэгэр ыытыллыбыт биэрэпистэртэн, та²ара дьиэлэрин миэтиричэскэй кинигэлэриттэн булан µ³рэтиэхтэрин с³п.

 

 

Са´ыл Ойуун

 

    Са´ыл Ойуун ту´унан суруйуубутун олохтоох µ´µйээннэртэн са±алыыбыт. Тумус Мэхээлэ «Удьуор µ³рэ±э» (Дьокуускай, 2002. С.–31) кинигэтигэр суруйарынан, Са´ыл Ойуун  Таатта улуу´ун III Дьохсо±он нэ´илиэгин Ойуун а±атын уу´уттан  т³рµттээх. Бу а±а уу´угар ойууннар на´аа элбээннэр, ³с-саас, айдаан, кµµрсµµ-киирсии, иэс сити´иитэ, ³ст³´µµ-³л³рсµµ б³±³ буолбуттар.  Онтон хотторон, кэйдэрэн Са´ыл Ойуун убайынаан Кэрэмэс Ойууннуун дьоннорун илдьэ Ар±аа Ха²алас Кэ²кэмэтигэр к³´³н олохсуйбуттар. Ол да µрдµнэн ³с-саас ааспатах, Кэрэмэс Ойууну ³л³р³р алба´ы тобулбуттар. Мантан салгыы М. Тумус кинигэтиттэн бы´а тутан киллэрэбит: «… Тупсарга ы²ырбыттар. Ыарыйдыбыт. Кэлэн кыырдын диэн илдьит ыыппыттар. Оннук албыннаан а±алан баран ³л³р³р санаалаахтара µ´µ.

     Кэрэмэс Ойуун онно барбыт. Барыан иннигэр Са´ыл Ойуу²²а эппит: «Миигин анараа дьоннор ³л³рµ³хтэрэ. Ол ³лбµт ³лµкпµн к³м³рг³р эриэн ыты илим²э суулаан баран баспар сыттатан к³м³³р. Оччо±о хойут да ³ст³³хт³рбµттэн иэстэ´э сытыам. Бэйэ² Сыа Бµлµµгэ куотаар. Онно олохсуйаар», – диэбит. Эппитин курдук, анараа дьон Кэрэмэс Ойууну ³л³рбµттэр. Ону Са´ыл Ойуун убайа эппитин курдук к³ммµт.

     Таастаах нэ´илиэгин дьонноро ³л³лл³рµгэр ыттыы µрэн, иирэн, баас буолан ³л³р идэлэммиттэр.

     Са´ыл Ойуун со±отох хаалан баран убайа сµбэлээбитин курдук, Сыа Бµлµµгэ тµ´эн кµрээбит. Айаннаан и´эн хоно сытан, туой биир кµ³лгэ ар±аа ³ттµнэн киирэн илин диэки хайы´ан кµн тахсарын к³р³н турарын тµ´µµр µ´µ. Оннук хаста да тµ´ээбит. Айаннаан ¥³´ээ Бµлµµ тµбэтигэр Кэнтик нэ´илиэгин сиригэр кэлбит. Сылдьарын тухары кµ³лгэ киирдэ да, тµ´ээн к³р³р кµ³лµн майгылата сатыы сылдьар µ´µ.

     Ол кэмнэргэ Кэнтиккэ кµ³л илин тµбэтигэр Кµ´э²эй диэн бэрт баай ки´и уонна элбэх атын ыаллар олороллор эбиттэр.

     Дьэ, оннук олорор тµбэ±э тиийэн Са´ыл Ойуун олохсуйарга сир к³рд³спµт. Би´иги дьоммут биэрбэтэхтэр. Батан кэбиспиттэр.

     Са´ыл Ойуун £л³² кµ³лµгэр ыалга хоммут. Атын ³рт³³н а´аппыт. Сарсыарда туран к³рбµтэ ата с³лл³н кµрээн хаалбыт. Илин диэки тµ´э турбут. Атын кэнниттэн сойуолаан батыспыт. Ар±аа уонна илин Атырдьахтары туораан Ма²ан Кэрэх диэн сиэн сиринэн  кырыыны бы´а тµ´эн барбыт. Баты´ан тахсыбыта кµ³л баар эбит. Онно кыра кырдаллаа±ар ата а´ыы турар µ´µ. Ону тутан ылбыт. Атын тутан баран, тула-хала к³рµммµтэ, били тµ´ээн к³р³р элгээн кµ³лµгэр ар±аа ³ттµнэн киирэн турар эбит. ¥³рбµт. Кµ³лµн эргийэн сыныйан к³р³н с³бµлээбит.

     Т³тт³рµ тиийэн нэ´илиэк дьонуттан к³рд³спµт: «Бµлµµ ³рµс кытыы э²ээригэр баар элгээн кµ³лгэ олохсуйуум, ону к³²µллээ² уонна ити кµ³лµ хойгуо бэлиэ охсон бы´ыныым», – диэн буолбут.

     Ону анараа²²ылар кэтэмэ±эйдээн баран, к³²µллээбиттэр: «£рµс э²ээр аралыгар элгээн кµ³ллэри тµ´эрэн сир та´аарынан олоруоххун с³п. Би´иги кэлим хойгуолаах сирбитигэр киирбэккэ±ин эрэ», – диэн буолбут.

     Са´ыл Ойуун µ³рэн-к³т³н кэлэн Оттоох эбэ илин ³ттµгэр ыраа´ыйа±а ура´а туттан тµ´µµлэнэн кэбиспит. Оло±о баар. Хойгуо бэлиэ охсуммут.

     Онтон ыраа±а суох Ура´алаах диэн элгээн кµ³л баар эбит. Онно тиийэн ойуур и´игэр кырдаллаах дьµ³дэ со±ус сир баарыгар эмиэ хаты²ынан ура´а туттан тµ´эрэргэ тэриммит. Ол сир Хаты² ура´а диэн ааттаммыт. Билигин да ура´атын олох сирэ баар.

     Оннук тиийэн са²а оло±ун булбута µ´µ.

     Ити барыллаан суоттаа´ынынан XVII µйэ бµтµµтэ XVIII  µйэ са±аланыытын э²ээрэ бы´ыылаах. Аа±ан та´аардахха оннук».

     Ити саба±алаа´ы²²а ³сс³ т³ннµ³хпµт.

     2013 с. Дьокуускайга педагогическай µлэ бэтэрээнэ, ¥³´ээ Бµлµµ улуу´ун бочуоттаах олохтоо±о ³р сылларга сырала´ан хомуйбут фольклорнай матырыйаалларын тµмэн «¥´µйээннэр, номохтор, сэ´эннэр» диэн аатынан Васильев И.К. кыы´а СР культуратын µтµ³лээх µлэ´итэ Васильева Л.М. кинигэ бэлэмнээн та´аартарбыта. Аны онтон бы´а тутан аа±ыа±ы² (С.–26,27): «… Са´ыл со±отох уоллаах Хара Бытык… Хара Бытыктаах сэттэлээх уол Кэлэ±эй кинээс ордон Остуобунайы т³р³ппµт. Ол уол а±ата ³л³рµгэр то±устаах хаалбыт. Кини Оро´уттан дьиэлэммит. ¥с кыыстан биирдэрэ ки´илии кыыстаах, иккитэ абаа´ы ойууттар. Тµ³рт уоллаахтар: Дууска´ыт, Хара±а Суох, Сэ´эн, Кµ³с.

     Остуобунай ыраахтаа±ы суолун киис ойуулаах алтан харчыны хомуйан Дьокуускайга тыс сума±а сµгэн сатыы киирэр эбитэ µ´µ. Ата±а, тарба±а суох, итэ±эстээх буолла±ына кырыылаах харда±а´ынан та´ыйаллара µ´µ. Ону сототун то´уйара µ´µ. Кэлин та´ыйтарбат буолбут. Биир сырыытыгар биир нууччаны та´ааран хабалатын ылан кэргэнигэр холбообут. «Бу ыраас хааннаах толуу µчµгэй к³рµ²нээх омуктар эбиттэр, ол и´ин µчµгэй о±ону т³р³т³н хаалаары а±аллым, эн илдьэ олор», – диэн биэрбит. Ол курдук кырдьык ол нууччаттан биир уол о±о т³р³³бµт ону Дурууска´ыт диэн ааттаабыт. Ол айма±а билигин Павел Васильев Бачах баар кини о±олоро уонна т³рµттэрэ ыраас хааннаах нууччалыы дьоннор.

     Хара±а суох элбэх о±олоох, киниттэн: Харынньы, Сэбийээн, Баллай, Болтор, Байбал. Кини т³рµ³±µттэн икки хара±а суох. Ол и´ин Хара±а Суох диэн ааттаабыттар. Бы´а±ынан тµ³´µн хаба ортотунан батары саанан кэбистэ±инэ ким да кыайан ылбата µ´µ. Ону арай Баллай диэн уола ылара µ´µ, тии´инэн т³л³ тардан. Ааттаах ойуун буолуохпун хара±а суох буолан бобуллубутум диирэ µ´µ.

     Байбал кинээс уу´аабыт, кини уолаттара: Мэхээлэ, Сэмэн Силипсиэптэр. Сэмэнтэн уу´аабыттар: Дарбыан, Бµ³тµр, С³ккµµс эмээхсин, Ыстапаан Тумуу´ап кэргэнэ Сыччый эмээхсин т³р³³бµттэр.  Оттон Харынньык диэн уолуттан ким да суох эбит. Элбэх о±ото т³р³³н баран ³лµтэлээбиттэр. Баллай, Болтор удьуордара ким да суох. Кµ³стэн билигин Николай Егорович Васильев. Таркай уола. Кµ³с уола Хара Ба´ылай диэн баара. Кини а±ыс о±олоо±о. Олор аймахтара Миитэрэйэптэр.

     Харынньыттан би´иги эбэбит Мария эмээхсин £ргµ³ккэ оло±урбут. Иккис кыыс То²уо-Куунуга кэргэн тахсан олорбут.

     Слепцов Торой диэн нуучча ки´итэ кэлэн Тµгэхтэй анараа тахсыытыгар олорбут. £т³±³ баар, олус байан олорбуттар да эмиэ ханна барбыттара биллибэт. У²уохтара эмиэ суох. Араа´а дойдуларыгар барбыт бы´ыылаахтар. Кинилэр барбыттарын кэннэ Слепцов араспаанньатын Мэхээлэ кинээс ылан хаалбыт. Онтон ыла Слепцовтар диэн араспаанньа Кэнтиккэ и²митэ µ´µ.

     Мэхээлэ кинээс Тµгэхтэйгэ Манчаарыны к³рсµбµт, µтµлµгµн эрбэ±эр арыгы кутан биэрбит. У´ун синньигэс сирэйдээх ма²ан о±онньор эбитэ µ´µ. Ньоло±ор у´ун куба±ай баттахтаах, н³рµгµр у²уохтаах. Ки´ини одуулуу к³р³р³ сµрдээх у´ун, дьилбэктээх сытыы харахтаах о±онньор этэ диэн сэ´эргиирэ µ´µ».

     1938 с. САССР Тыл, литература уонна история институтун дириэктэрэ П.А. Ойуунускай бы´аччы к³±µлээ´ининэн Андрей Андреевич Саввин, Сэ´эн Иванович Боло алта ыйга Бµлµµ оройуоннарыгар норуот тылынан уус-уран айымньытын µ³рэтэр экспедиция±а сылдьыбыттара. Ол тµмµгэр алта оло²хону, 43 ырыаны-тойугу, 19 ойуун кыырыытын, 74 чабыр±а±ы, 20 остуоруйаны, 1509 таабырыны уонна ³с хо´оонун, 45 былыргы µ´µйээни хомуйбуттара. Ити µ´µйээннэртэн би´иэхэ сы´ыаннаах Корякин Михаил Семенович – Сэмэн о±о уола Бэйбэриэт атыы´ыт (1880 с.т.) Бастакы Боотулуу т³рµт-уус ки´итэ кэпсээбит µ´µйээнин «Оно±оччуту» РНА СО Саха сиринээ±и научнай архыыбыттан булан биологическай наука доктора Г.Н. Саввинов «Боотулуулар» (Дьокуускай, 2011) диэн ки´и сэргиир кинигэтигэр (С.–94-98) киллэрбитэ. ¥´µйээнтэн би´иэхэ сы´ыаннаа±ын бы´а тутан киллэрэбит: «…Оно±оччут кырдьарын са±ана, сµрэхтэнэн Бµ³тµр диэн ааттаммыт. Ол Оно±оччут бэйэтэ эрэ быстан дойдутуттан Боотулуу сиригэр кэлэн оло±урбут. Кини ол кэлэн саа´ырыар дылы ойо±о, о±ото суох сылдьан баран, биир кэм²э ¥³дµгэйгэ кэлэн Са´ыл Ойуун диэ²²э сылдьар. Ол сылдьыбыта Са´ыл Ойуун ойо±о т³р³³н сытар µ´µ. О±ото кыыс эбитэ µ´µ, ону: «Бу о±ону, кыы´ы мин ойох ылыам», – диэн Оно±оччут сэрэтэр. Онтон кэнники кыыс 15 саа´а туолуутугар Оно±оччут тиийэн баран, Са´ыл Ойуун кыы´ын, хороччу улаатан эрэр кыы´ы улааппытын билээри, µтµлµгµнэн быра±ар, с³п буолбут диэн билгэлээн ойох ылан кэлэр…» (Г.Н. Саввинов, С.–94).

     Дьэ, µ´µйээннэр итинник кэпсииллэр. Аны ону архыып докумуоннарын кытта тэ²нээн к³р³бµт. Бастатан туран, Са´ыл Ойуун диэн кимий? Кини аата докумуоннарга ахтыллар дуо? Би´иги Са´ыл Ойуун биир аата ¥нµгэс диэн саба±алыыбыт. Боотулуу буола´ыгар 1782 с. ыытыллыбыт ревизскэй сказка±а (НА РС(Я) ф.349и, оп.1, д.       ) суруллубутунан, ити буолас кинээ´э Болтору Ираев (1706 с.т.) кэргэнэ Сарджагай Унегесев кинээстиир ¥³дµгэй буола´ыттан Унегес Тоноев кыы´а Топпогор Унегесева (1715 с.т.). Ырай уола Болтору дьо²²о биллэр аата Оно±оччут. Онтон ¥³дµгэй буола´ын кинээ´ин аатын араастаан суруйаллар: Аржигай, Сарджагай, Быржигай, Афанасий А±ата ¥нµгэс. Аржигай Унегесев кинээстир ¥³дµгэй буола´ытан Унегес Теркеев кыы´а Убаннюк (1720 с.т.) Нам буола´ын ки´итигэр Быигый Куясовка (1718 с.т.) сµктэн кэлбитин архыып докумуона (НА РС(Я) ф.349и, оп.1, д.6940) кэрэ´элиир. Ити биэрэпискэ суруллубутунан, ¥³дµгэй ки´итин Унегес Сасылыканов кыы´а Ульяна Николаева (1737 с.т.) Иван Андреев – Буя Этеянов (Нам буола´а) ойо±о дэммит.

     ¥´µйээннэри архыып докумуоннарын кытта тэ²нии туттахха – Са´ыл Ойуун уонна ¥нµгэс биир ки´и буолара чуолкай со±ус буолан та±ыста. Унегес Сасылаканов диэн суруллубута да ону бигэргэтэр. Сорох докумуоннарга ки´и сахалыы ааттарын кэккэлэ´иннэрэ суруйан кэбиспит тµбэлтэлэрэ на´аа элбэх буолбатар да баар буолааччы. Былыр дьон хас да ааттаах буолааччылар диэн филологическай наука кандидата Г.В. Попов кэпсээбиттээх. Ки´и µксэ µс сахалыы ааттаах буолара. Бастаан т³рµµрµгэр бастакы хоно´о, ыалдьыт аатынан эбэтэр буола турар бы´ыыга-майгыга с³п тµбэ´иннэрэн, онтон кэлин бэйэлэрэ с³бµлээбит ааттарын биэрэллэрэ. Саа´ырбытын кэннэ дьон ки´и хайдах тутта-хапта сылдьарыттан, бы´ыытыттан-та´аатыттан, дьµ´µнµттэн-бододуттан, кµµ´µттэн-уо±уттан, µлэтиттэн-хамна´ыттан к³р³н аат биэрэн µйэтитэллэрэ. Урут сахаларга биир тµ³лбэ±э олорор дьон хас биирдиилэрэ тус-ту´унан ааттаах буолаллара. Аны, биэрэпи´и ыытар нууччалар сахалыы µчµгэйдик билбэт буолан биир ааты араастаан суруйан кэбиспит тµбэлтэлэрэ баар буолааччы.  Холобур, Быржигай Унегесев кинээс аатын араастаан суруйбуттар диэн µ³´э ыйан турабыт. ¥нµгэс а±атын аатын Тено, Теркей диэн суруллубута ону да бигэргэтэр. Онон Са´ыл Ойуун  биир аата ¥нµгэс дэммитэ м³ккµ³рµ к³бµтµ³х туох да суох курдук.

     Иккис саба±алаа´ын. 2013 с. Дьокуускайга Н.С. Миронов «За 4 века: летопись Вилюйского улуса» диэн баай ис хо´оонноох кинигэ та±ыста. Кыраайы µ³рэтээччилэргэ улахан ту´алаах кинигэ. Онно 1720-21 сс. киин улуустартан Бµлµµ умна´ыгар 200-кэ ки´и к³´³рµллµбµтэ диэн суруйбута (С.–13). Ол и´игэр ¥³´ээ Бµлµµгэ 150, Орто Бµлµµгэ 40-ча ки´и. Боро±он улуу´уттан Тека «з домом», Кусеней, Тарагай уо.д.а. Олохтоох µ´µйээ²²э XVIII µйэ са±аланыытыгар олорон ааспыт 900-кэ сµ³´µлээх Кµ´э²эй Баай ахтыллар. Бу Боро±он улуу´уттан кэлбит Кµ´э²эй буолбата±а буолуо дуо? Оччотугар Са´ыл Ойуун 173-40 сс. тиийбит буолан тахсар.

     Ити кэм²э ¥³´ээ Бµлµµгэ ³сс³ биир Кµ´э²эй (1695-1750 сс.) олорбута биллэр (А.Н. Павлов. ¥йэлэри у²уордаан. – Дьокуускай, 2013. С.–88). Уола Мочой Кусегеев Нам буола´ын кинээ´э. Мочой т³р³³бµт сыла 1728 с. Анатолий Николаевич суруйарынан, Кµ´э²эй Ырдьа±аарып Намтан т³рµттээх. Онон Кэнтик Кµ´э²эйигэр с³п тµбэспэт курдук. Ол да буоллар…

     Са´ыл Ойуун ха´ан ¥³´ээ Бµлµµгэ кэлбитэй? Кини ааттара сурукка киирбит биэс уоллаах: Сартах (1719-1781 сс.), Быржигай-Гаврил Слепцов (1734 с.т.), Молжорок-Илья Ильин (1741 с.т.), Тикян-Федор Иванов (1746 с.т.), Магандык (1747-1768 сс.), µс кыыстаах: Топпогор (1715 с.т.), Убаннюк (1720 с.т.), Ульяна Николаева (1737 с.т.). О±олорун саастарыттан саба±алаатахха Са´ыл Ойуун 1680-85 сыллар диэки т³р³³бµт буолуон с³п. Оччотугар Тумус Мэхээлэ барыллаан суоттаан XVIII µйэ са±аланыытын э²ээрэ бы´ыылаах диэн суруйбута с³п буолан та±ыста.

     Оччолорго Дьокуускай та´ынаа±ы тµ³лбэлэргэ сµ³´µ ииттиэххэ табыгастаах сирдэр орпотохторун кэриэтэ этэ. Биллэн туран Са´ыл Ойуун Кэ²кимэ±э со±отох кэлбэтэ±э чуолкай. Кинини кытта уруулара-тараалара сµ³´µлэрин илдьэ кэллэхтэрэ буолуо. Онон ити сирдэргэ ходу´а тиийбэт буолан, онтон ыктаран Бµлµµгэ к³спµттэрэ ³йд³н³р. Аны Бµлµµгэ, чуолаан Кэнтиккэ, олохтоох µ´µйээннэргэ оло±урдахха, сахалар кэлэн олохсуйбуттара ырааппыт. Олоруохха табыгастаах сирдэр ахсааннара лаппа аччаабыт. Кµ³ллэри хорон ходу´а та´ааран олохсуйуохха эрэ с³п кэмэ эбит. Сэ´э²²э Са´ыл Ойуун со±отох кэлэн олохсуйуох сири к³р³ барбыта дэнэр. Ол эрэ кэнниттэн дьонун а±алтаабыт бадахтаах. Ити да Тумус Мэхээлэ о²орбут саба±алаа´ынын эмиэ бигэргэтэр диэххэ с³п.

     Аны Са´ыл Ойуун т³´³ элбэх ки´илээх ¥³´ээ Бµлµµнµ булбутуй? 1917 с. ыытыллыбыт биэрэпис с³пт³³х эппиэти биэрэр курдук. Нэ´илиэк икки а±а уу´ун дьонун ахсаанын тэ²нээн к³р³бµт. Оччолорго Кµ²кµ а±атын уу´а 551 ки´илээх эбит буолла±ына, Остобунай 231 эрэ ки´илээ±э ыйыллыбыт. Онон му²утаан Са´ыл Ойууну кытта 30-40 ки´и кэлсибит буолуон с³п курдук буолан тахсар.

     Олорбут сирдэрэ. ¥´µйээ²²э Са´ыл Ойуун Кэнтик т³рд³ дэнэр (И.К. Васильев). Бастаан кэлэн олохсуйбут сирэ Оттоох Эбэ. Кини кэлэригэр Кэнтиккэ ¥с £к³³к диэн олохтоох сахалар олорбуттар. Бука, кинилэртэн т³рµттээх кыы´ы кэргэн ылан, дьиэ-уот тэринэн, олохсуйбут буолуон с³п. 1776 с. Бµлµµ умна´ын 24 буоластарыгар ходу´аны киис уонна са´ыл ³лбµгэнэн тµ²этии биэдэмэстэрин 1960 с. Г.П. Башарин бэчээттэппит («Якутский архив», I та´., Дьокуускай) к³р³бµт. Киис ³лбµгэ±э суруллубуттар: Быржагай Унюгесев – ходу´алара Сатагай 5 кµрµ³, Кюлюи Булуга 2 кµрµ³, Сатагай и Хагдайы арда 2, Хобтолог 1, Сылгы арыта 4, Хагдан оттох 1; Сартах Унюгесев – Тахтагда 3 кµрµ³; Лолгой Унюгесев – Кюрян 3 кµрµ³; Тикян Унюгесев – Мугур Юрях 1, Утюген юрях 1, Сырдах 1; Молжорох Унюгесев – Кулусуннах 1, Чоет 1, Тарын 1.

     XIX µйэ ортотугар бу сирдэргэ т³´³ элбэх ки´и уутуйан олохсуйбутун архыыпка харалла сытар биир докумуонтан (НА РС(Я) ф.343и, оп.1, д.48, лл.244об-246) билсиэхпитин с³п. Сата±айга ити кэм²э 15 ыал (54 ки´и), Тахта²да±а – 4 (25 ки´и), Хоптолооххо – 13 (49 ки´и), Чуутка – 12 (48 ки´и) олорбуттара бэлиэтэммит. Хоптолоох диэн ааттаах икки сир баара ыйыллыбыт. Биирдэригэр 7 ыалынан 36 ки´и олорбут. Маны та´ынан нэ´илиэккэ µс Кулу´уннаах диэн ааттаах сирдэр бааллар эбит. Ыалларын ахсаанынан араа-бараалар – 5, 6, 7. Ити соччо элбэ±э суох оттонор ходу´алаахтарын к³рд³р³р.

     Онтон 1917 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ Остобунай а±атын уу´а (НА РС(Я) ф.343и, оп.4, д.500) 48 ха´аайыстыбалаа±а диэн ыйыллыбыт. Олорбут сирдэрэ: Куорамыкы, Киэ² Маар, Балыктаах, Огус £лбµт, Бэрэ, Чуочайбыт, Бы´ыттаах, Кураанах Алаас, Атырдьах, Эрэки, Кµрэс, Буо´ах, ¥µт Сиэбит, Курула Кµ³лэ, Бадыка, Туруйа Моонньо, Муохтаах Маар, Булгунньахтаах, Чµµт, Элгээн, Харыйалаах, Нээлбиктэ. 200-чэкэ сыл буолан баран Са´ыл Ойуун удьуордара итинник сирдэринэн тар±анан олорбуттар эбит. 

 

 

Суруйааччы Дьµ³гэ Ааныстыырап т³рд³-уу´а

 

     Учуутал, суруйааччы, фронтовик Седалищев Никифор Кирикович-Дьµ³гэ Ааныстыырап (29.01.1913-1944 сс.) ийэтинэн ытык ³бµгэтинэн  Кусагалдык Борусов (1738 с.т.) буолар. 1782 с. ревизскэй сказка±а (НА РС(Я) ф.349и, оп.1, д.6003) суруллубутунан, Кусагалдык ийэтэ Катерина-Оруннян Мирякова (1702 с.т.) эбит. Кини т³рд³-уу´а кимэ биллибэт. Эрин аата бу биэрэпискэ киирбэтэх, онон кини аатын Борус (Барус) буолуо диэн сэрэйэбит. Борус (Барус, Барыс) биэс уоллаа±а – Кусагалдык (1738 с.т.), Степан Кириллов-Тортой (1743-1773 сс.), Максим Кириллов-Кусентей (1745 с.т.), Торокон (1752 с.т.), Курсян (1757-1778 с.т.), биир кыыстаа±а – Седора (1734 с.т.) биллэр. Биир кыы´ынан му²урдамматахтара буолуо, 1768 с. ыытыллыбыт биэрэпис иннинэ кэргэн тахсан, ити кэнниттэн ыытыллыбыт биэрэпистэргэ кинилэр ааттара кииримиэхтэрин эмиэ с³п. Седора Кукан Бекчокин кинээстиир ¥³дэй буола´ын ки´итигэр Аврам Бекчоли²²а сµктэн барбыт. Араспаанньатынан сэдиптээтэххэ, Аврам кинээс Кукан быраата буолуон с³п.

     Аны билигин Дьµ³гэ Ааныстыырап ³бµгэлэрэ XVIII µйэ бµтµµтµгэр ханан олорбуттарын бы´аарарга холонон к³р³бµт. Профессор Г.П. Башарин «Якутский архив» 1960 с. бастакы нµ³мэригэр «К истории Западной Якутии» ыстатыйатыгар Бµлµµ умна´ын 24 буола´ыгар 1776 с. ыытыллыбыт ходу´а µллэстиитин биэдэмэ´ин та´аартарбыт. Онно Быржагай Унюгесев кинээстиир ¥³дµгэй буола´ын дьонугар, ходу´а хайдах µллэ´иллибитэ баар. Борус (Барыс) о±олорун оттуур ходу´алара маннык ааттаах сирдэргэ баара суруллубут – Кулусуннах, Ожулан Сурда, Улахан Сыралта, Мегя, Союлах, Кыталыктах, Курга Кюре, Хорбуннюнян. Аймахтара мантан сирдэтэн ³бµгэлэрэ, 240-ча сыл анараа ³ттµгэр ханан тар±анан олорбуттарын билиэхтэрин с³п.

     Мантан аллара Катерина уолаттарын биирдиилээн эридьиэстиибит.

1.    Кусагалдык Барусов кэргэнэ – Дьаархантан Архантин кинээстиир буола´ыттан Быкыны Оркулин кыы´а Чогоен (1745 с.т.). Биэрэписэ киирбит о±олорун ааттара: Жогур (Чокур) (1768 с.т.), Басылай (1781 с.т.), Мырыла (1786 с.т), Сатыр (1778 с.т., кыыс), Оннур (1779 с.т., кыыс). 1795 с. биэрэпискэ (НА РС(Я) ф.349и, оп.1, д.6003) Кусагалдыгы 1788 с. ³лбµт диэн бэлиэтээбиттэр. Улахан уол Дьо±ур (Чокур) ыал-кµµс буолбут, кэргэнэ – Ха²аластан Жагынка Салбыгысов кыы´а Онтуг (1775 с.т.). Кэлин сµрэхтэнэн Акулина буолбут. Дьо±урдаах син ыччатырбыттар, о±олоро: Мытыкы (1794 с.т.), Тимофей (1807 с.т.), Мелюркей (1809 с.т.), Абрыр (1811 с.т.), Ирина (1806 с.т.). 1816 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ (НА РС(Я) ф.349и, оп.1, д.6023) Дьо±уру (Чокур) 1814 с. ³лбµт диэн суруйбуттар.

     1851 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ (НА РС(Я) ф.349и, оп.1, д.4065) 47-с нµ³мэринэн Тимофей Чокуров аата киирбит. Бу Тимофей аатынан Дьо±ур (Чокур) уола Мытыкы сурулла сылдьар. Кэргэнэ Агафия Григорьева (1803 с.т.), о±олоро: Спиридон (1831 с.т.), Игнатий (1837 с.т.), Анна (…-1848 сс.), Александра (1825 с.т.). Аны 1857 с. ревизскэй сказка±а (НА РС(Я) ф.349и, оп.4, д.644) Мытыкы ийэтэ Акулина тыыннаах, саа´а 97, бэйэтэ икки´ин кэргэннэммит. Иккис кэргэнэ Дария Гаврилова (1827 с.т.) саа´ынан киниттэн лаппа балыс, кыргыттара: Ирина (1854 с.т.), Анна (1856 с.т.).

     Тимофей икки уола олохторун о²остуммуттар. Улахан уол Спиридон кэргэнэ Мария Иннокентьева (1830 с.т.), Игнатий ойо±о – Домна Данилова (1839 с.т.). Спиридоннаах о±олоохторун туо´улуур докумуоннары булбатыбыт. Игнатий сахалыы аата Белчогос диэн эбит. Миэтирикэтэ к³стµбµт о±олоро: Екатерина (19.02.1867 с.т.), Анна (07.01.1868 с.т.), Мария (03.06.1875 с.т.).

     1805 с. биэрэпис (НА РС(Я) ф.343и, оп.2, д.40,42) Саха сиригэр 1897 с. ыытыллыбыта. £рт³³хх³ Николай уонна Петр Тимофеевтар дьиэ кэргэттэрэ олороллоро ыйыллыбыт. Кинилэри би´иги Игнатий Тимофеевпыт уолаттара буолуохтара диэн саба±алыыбыт. Николай Игнатьев (1857 с.т.) кэргэнэ – Мария Егорова (1861 с.т.), о±олоро: Данил (1878 с.т.), Прокопий (19.11.1884 с.т.), Мария (01.02.1886 с.т.), Марфа (01.04.1887 с.т.), Ульяна (06.05.1791 с.т.). Петр Игнатьев (1862 с.т.) ойо±о – Домна Афанасьева (1864 с.т.), о±олоро суох. Кинилэри кытта быраата Андрей (1870 с.т.) олороро ыйыллыбыт. Петр кэргэнэ – Домна Афанасьева, Иккис ¥³дµгэйтэн т³рµттээх, кинилэр 1886 с. бэс ыйын 11 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Игнатий икки уола Николай уонна Андрей ыал буолбуттарын туо´улуур докумуоннарын булбатыбыт. 1897 с. кэнниттэн Николайдаах Семен (10.01.1899 с.т.) диэн уолламмыттар, Мария (10.01.1909 с.т.) диэн кыыстаммыттар. Петрдаах миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олоро: Алексей (20.10.1897 с.т.), Моисей (20.10.1897 с.т.), Анна (01.04.1911 с.т.). Анна т³р³³бµтµн ту´унан докумуонугар Бµ³тµрµ Дороюс уола диэбиттэр. Игнатий инники сурукка киирбит аата Белчогос диэн суруйан турабыт. Онон Николай, Петр атын Игнатий Тимофеев о±олоро буолан хаалыахтарын эмиэ с³п. Арай Игнатий сахалыы икки ааттаах буолла±ына эрэ…

     Аны 1917 с. биэрэпи´и ылабыт (НА РС(Я) ф.343и, оп.4, т.2, д.492). £рт³³хх³ бырааттыы Игнатьевтар олороллоро бэлиэтэммит. Николай 34 саастаах уоллаа±а, 27, 12 саастаах кыргыттардаа±а ыйыллыбыт. Сµ³´µтµн ахсаана: сылгыта – 6, ына±а – 24, онон орто ыал ахсааныгар киирсэр эбит. Петр уолаттарын саа´а – 23, 12, кыргыттарын саастара 17 уонна 12. Биэс сылгыны, 21 ынах сµ³´µнµ к³р³н-харайан олорор эбит.

     1.2. 1851 с. биэрэпискэ Дьо±ур (Чокур) иккис уола Тимофей (1807 с.т.) кэргэнэ Мария Григорьева (1804 с.т.) диэн ааттаа±а суруллубут. О±олоро: Дмитрий (1826-1830 сс.), Дмитрий (1841 с.т.), Ульяна (1840 с.т.). Дмитрий Тимофеев 1857 с. биэрэпискэ (НА РС(Я) ф.349и, оп.4, д.644) ыал буолбута ыйыллыбыт. Кэргэнэ Парасковья Федорова (1840 с.т.), эдэр ыал буолан буолуо, о±олоно иликтэр эбит. Та²ара дьиэлэрин миэтирическэй кинигэлэриттэн Мария (13.02.1875 с.т.) диэн кыыстаах Дмитрий Тимофеевы буллубут. Кэргэнин Парасковья Сидорова эрэ диэбиттэр. А±атын аатын сыы´а суруйан кэбиспит буолуохтарын эмиэ с³п. Оннук буолааччы. 1897 с. биэрэпискэ кинилэр ааттара киирбитин булбатыбыт.

     1.3. ¥´µс уол Мелюркей-Иван – 1809 с. т³рµ³х. Кэргэнэ Ульяна Семенова (1821 с.т.), о±олоро: Игнатий (1839 с.т.), Михаил-Ботоко (1848 с.т.), Анна (1840 с.т.), Домна (1846 с.т.). 1857 с. биэрэпискэ ха´аайыммыт аатын Иван Нярталин диэн тупсаран биэрбиттэр. Иккис уола Михаил аата уларыйан Федор буолбут. Кыргыттара: Анна  (1845 с.т.), Елена (1850 с.т.). Манна эмиэ инники ыытыллыбыт биэрэпи´и кытта с³п тµбэспэт тµгэннэр бааллар. Бу о±олор утумнарын мантан салгыы кыайан сал±аабатыбыт.

     1.4. Т³рдµс уол аата эмиэ Иван (1810 с.т.) диэн. Кэргэнэ – Елена Иванова (1821 с.т.), о±олоро: Егор (1843 с.т.), Михаил-Чорбохо (1849 с.т.), Домна (1844 с.т.). 1857с. биэрэпискэ эмиэ уларыйыы баар. Михаилы Иннокентий диэбиттэр. 1897 с. биэрэпискэ £рт³³хх³ Тимофеев Петр Егоров олороро суруллубут. Саа´а 23­-´э, кэргэнэ Феодотия Васильева (1871 с.т.). Кинини кытта ийэтэ Мария Петрова (1837 с.т.) уонна чугас айма±а (дядя) Иванов Павел Васильев (1817 с.т.) олороллоро бэлиэтэммит. Петр Егор Тимофеев уола бы´ыылаах. 1870 с. олунньу 12 кµнµгэр 27 саастаах Егор Иванов Ха²аластан Петрова Марина Николаеваны (1850 с.т.) сµгµннэрэн а±албыт. Маринаны Мария диэн суруйааччылар, ол гынан баран саастарын алты´ыыта 13 сыл. Ити ки´ини дьиксиннэрэр. 1917 с. биэрэпискэ Орто Чап а±атын уу´угар Барча уола Петр Егоров ха´аайыстыбата сурулла сылдьар.  Оло±о – ¥рµйэ. Саа´ын 46-та диэбиттэр, 20 саастаах уоллаах, 15 саастаах кыыстаах. Ойо±ун саа´а 40-на. 1897 с. биэрэпи´и кытта тэ²нээн к³рд³хх³, Бµ³тµрµ µс сылынан «кырытыннарбыттар». Сµ³´µтµн уопсай ахсаана – 21, онон орто ыал ахсааныгар киирсэр диэххэ с³п. 1927 с. демографическай биэрэпискэ 23-с нµ³мэринэн Егоров Петр-Бака дьиэ кэргэнин испии´эгэ баар. Саа´а – 58, кэргэнэ – Александра (1877 с.т.), уолаттара: Максим (1898 с.т.), Константин (1914 с.т.). Максим (13.02.1898 с.т.) диэн уолун миэтирикэтэ архыыпка харалла сытар эбит. Ийэтин Феодосья Васильева диэн суруйбуттар. Онон Александра Бака Бµ³т­µр бастакы ойо±о буолбата±а к³ст³н та±ыста. Аймахтара бу салааны салгыахтара диэн эрэнэбит.

     1897 с. биэрэпискэ £рт³³хх³ Васильев Михаил Иванов (1846 с.т.) олороро ыйыллыбыт. Кэргэнэ Варвара Иннокентьева (1843 с.т.), о±олоро: Максим (1885 с.т.), Григорий (1891 с.т.). Кинилэр 1867 с. сэтинньи 15 кµнµгэр холбоспуттар. Варвара Иннокентьева Иккис ¥³дµгэйтэн т³рµттээх. Уоллара Максим миэтирикэтигэр 1884 с. атырдьах ыйын 11 кµнµгэр т³р³³бµт диэн сурулла сылдьар. Онон барыта с³п тµбэ´эр курдук да, араспаанньата эрэ Васильев буолан хаалбыт. Ол гынан баран, олорор сирдэрэ Тимофеевтары кытта  биирэ кинилэри чугас аймахтыыларын туо´улуур.

2.    Билигин Дьµ³гэ Ааныстыырап салаатын эридьиэстээ´и²²э киирэбит. Кусагалдык Борусов иккис уолун Ба´ылайын (1781-1852 сс.) кэргэнэ Агафия (1784 с.т.), о±олоро: Иван (1812 с.т.), Иван (1817 с.т.), Иван (1817 с.т.), Павел (1825 с.т.), Катерина (1810-1830 сс.), Мария (1812-1834 с.т.), Домна (1823 с.т.), Александра (1826 с.т.). Агафия хантан т³рµттээ±ин, ким кыы´а буоларын кыайан чуолкайдаабатыбыт.

2.1. Василий-Ба´ылай улахан уолун олохтоохтор Абала Баай диэнинэн ордук билэллэр эбит. Иван Васильев бастакы кэргэнэ Домна Курташкина (1821 с.т.). Иван Домнаттан о±ото суох курдук. 1857 с. биэрэпискэ иккис кэргэнин Мария Засимова (1830 с.т.) диэн суруйбуттар. Мария кэргэниттэн 18 сыл балыс. Иван киниттэн о±олоро: Семен (1853 с.т.), Анна (1852 с.т.), Анна (1855 с.т.). 1857 с. кэнниттэн т³р³³бµт уола Павел (10.06.1859 с.т.) кэлин ханнык эмит докумуо²²а ахтыллыбытын булбатыбыт. Семен Иванов 20 саастаа±ар 1874 с. тохсунньуга Хороттон т³рµттээх 18 саастаах Мария Иванованы кытта бэргэ´элэммиттэр. 1897 с. биэрэпискэ Хоргойдюкан диэн ааттаах сиргэ олороро бэлиэтэммит. Араспаанньатын Васильев оннугар Тимофеевынан (хос э´этинэн) суруйбуттар. Кэргэнэ Мария Иванова диэн ыйыллыбыта, Сэмэн «би´иги ки´ибит» буоларын бигэргэтэр. О±олоро: Спиридон (1880 с.т.), Петр (22.04.1888 с.т.), Степан (1897 с.т.), Аграфена (1892 с.т.). Икки Мария диэн ааттаах кыргыттарын т³р³³бµттэрин докумуоннара баар да, ити биэрэпискэ киирбэтэхтэр. Бука, эдэр саастарыгар олохтон туораатахтара буолуо. Кэргэн тахсан биэрэпискэ киирбэтэхтэрэ буолуо диэ±и, саастарынан эдэрдэрэ бэрт. Улахан кыы´а Варвара (19.03.1877 с.т.) кэргэн тахсан, 1897 с. биэрэпискэ бу ыал испии´эгэр киирбэтэх буолуон с³п.

1917 с. ыытыллыбыт ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ суруллубутунан, К³пп³хт³³хх³ Спиридон Семенов-Таппас олорор эбит. К³пп³хт³³х – Алын Чап а±атын уу´ун сирэ. Син кэ²эс со±ус ходу´алаах кµ³л эбит, оччолорго биэс ыал олороро бэлиэтэмит. Дьиэлээх ха´аайын саа´а 38-´а, кэргэнэ киниттэн биир сыл а±а, биэс саастаах уоллаа±а, 11, 9 саастаах кыргыттардаа±а бэлиэтэммит. Биэс сµ³´µнµ иитэн олороллоро ыйыллыбыт.

1927 с. демографисекай биэрэпискэ 100 нµ³мэринэн 49 саастаах Спиридон Семенов дьиэ кэргэнин испии´эгэ сурулла сылдьар. Ойо±о ³л³н аата киирбэтэх, о±олоро: Евдотья (1907 с.т.), Харитина (1917 с.т.), Никифор (1921 с.т.). Икки миэтирикэтэ к³стµбµт о±олорун (Григорий (25.09.1910 с.т.), Евдоким (12.06.1914 с.т.)) уонна Спиридон Семенов баар. Кэргэнин аата Степанида Гарилова, бэйэтин Чаллаайы уола диэбиттэр.

Иван Васильев кыы´а Анна (1855 с.т.) 1874 с. бала±ан ыйын 18 кµнµгэр Семен Яковлевтыын (1853 с.т.) холбо´оллор. Семен саа´ын 21, Анна – 18 диэн суруйбуттар. 1897 с. биэрэпис кэрэ´элииринэн, кинилэр олохторо – Боллохтоох ¥рэ±э. А±алара ити кэм²э ³л³н испии´эккэ аата киирбэтэх. Анна Иванова саа´ын 56-та диэн суруйбуттар да, саа´ын эбиммит. Уола Николай (1880 с.т.) ыал, кэргэнэ Евпраксия Степанова (1880 с.т.), о±олоро суох. Анна атын о±олоро: Татьяна (1882 с.т.), Евпраксия (1890 с.т.), Феврония (1893 с.т.).

Боллохтоох ¥рэх Сыралта кµ³л со±уруу ³ттµнээ±и Халы² кырыы диэн си´и хайа суруйан сµµрдэн киирэр от µрэх (Дьµ³гэ Ааныстыырап. – Дьокуускай, 2013. С.–163) Василий Алексеев-Баа´ынай Ба´ылай диэн суруйар. Ол µрэх киэ² толоонугар Ааныс эмээхсин олорбут. Ол и´ин бу µрэх Ааныс ¥рэ±э диэн биир кэм²э ааттана сылдьыбыт. Кэлин кµтµ³тµн аатынан Ха²сыырдаах ¥рэ±э дэммит (В. Алексеев). Ааныс а±атын Иваны Г.Г. Ныныров сэттэ кыыстаах Баккай о±онньор µ´µ диэн суруйбут (С.–156). Олортон биирдэрэ Тумус Дария кини ийэтэ эбит. 1857 с. биэрэпискэ Иван Васильев икки кыыстаа±а эрэ суруллубут. Кэнтик Киригиэлэй Баккайы Руф диэн уоллаа±а µ´µ диэн эбии суруйбут (С.–156). Кини Аана диэн кыы´ыттан республика±а киэ²ник биллибит педагог, суруналыыс, араатар басты²а В.С. Петров т³р³³бµт. 1897 с. биэрэпискэ 60 саастаах Руф Иванов аата баар, кэргэнэ Евва Васильева, о±олоро: Василий (1870 с.т.), Петр (1871 с.т.), Татьяна (1882 с.т.), Екатерина (1883 с.т.), Анна (1887 с.т.), Василий (1891 с.т.). Ол гынан баран, бу Руф чахчы Иван Васильев уола диир кыахпыт суох. Руф ийэтэ ³лбµтµн кэннэ аймахтарыгар иитиллибит да буолуон с³п. Холобур, 1851 с. биэрэпискэ Иван Кириллин, Григорий Ивашкин 11-12 саастаах Руф диэн ааттаах ииттэр уоллаахтара суруллубут.

     Ааныска т³нн³бµт. Кини ту´унан Баа´ынай-Ба´ылай маннык суруйар: «…Ааныс Абала диэн Илин Кулу´уннаахха олохтоох баай ки´и кыы´а. Дьо²²о оттотон, сµ³´µ ииттэн, куруук дэлэй астаах-µ³ллээх, ыалдьытымсах, элбэх кэпсэллээх-ипсэллээх эмээхсин эбит. Остуоруйа´ыт. Ырыа´ыт: дьуохар тылын этэрэ µ´µ. Ол курдук, киэ² к³±µстээх, µ³рµнньэ² майгылаах тугу барытын эр ки´иттэн хаалсыбакка µлэлиирин и´ин К³²µл Ааныс диэн ааттыыллара µ´µ» (С.–163).

Ааныс миэтирикэтэ к³стµбµт о±олоро: Екатерина (24.10.1883 с.т.), Евфросинья (10.02.1890 с.т.), Агрипина (27.06.1891 с.т.). Икки улахан кыыс а±алара Семен Яковлев, оттон Агрипинаны огдообо Анна  Иванова кыы´а диэбиттэр. Биэрэпискэ суруллубут Евпраксия сµрэхтэммит аата Евфросинья диэн эбит. Онон Ааныс улахан о±олорун а±ата Семен Яковлев буолара чуолкай эбит, ол и´игэр Татьяна.

Ааныс улахан уола Николай кэргэнин 1897 с. биэрэпискэ Евпраксия Степанова диэн суруйбуттар. Онтон миэтирикэлэргэ Мария Степанова диэбиттэр. Николайы биир сиргэ Торкай уола диэбиттэр, Яковлев Николай Степанович диэн толору аатынан да суруйбуттара баар. Онон Николай Таркай уола буолара м³ккµ³рэ суох, киниэхэ иитиллибит диэ´ин онно суох эбит. Николай сурукка киирбит о±олоро: Савва (1900 с.т.), Андрей (1901 с.т.), Елизавета (29.07.1910 с.т.), Ксения (04.10.1911 с.т.), Макарий (09.02.1913 с.т.), Анастасия (22.10.1916 с.т.). 1917 с. биэрэпискэ кини Оччугуй Сыралта±а олороро ыйыллыбыт. Сахалыы аатын Лэкэ диэбиттэр. Кэргэнин аата Мо´уута Маарыйа.

Таркай Николай ки´и-хара буолбут ыччаттарын били´иннэрэбит. Улахан уол Савва Николаевич Таркаев грационализатор уус бы´ыытынан Саха сиригэр киэ²ник биллэрэ. Москва±а тыа ха´аайыстыбатын Бµтµн Союзтаа±ы быыстапкатыгар бара сылдьыбыта. Бастакы кэргэниттэн Анастасия Николаевнаттан уола иитиллэн Васильев Николай Егорович диэн аатынан биллэр. ССРС VI ы²ырыылаах Верховнай Советын депутатынан талылла сылдьыбыта. Эдьигээн, ¥³´ээ Бµлµµ райкомугар сэкирэтээринэн, «Якутстрой» туту управлениетын кадрга олоххо-дьа´ахха солбуйар начаальнигынан, о.д.а. салайар µлэлэргэ µлэлээбитэ. Союзнай суолталаах персональнай пенсионер, µлэ±э сити´иилэрин и´ин сэттэ мэтээллээх, Анаабыр, Эдьигээн улуу´ун бочуоттаах олохтоо±о.

Савва Николаевич хаста да кэргэннэммититтэн элбэх о±олоох. Иккис кэргэниттэн Еттянова Мария Андреевнаттан (24.01.1911 с.т.) икки кыыстаах: Домна (1925-2008 сс.), Александра (1928-2004 сс.). Кэнники кэргэниттэн, Боотулууттан т³рµттээх Балбаараттан  биэс о±о хаалбыта. Улахан уола Яков оройуонугар биллэр тимир уонна к³мµс уу´а. Иккис уола Илья орто µ³рэхтээх механизатор, эмиэ уус. Кыра уола Анатолий идэтинэн ойуур µлэ´итэ, кыралаан у´анар. Кыргыттара Капиталина Клара туостан и´ин араа´ын тигэллэр, киэргэллэри о²ороллор.

Таркай Ньукулай иккис уола Дь³к³н³й £ндµрэй дьиэ-уот тэриммэтэ±э, киниттэн ыччат суох. Муттуххай Боро² суруйарынан, дьо²²о туруору кµµстээх ки´инэн биллибит. Мас тарды´ан кими да тулуппата µ´µ. Аны туран, кµн тахсыа±ыттан киириэр диэри кµнµ супту то±ус о±уска со±ото±ун тохтоло суох кыдамалыырын ту´унан дьон били²²э диэри с³±³н-махтайан кэпсэл о²остор.

2013 с. Дьокуускайга Муттуххай Боро² «Олох хаарын оймоон» кинигэтэ та±ыста. Дьо´уннаах µлэ. Валерий Васильевич – Таркай Ньукулай хос э´этэ эбит. Кини суруйарынан, Евдокия – Ньукулай µ´µс о±ото. Ха´ан т³р³³бµтэ биллибэт, Куду олохтоо±о Сортолов Егор Саввичка кэргэн тахсыбыт. Кэргэнэ сэриигэ барбытын кэннэ, хомойуох и´ин, о±оломмокко эрэ эдэр саа´ыгар ыалдьан ³лбµт. Онон сирдээ±и олох дьолун ситэри сомсубатах эдьиийэ Огдооччуйа бэл хаартыската да хаалбата±а диэн сµрдээ±ин хараастан суруйар Муттуххай Боро².

Таркай Ньукулай кыы´а Маарыйа (1903-1973 сс.) сэрии иннинэ Дьокуускайга к³´³н кэлбит. Чурапчы ки´итигэр Блинов Алексей Гурьевичка кэргэн тахсан Кытаанахха олохсуйар. Элбэх о±оломмуттар да, тµ³рт уола: Михаил, Роман, Николай, Серафим эрэ улаатан ки´и-хара буолбуттар. Кэлин Уус Алдан Суоттутугар кыра уолаттарыгар олорон ³лбµт (Муттуххай Боро²).

Елизавета-Сэлэбиччэ (29.07.1910-1983 сс.) – Валерий Васильевич эбэтэ. Кини Атыырап Тиит Васильевичка кэргэн тахсан а±ыста о±оломмуттар, улахан уола Ба´ылай уонна саамай кырата Миитэрэй эрэ ордон хаалбыттар. Алта кыыс хороччу улаатан и´эн, хомойуох и´ин, ыалдьан ³лбµттэр. Улахан уола Василий Титович (1930-1989 сс.) кэргэнэ Гольдерова Евдокия Федоровна (1929-2007 сс.) – тыыл, педагогическай µлэ бэтэрээнэ этэ. В.Т. Васильев холкуоска, сопхуоска биригэдьииринэн, управляющайынан, дириэктэри солбуйааччынан бэрт сити´иилээхтик µлэлээбитэ. Кыыстара Наталья Васильевна – идэтинэн эмчит, РФ доруобуйатын харыстабылын туйгуна, уоллара Валерий Васильевич-Муттуххай Боро² – Саха сирин биир биллэр суруналыы´а.

Сэлэбиччэ кыра уола Дмитрий Титович (1946 с.т.) идэтинэн механик. Кэргэнэ Быракаантан т³рµттээх Федорова Светлана Никитична. Билигин иккиэн бочуоттаах сынньала²²а олороллор.

Ааныс кыы´а Татыйаас эмиэ ити биэрэпискэ Боллохтоох ¥рэ±эр олороро суруллубут. Икки уоллаах, саастара – 11, 5. То±ус сµ³´µлээ±э, биир µлэ´иттээ±э бэлиэтэммит. Сахалыы аатын Буолунай диэн суруйбуттар. Татьяна Никифор иннинэ ³сс³ биир уолу т³р³ппµт эбит. Ол уола эдэр саа´ыгар ³лбµт, 1927 с. биэрэпискэ кини аата суох. Татьяна Семеновна бастакы уола Софрон (14.03.1909 с.т.) диэн ааттаах эбит диэн саба±алыыбыт. Софрон кыра о±о эрдэ±иттэн ыары´ах (баралыыстаабыт) этэ диэн суруйар Н.К. Седалищев бэйэтин  ахтыытыгар. У´аабатах, сотору ³лбµт бы´ыылаах. Онон а±ыс саастаах Александрата уонна Никифора эрэ испии´эккэ киирбиттэр. Александра (1919 с.т.) Кириктэн кыы´а буолуон с³п. Кини ту´унан билиибит суох. Татыйаас кэргэнэ Кирик Седалищев киниттэн икки сыл балыс эбит. Кирик Ильич µрдµк у²уохтаах, нууччалыы к³рµ²нээх сахалыы ха²сыйан са²арар ки´и эбитэ µ´µ (Баа´ынай-Ба´ылай, С.–164). Кини 1918 с. Ньурбаттан кэлбит.

Никифор Кирикович, бэйэтэ да суруйарынан, миэтирикэтигэр да т³р³³бµт кµнэ-дьыла – 1913 с. тохсунньу 29 кµнэ. Ити эргэ истиилинэн. Са²а истиилинэн олунньу 11 кµнэ. Дьон ³йµгэр Микииппэр сµрдээх сымна±ас, холку, ха´ан да кыы´ырар диэни билбэт ки´и диэн хаалбыт. Ийэтэ Татыйаас дьуохар тылын этэр, ырыа ыллыыр, тойук туойар талааннаа±а. Тугу барытын сатыыр, ырыа-тойук дьарыктаа±ын, кµлэ-µ³рэ сылдьарын и´ин Буолунай Татыйыына диэн ааттаабыттар. Онон да буолуо, Микииппэр эбэтиттэн уонна ийэтиттэн тыл баайдарыттан лаппа «бэри´иннэрэн» суруйааччы буолла±а.

Дьµ³гэ  Ааныстыырап кэргэнэ Платонова Матрена Прокопьевна (…-1909 сс.) – Никифор Барахов иитиэх кыы´а. Матрена а±ата кини µс саастаа±ар ³лбµт. Бииргэ т³р³³бµт быраата Дь³гµ³р £лµ³хµмэ куоратыгар олохсуйбут. Микииппэртэн утум салгыыр о±о хаалбатах. Хас да о±о т³р³³н баран утуу-субуу ³лбµттэр.

Ааныс кыы´а Евфросинияны аймахтара Боччойо (Алексеев Михаил Семенович) кинээс кыы´а дииллэр эбит. Архыып докумуонугар оло±урдахха, кини Семен Яковлев-Таркай кыы´а. Олохтоохтор Аппырысыанньаны «Кыпчык ойо±о» диэн суруйбуттар (С.–139). Кыпчык диэн кимин, хас о±олоохторун суруйбатахтар.

1927 с. биэрэпи´и ылабыт. Онно 146-с нµ³мэринэн Кынчык Степан дьиэ кэргэнин испии´эгэ суруллубут. Саа´а – 43. Кэргэнэ Ефросиния, тµ³рт о±ото испии´эккэ киирбиттэр – Софрон (02.04.1909 с.т.), Дария, Мария (02.04.1913 с.т.), Азарий (10.10.1916 с.т.), Евдотья (1926 с.т.). Марияны ал±аска Дария диэбиттэр бы´ыылаах. О±олорун миэтирикэлэригэр а±аларын Степан Дмитриев, ийэлэрин Ефросиния Семенова диэн суруйбуттар. Онон барыта орун-оннугар с³п тµбэ´эр.

Ааныс т³рдµс о±ото – Араппыын-Агрипина-Аграфена (27.06.1891 с.т.). Т³р³³бµтµн ту´анан миэтирикэтигэр ийэтин Ааны´ы огдообо диэн суруйбуттар. Онон кини, ба±ар, Боччойо кинээс да кыы´а буолуон с³п. Аны 1897 с. биэрэпискэ кинини Феврония диэн суруйбуттар диэн саба±алыыбыт. Араппыыны аймахтара «Б³ч³³рµс ойо±о» диэбиттэр. Ол архыып докумуонунан бигэргэнэр. 1909 с. от ыйын 3 кµнµгэр Николай Николаев (1888 с.т.) – Бечеюсь (Иккис ¥³дµгэй) Кэнтиктэн 18 саастаах Агрипина Семенованы сµгµннэрэн илдьэ барбыт диэн сурулла сылдьар. Агрипинаны  Ааныс кыы´а диэн ³сс³ «ыта´алаан» биэрбиттэр. 1897 с. биэрэпискэ саастарынан с³п тµбэ´иэх икки Николай Николаев сурулла сылдьаллар. Васильев Николай Николаевич (1888 с.т.) дьоно Манчаарылаахха олороллоро ыйыллыбыт, бииргэ т³р³³бµттэрэ: Еремей (1878 с.т.), Гаврил (1878 с.т.), Дмитрий (1893 с.т.). Икки улахан уолаттара игирэлэр бы´ыылаах. Онтон Прокопьев Н.Н. дьоно Балыктаахха олороллор эбит, бииргэ т³р³³бµттэрэ: Ирина (1888 с.т.), Дария (1892 с.т.), Сергей (1896 с.т.). Олорор сирдэринэн, бииргэ т³р³³бµттэринэн сирдэтэн хайалара Б³ч³³рµс буоларын бы´аарыахха с³п. Кинилэр кыыстара Аана – Ильин Егор Иванович (Нам) кэргэнэ. Егор Иванович сахалыы аата Бассабыык. Кинилэр а±ыс о±олоохтор. Кыыстара Анегина Егоровна (03.02.1943 с.т.) – С£ аатырбыт ырыа´ыта, араас та´ымнаах конкурстар кыайыылаа±а, РСФСР, Саха АССР µтµ³лээх артыыската, РСФСР, ССРС народнай артыыската, ССРС X ы²ырыылаах ¥рдµкµ Советын депутата. Атын о±олоро: Иннокентий (1948 с.т.), Василий (1950 с.т.), Анна (1953 с.т.), Николай (1955 с.т.), Александр (1957 с.т.), Иван (1960 с.т.), Андрей (1963 с.т.).

Григорий Григорьевич  Ныннаров биир сиргэ ийэтин Дарияны К³²µл Ааны´ы (Дьµ³гэ эбэтэ) кытта бииргэ т³р³³бµт диэбит. Ону архыып докумуоннарын кытта тэ²нээн к³р³бµт. Кэнтик Киргиэлэй а±ата Григорий Михайлович Иванов-Нынныыр (1891 с.т.) Сыралта олохтоо±о Петров Михаил Иванович (1847 с.т.) уола. Григорий (21.11.1915 с.т.) т³р³³бµтµн ту´унан миэтирикэтигэр ийэтин Дария Иннокентьева диэн суруйбуттар. Дария Иннокентьева кимтэн т³рµттээ±ий? Кулу´уннаахха уутуйан олохсуйбут Михаил Иванов-Кээлэгэр Уус (докумуо²²а Кянягяр) уола Иннокентий (1869 с.т.) кыы´а Дария (08.11.1896 с.т.) Григорий Нынныров ийэтэ буолуон с³п. Саа´а с³п тµбэ´эр. Сахалыы аата Тумусчут Даарыйа диэбиттэрэ Тумустарга чугас курдук. Ол гынан баран, Даарыйа саа´ынан Ааныс балта буолар кыа±а суох. Дария Иннокентьева ийэтэ Дария Андреевна (1770 с.т.) эмиэ с³п тµбэспэт, а±атын аата атын. Арай Кээлэгэр Уус ойо±о Иван Васильев кыы´а буолуон с³п. Архыып докумуоннарыгар Кээлэгэр Уус ойо±ун аата баарын булбатыбыт. Онон кинилэр чугас аймахтыыларын архыып докумуоннарынан кыайан бигэргэппэтибит. Кэнтик Киргиэлэй бэйэтэ да билинэр, дьонноро «аанньа уруур±аспаттарын» ту´унан суруйбуттаах (С.–151).

Дьµ³гэ Ааныстыырап э´этин Сэмэни (1853 с.т.) ииппит а±атынан Яков Тимофеев (1813 с.т.) буолар диэн  сурукка киирбит. Олохтоох сэ´э²²э кини ким уола буолара биллибэт. Сорохтор кинини кэлии ки´и дииллэр эбит. Яков э´этэ Ефим Григорьев-Бордон Халбыров (1718-1793 сс.) буолас бас-к³с дьонноруттан биирдэстэрэ. Кини 1782 с. биэрэпискэ чаччыыналыыра бэлиэтэммит. Бордо² бастакы кэргэнэ кимэ биллибэт, 1782 с. биэрэпискэ аата киирбэтэх. Кэргэнэ ³лбµтµн кэннэ бэйэтиттэн 40 сыл балыс Мария Никоалеваны (1758 с.т.) кытта холбоспут. Икки кэргэнтэн биэс о±олоох: Иван (1766-1834 сс.), Трофим (1779 с.т.), Федор (1781 с.т.), Агафия (1762 с.т.), Степанида (1763 с.т.). Икки кыра уола Трофим уонна Федор Марияттан о±олоро буолуон с³п. Иккис уолу соро±ор Тимофей диэн суруйаллар эбит. Кэлин, 1795 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Бордон ³сс³ Тимофей (1783 с.т.) диэн уолламмыт. 1795 с. биэрэпискэ Мария Николаева кэргэнэ ³лµ³н иннинэ 1788 с. бэйэтин буола´ын ки´итигэр Петр Абранчи²²а кэргэн тахсыбыт диэн суруллубут. Ону ки´и соччо итэ±эйбэт, былыр арахсыы суо±ун кэриэтэ этэ. Аны 1816 с. биэрэпискэ кини аата бу ыал испии´эгэр киирбит. Оччотугар инники биэрэпискэ сыы´а суруйбут буолуохтарын с³п.

Улахан уола Иван Ефимов Бордонов ¥³дэйтэн Бюсюгюр Чакин кыы´ын Аксинья Алексееваны (1768 с.т.) кытта холбо´он алта о±оломмуттар – Григорий (1792-1830 сс.), Савва-Торокон (1797-1837 сс.), Алексей (1802 с.т.), Анна (1790 с.т.), Пелагея (1795 с.т.), Катерина (1808 с.т.). Григорий Бордонов кэргэнэ Анна Хочуйкуна 1831 с. ³лбµт. Со±отох кыыстара Домна эдэр саа´ыгар 1848 с. олохтон туораабыт. Савва Бордонов кэргэнэ Пелагея Ванчуркина 1838 с. ³лбµт, кыы´а Авдотья да у´аабатах, ийэтин кэнниттэн икки сыл буолан баран кµн сириттэн кµрэммит. Онон Иван Ефимов икки улахан уолаттарыттан утум хаалбатах.

¥´µс уол Алексей Иванов Бордонов кэргэнэ Мария Мычикина (1808 с.т.), о±олоро: Семен (1833 с.т.), Семен (1836 с.т.). Семен I кэргэнэ – Ульяна Михайлова (1834 с.т.), оттон Семен II холоонноох до±оро – Татьяна Иванова (1841 с.т.). О±олоохторун ту´унан докумуону булбатыбыт.

Иван Ефимов кыргыттара Анна уонна Пелагея 1851 с. биэрэпискэ ааттара киирбэтэх. Хайа тµ³лбэ±э кийиит буолан барбыттара биллибэт. Екатеринаны 1830 с. ³лбµт диэн бэлиэтээбиттэр.

Бордо² иккис уола Тимофей (Трофим) (1779-1814 сс.) Хороттон Никита Жидатов кыы´ын Дарияны (1778 с.т.) кытта олохторун холбоон, биллэринэн, µс о±оломмуттар: Алексей (1802 с.т.), Иннокентий (1809 с.т.), Мария (1811 с.т.). Алексей Тимофеев кэргэнэ Татьяна Тарагаева (1799 с.т.), Кирилл (1824 с.т.), Мария (1830 с.т.) диэн о±олоохтор. Кирилл кэргэнэ Ирина (1834 с.т.), о±олоохторун ту´унан билиибит суох. Алексей быраата Иннокентий ыал-кµµс буолбут, кэргэнэ Мария Иванова (1805 с.т.). О±олоро суох, Сергей (1850 с.т.) диэн уолу ииттибиттэр.

Бордон µ´µс уола Федор (1781 с.т.) тµ³ртээ±эр ³лбµт. Кыра уола Тимофей Бордонов (1783-1849 сс.) кэргэнэ Ирина Алексеева (1776 с.т.) ким кыы´а, хантан т³рµттээ±ин ту´унан суруллубуту булбатыбыт. О±олоро биэстэр: Афанасий (1825 с.т.), Яков (1812 с.т.), Савва (1820 с.т.), Андрей (1825 с.т.) уонна Мария (…-1842 сс.). Афанасий Тимофеев кэргэнэ Домна Федорова (1820 с.т.), икки уолаттардаахтара – Семен (Самойло) (1847 с.т.), Сергей (1850 с.т.) эрэ биллэр. Яков Тимофеев син саа´ыран баран ала´а дьиэ тэриммит. 1851 с. биэрэпискэ суруллубутунан, кини, 39 саа´а да буоллар, кэргэннэнэ илигэ бэлиэтэммит. Кэлин Екатерина Иванованы (1821 с.т.) кэргэн ылбыт да, о±оломмотохтор бы´ыылаах. Ыалтан Сэмэни (1853 с.т.) (Дьµ³гэ Ааныстыырап э´этэ) ылан ииттибиттэр. Семен Яковлев-Таркай Анна Иванованы кэргэн ылбыта диэн µ³´э суруйан турабыт, бэргэ´элэммиттэрин кµнµн, дьылын ыйан туран.

¥´µс уол Савва Тимофеев кэргэнэ Матрена Васильева (1827 с.т.), 1857 с. биэрэпискэ ыйыллыбытынан, икки о±олоохтор: Феодор (1853 с.т.) уонна Варвара (1851 с.т.). 1897 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Феодор Саввин оло±о £л³³н Кµ³лэ, кэргэнэ Марина Данилова (1853 с.т.), о±олоро: Павел (1885 с.т.), Ольга (1886 с.т.). А±ата Савва Тимофеев тыынна±а, саа´а 78-±а бэлиэтэммит. Кэргэнин Анна Григорьева (1818 с.т.) диэн суруйбуттар. Оччотугар бастакы кэргэнэ Матрена Васильева ³лбµт бадахтаах.

Кыра уол Андрей Тимофеев (10.10.1870 с.т.) кэргэнэ Варвара. Анна (1855 с.т.) диэн ииттэр кыыстаахтара эрэ баарын буллубут. Ийэлэрэ Ирина Алексеева, 1857 с. биэрэпискэ суруллубутунан, тыыннаах эбит. Саа´ын 83-´э диэн ыйбыттар, онон µйэтин мо²оон баран ³лбµт.

Ким сэ²ээрбит Кэнтик нэ´илиэгин биир бэлиэ ки´итин Бордон Халбыров ыччаттарын мантан салгыы µ³рэтэн, элбэ±и билиэн с³п. Архыып аана а´а±ас.

2.2. Василий Кусагандыков иккис уола Иван (1817 с.т.) кэргэнэ Домна Курташкина (1821 с.т.). 1851 с. биэрэпискэ кинилэр о±олоохторо суруллубатах. 1857с. Иван кэргэнэ Домна Егорова (1820 с.т.) диэн суруллубут, уолун Семен саа´ын 24-тэ диэн суруйбуттар. Ити биэрэпискэ кини саа´а 16 буолуохтаах этэ. Домна эдэр дьахтар, кэлин да о±олонуохтарын с³п этэ да, оннук докумуону булбатыбыт.

2.3. ¥´µс уол Иван Васильев кэргэнэ Анна Афанасьева (1821 с.т.). Биэрэпистэргэ киирбит икки уоллаахтар: Михаил (1847 с.т.), Василий (1852 с.т.). 1897 с. биэрэпискэ Васильев Михаил Иванов £рт³³хх³ олороро суруллубут. Кэргэнэ Варвара Иннокентьева биэс сыл а±ата бэлиэтэммит. Кинилэр 1867 с. сэтинньи 15 кµнµгэр холбоспуттар. Варвара толору аата – Варвара Иннокентьева Егорова.  Иккис ¥³дµгэйтэн т³рµттээх диэбиттэр, кэргэниттэн икки сыл а±ата ыйыллыбыт. Биэрэпискэ о±олорун Максимы – 12-тэ, Григорийы – 6-та диэбиттэр. Максим миэтирикэтигэр 1984 с. бала±ан ыйын 11 кµнµгэр т³р³³бµт диэн суруллубут. Докумуоннара к³стµбµт икки кыыстара – Мария (25.09.1873 с.т.), Мария (23.08.1875 с.т.) эбэтэр кэргэн тахсан дуу, эбэтэр ³л³н дуу испии´экэ киирбэтэхтэр.

1917 с. ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ ¥рµйэ±э 36 саастаах Максим Михайлов олорор эбит. Кэргэнэ отуттаах, уолаттара – биирэ тµ³ртээх, икки´э иккилээх. Сµ³´µлэрин ахсаана – 11. Максимы Субтурутта уола диэн суруйбуттар.

1927 с. биэрэпискэ киниэхэ с³пт³³х ки´и аатын булбатыбыт. Аны Максим  быраатыгар Григорийга сы´ыаннаах докумуо²²а таба тайамматыбыт.

Василий Кусагандыков кыра уолун Байбалын (1825 с.т.) кэргэнэ Матрена Филиппова (1822 с.т.). Сурукка киирбит икки о±олоохторун эрэ буллубут. Уола Василий Павлов 1873 с. тохсунньуга Мария Михайлованы (1852 с.т.) кытта бэргэ´элэммиттэр. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара – Анастасия (20.09.1878 с.т.), Алексей (07.01.1885 с.т.), Семен (10.03.1889 с.т.), Агрипина (28.06.1891 с.т.). 1899 с. о²о´уллубут дьиэ-кэргэн испии´эгэр (НА РС(Я) ф.91, оп.1, д.16) 23 нµ³мэринэн би´иги дьоммут киирэ сылдьаллар. Алексейтан биир сыл балыс ³сс³ биир Алексей диэн уоллаахтар. Алексей Васильев II 1910 с. муус устар 28 кµнµгэр биир дойдулаа±а Феврония Адамованы (1887 с.т.) кытта холбоспуттар. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олоро: Варвара (21.09.1910 с.т.), Екатерина (25.11.1913 с.т.), Мария (26.01.1915 с.т.), Петр (23.05.1916 с.т.). Биир миэтирикэ±э Алексей Васильев сахалыы аатын Экей диэн суруйбуттар. Экей 1917 с. То²ус диэн ааттаах сиргэ олорбута ыйыллыбыт. Алта о±ото, 75 саастаах ийэтэ испии´эккэ киирбиттэр. Кинилэргэ сы´ыаннаах атын докумуону булбатыбыт.

1917 с. Моймо диэн сахалыы ааттах Алексей Васильев К³пп³хт³³х диэн сиргэ олорбут. Саа´ынан би´иги ки´ибититтэн 3 сыл кэри²э а±а. Кэргэнэ Феврония Спиридонова буолуон с³п. Кинилэр о±олоро: Матрена (12.09.1912 с.т.), Мария (26.01.1915 с.т.). Бу Алексейдары Василий Павлов о±олоро диэн кыайан бигэргэппэтибит, к³нн³рµ саба±алаа´ын эрэ курдук к³рµ³ххэ с³п.

3.    Кусагандык µ´µс уола Мырыла (1886-1842 сс.) сµрэхтэммит аата Тимофей. Кэргэнэ Настасия Кузьмина (1796 с.т.). О±олоро: Николай (1831 с.т.), Иван (1832 с.т.), Иннокентий (1834 с.т.), Егор (1841 с.т.), Екатерина (…-1843 сс.), Александра (…-1840 сс.), Настасия (1840 с.т.).

3.1. Мырыла улахан уолун Николайын кэргэнэ Анна Кузьмина (1827 с.т.). 1857 с. биэрэпискэ кинилэр ³сс³ о±олоно иликтэр. Архыыпка о±олорун миэтирикэтин булбатыбыт. Утум сал±аммыта буолуо диэн эрэниэ±и ба±арыллар.

3.2. Иккис уол Иван 1897 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Эряки диэн сиргэ олорбут буолуон с³п. Кэргэнэ ³л³н испии´эккэ киирбэтэх. Кыы´а Евпраксия (1877 с.т.) ыал. Икки хамначчыттаах, онон баай буолан, кµтµ³тµн Саввин Василий Иванову (1869 с.т.) бэйэтин кытта олордоро бэлиэтэммит. Ба´ылайдаах 1893 с. бэс ыйын 4 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Икки о±олорун – Анна (10.01.1895 с.т.), Дария (20.01.1909 с.т.) миэтирикэлэрэ к³´µннэ. Анна эдэр саа´ыгар ³лбµт бы´ыылаах, 1897 с. биэрэпискэ аата киирбэтэх.

Тµмµкпµтµгэр Никифор Кирикович Седалищев-Дьµ³гэ Ааныстыырап оло±ун сµрµн кэрчиктэрин суруйабыт:

·      29.01.1913 с. – Дьµ³гэ Ааныстыырап ¥³´ээ Бµлµµ оройуонугар Кэнтик нэ´илиэгэр т³р³³бµтэ.

·      1924 с. – ¥³´ээ Бµлµµтээ±и бастакы сµ´µ³х оскуола±а µ³рэнэ киирэр.

·      1929 с. – ¥³´ээ Бµлµµ оройуонун исполкомун дьа´алынан Иккис Хоро нэ´илиэгэр сир тµ²этигин салайан ыыппыта.

·      1930 с. – «Кэнтик» тыа ха´аайыстыбаннай артыалын тэрийсибитэ.

·      1931-32 сс. – Бµлµµтээ±и учуутал идэтигэр бэлэмниир техникум устудьуона.

·      1932-34 сс. – Техникум иккис куурсун бµтэрэн, учуутал аатын ылар.

·      1933 с. – «Кыайыы кыымнара» хомуурунньукка «Уу´уттар» диэн кэпсээнэ, «Тµрµбµ³гэ» диэн хо´ооно киирбиттэрэ.

·      1934 с. – ¥³´ээ Бµлµµ Харбалаа±ар начаалынай оскуола±а учууталлаабыта.

·      1935 с. – Платонова Матрена Прокопьевналыын холбо´оллор.

·      1936 с. – Нам оройуонугар хомсомуол райкомугар пионерскай отдел сэбиэдиссэйинэн µлэлиир.

·      1937-38 сс. - Уобаластаа±ы ба´аатайдар оскуолаларын сэбиэдиссэйэ.

·      1938 с. – «Лоокуут уонна Ньургу´ун» диэн сэ´энэ бэчээттэммитэ.

·      1938 с. – «Бэлэм буол» диэн ха´ыат эппиэттиир сэкирэтээрэ.

·      1939 с. – ити ха´ыат эппиэттиир редактора.

·      1939 с. – ССРС Суруйааччыларын Сойуу´ун чилиэнэ.

·      08.1941 с. – А±а дойдуну к³мµскµµр Улуу сэриигэ ы²ырыллан барбыта.

·      06.02.1944 с. – фронтан ыыппыт ти´эх суруга.

Н.К. Седалищев-Дьµ³гэ Ааныстыырап – ытык дьон ыччата, т³рµт дьон т³рµ³±э кµн анныгар баара эрэ отут биир сыл олорон ааста. ¥йэтэ у´аабыта буоллар, ки´иэхэ с³бµлэтэр т³´³л³³х элбэх айымньыны суруйуо хаалла±а.

 

 

Тара±айдар

 

     Тумустар – Тара±ай Мюхяиловтан (Марсанов) (1717 с.т.) тымыр-сыдьаан тардаллар. 1782 с. биэрэпискэ а±ата да, ийэтэ да ³л³н киирбэтэхтэр. Уутуйан олорбут сирдэрэ – Кулу´уннаах уонна Сэймэлэк.  Бииргэ т³р³³бµттэрэ: ¥³дµгэй (1724 с.т.), Чичах-Иван Михаилов (1727 с.т.), Боотур-Семен Ильин (1731 с.т.), ¥³дэй (1733 с.т.).

     Би´иги Тара±ай утумун µ³рэтэбит. Кини кэргэнэ Кыжин (1722 с.т.) – Григорий Иванов Тоекин кинээстиир £ргµ³т буола´ыттан Ырай Жиганин кыы´а. О±олоро: Баягантай (1745 с.т.), Магандык (1751-1777 сс.), Манчык (1756 с.т.), Манчырка (1761 с.т.), Багыры (1764 с.т.). Улахан кыы´а Хоннур 34 саа´ыгар Малдьа±арга Петр Попов кинээстиир буола´ын ки´итигэр  Тысыгай Кутугуевка сµктэн барбыт. Иккис кыы´а Барана 30 саа´ыгар Иван Григорьев Тоекин кинээстиир £ргµ³т буола´ын ки´итигэр Мыкчыр Сегеневка кэргэн тахсыбыт. Кыра кыы´а Тыкай (1775 с.т.) кимиэхэ кэргэн тахсыбыта биллибэт. Тыкай т³р³³бµтµн кэннэ дьоно утуу-субуу ³лбµттэр бадахтаах.

1.    Тара±ай о±олорун утумнарын биирдиилээн эридьиэстиибит. Улахан уол Баягантай кэргэнэ Еким Тарагаев кинээстиир Ха²алас буола´ыттан Марсахы Турахов кыы´а Тысыгай (1760 с.т.). Улаханнык ыччатырбатахтар, о±олоро: Тигилян (1774 с.т.) уонна Эмээхсин (1788 с.т.). Баягантай кэргэнин соро±ор Прысыгай диэн аатынан суруйаллар эбит. Уоллара  Тигилян эдэр саа´ыгар ыал буолбут. Кэргэнэ Чахтай £ргµ³ттэн Жохой Кириндеев кыы´а, 1780 с. т³рµ³х. Кинилэр тµ³рт уоллаахтар: Василий (1808 с.т.), Иннокентий (1811 с.т.), Иван (1813 с.т.), Федор (1816 с.т.), икки кыыстаахтар: Акулина (1801 с.т.), Татьяна (1806 с.т.). Икки кыы´ы – Агафья Иванованы (1786 с.т.), Евдокия Мыкчированы (1795 с.т.) ииттэллэрэ суруллубут. Агафья К³т³х (1814 с.т.) диэн уоллаах, Евдокия-Бугуюта (1814 с.т.) диэн кыыстаах. Иккиэн кэргэнэ суох сылдьан о±оломмуттар. Тигилян сµрэхтэнэн Тимофей Тимофеев диэн суруллар буолбут. Кини 1851 с. ³лбµт.

     Тигилян улахан уола Василий (1808 с.т.) кэргэнэ Анна Петрова (1808 с.т.). Уол о±олоохторо биллибэт. Кыргыттара – Марина (1847 с. ³лбµт), Ульяна (1836 с.т.), Екатерина (1840 с.т.), Кучалыр (1848 с.т.). 1857 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ Василий Тимофеев кэргэнин Анна Степанова диэбиттэр, саа´ын 18-´ын ыйбыттар. Улахан кыыстара Ульяна кэргэн тахсан, кини аата биэрэпискэ киирбэтэх диэн саба±алыахха с³п. Екатерина 18-н туолбут, Кучалыр сµрэхтэнэн Матрена буолбут. Василий Тимофеев уол о±ото суох буолан, кини утумун µ³рэтии кэккэ ыарахаттардаах буолан, манан тохтуубут.

     Иккис уол Иннокентий Тимофеев (1811 с.т.) лаппа ыччатырбыт. Кэргэнэ Анна Васильева (соро±ор Михайлова диэн суруйаллар эбит) (1812 с.т.), о±олоро: Степан (1838 с.т.), Елисей (1847 с.т.), Михаил (1850 с.т.), Василий (1852 с.т.), Евдоким (1855 с.т.), Анна (1836 с.т.), Дарья (1839 с.т.), Екатерина (1846 с.т.), Агафья (1847 с.т.).

     Бу салааны кытта сибээстээх µ´µйээни Тумус Мэхээлэ Михайлова Александраттан истибитин суруммута баар. Онтон аа±ыа±ы²: «Былыр Чап о±онньордоох о±олоро суох буолан ким эрэ диэн ойууну кыырдарбыттар. О±о кута таттарбыттар. Ойуун хас да т³гµл кыырбыт. Хайа да Айыы биэрбэт µ´µ. Онтон бµтэ´игэр Суорун биир о±о кутун биэрдэ диэбит: «Суор та²арата биэрбитинэн лору-ло²со±ор муруннаах улахан ки´и буолуо±а ол о±о. Харыйаны та²нары соспут курдук хадаар ки´и µ³скµ³±э», – диэбит ойуун.

     Эппитин курдук уол о±о т³р³³бµт. Хадаар диэн ааттаабыттар. Улахан ло²сойбут суор курдук муруннаах, µрдµк у²уохтаах ки´и µ´µ. Онон би´иги Тумустар буолбуппут бу кэлин. Суор т³рµттээх µ´µбµт диэн кэпсиир буолара Тумус Ыстапаан».

     Степан Иннокентьевич кэргэнэ Ирина Васильева (1837 с.т.) кыы´а Мария (1875 с.т.). Ирина ³лбµтµн кэннэ Степан 1891 с. бэс ыйын 14 кµнµгэр биир дойдулаа±ын Мария Иванованы (1861 с.т.) кытта холбо´ор. О±олоохторо биллибэт. Степан сахалыы аата Кыычарыыс диэн эбитин 1899 с. биэрэпис бигэргэтэр.

     1897 с. биэрэпи´и ылабыт. Онно 159 нµ³мэринэн Суртка олохтоох Тимофеев Степан Иннокентьев  олороро суруллубут. Тимир уу´а диэн ыйбыттар. Кэргэнэ Дария Иванова, саа´а 58-´а. Инники  кэргэниттэн аата атын. ¥с о±олоохторо ыйыллыбыт: Прокопий (1863 с.т.), Иван (1869 с.т.), Екатерина (1882 с.т.). Прокопий ыал, кэргэнэ Варвара Прокопьева (1866 с.т.), о±олоро: Трофим (1893 с.т.), Ульяна (25.05.1895 с.т.). 1917 с. биэрэпискэ Трофимнаах Суртка олороллоро ыйыллыбыт. ¥с уолун саастара – 25,17, 3, кэргэнин саа´а – 30, 7 уонна 1 саастаах кыргыттардаах. О±олорун миэтирикэтинэн сирдэттэххэ, иккис ойо±ун аата Александра Данилова диэн эбит. 1927 с. биэрэпискэ уонна докумуоннарга оло±урдахха, Чочох Борокуоппай о±олоро: Трофим, Иван (1900 с.т.), Прокопий (23.06.1912 с.т.), Алексей (20.05.1914 с.т.), Дарья (24.02.1909 с.т.), Аграфена (17.04.1910 с.т.), Акулина (1911 с.т.), Анисья (01.12.1916 с.т.)

   Чочохов Алексей Прокопьевич (1914—1974) 1943 с. сэриигэ ы²ырыллан барбыта, 1944 с. дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. ¥³´ээ Бµлµµгэ µп салаатыгар бухгалтерынан µлэлээбитэ.

     Степан иккис уолун Иванын кэргэнин аата Анна Николаева (1867 с.т.), о±олоро: Феодора (04.06.1893 с.т.), Степан (1897 с.т.), Мария (20.09.1897 с.т.), Ксения (12.10.1910 с.т.), Мария (03.12.1908 с.т.).

     Елисей Иннокентьевич 1897 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Сыралта±а олороро бэлиэтэммит. 1899 с. биэрэпискэ кинини тимир уу´а диэбиттэр. Ойо±о ³л³н биэрэпискэ аата киирбэтэх, о±олоро: Тимофей (1879 с.т.), Екатерина (1884 с.т.), Иона (1886 с.т.), Петр (1888 с.т.). 90 саастаах ийэлэрэ Анна кинилэри кытта олороро бэлиэтэммит.

     1897 с. биэрэпискэ Тимофей Елисеев кыннын аахха Сахсамыкыга Михайлов Степан Тимофеевичтаахха олороро бэлиэтэммит. Кэргэнэ Дария Степанова (1880 с.т.). 1917 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Тимофей дьонун та´ыгар Кулу´уннахха к³´³н кэлбит. Син ыччатырбыт – тµ³рт уоллаах (саастара – 18,15,8,4), 12 саастаах кыыстаах. Килэбиит диэн сахалыы аатынан «самалыктаан» биэрбиттэр. 1927 с. биэрэпискэ µс уолун аата киирбит – Михаил (1899 с.т.), Алексей (01.02.1909 с.т.), Иван (1913 с.т.). Михаил анна уол Самуил (1901 с.т.) ити кэм²э ыал-кµµс буолбут, туспа испии´эгинэн киирбит. Кэргэнэ Матрена (1908 с.т.) ким кыы´а буолара ыйыллыбатах. 1917 с. биэрэпистэн сэдиптээтэххэ, Килэбиит 22 саастаах кыыстаах буолуохтаах этэ да аата суох. Кимиэхэ эрэ кэргэн тахсан, бу дьиэ испии´эгэр киирбэтэ±э буолуо.

     Елисей иккис уола Дьуона 1914 с. тохсунньу 29 кµнµгэр Намтан (¥³´ээ Бµлµµ) 18 саастаах Ирина Спиридонованы сµгµннэрэн а±алан, µс о±оломмут: Екатерина (1914 с.т.), Андрей (1918 с.т.), Афанасий (1927 с.т.). 1917 с. ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ Екатерина эрэ киирбит бы´ыылаах. Олохторун та´ыма орто – 4 сылгылаахтар, 10 ынах сµ³´µлээхтэр. 1927 с. кэнниттэн эдэр ыал ³сс³ да о±оломмуттара буолуо.

     Елисей кыра уолун Бµ³тµрµн кэргэнэ Христина Прокопьева, миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олоро: Сысой (15.06.1911 с.т.), Василий (20.11.1912 с.т.), Феодора (15.09.1914 с.т.). Бу ыалы 1927 с. биэрэпискэ к³рд³³н булбатыбыт. Елисей кыы´а Екатерина (1884 с.т.) 1927 с. биэрэпи´инэн сэдиптээтэххэ кэргэнэ Кµµдээх Трофим (1860 с.т.), о±олоро: Трофим (02.09.1909 с.т.), Сергей (29.02.1912 с.т.) Анна (1908 с.т.). О±олорун т³р³³бµттэрин туо´улуур миэтирикэлэригэр а±аларын Семен Ильин-Кюдяк диэн суруйбуттар. Биир сиргэ – Семен Ильин сын Хонхо диэбиттэр. Оччотугар биэрэпискэ уолун аатын кытта булкуйан суруйбуттар бы´ыылаах эрэ дииргэ тиийэбит.

     Билигин Михаил Иннокентьев (1850 с.т.) утумун µ³рэтэбит. Сурукка Кэнэгэр (олохтоохтор Кээлэгэр дииллэр эбит – Тумус Мэхээлэ) диэн аатынан киллэрбиттэр. Михаил 18 саастаа±ар 1866 с. сэтинньи 11 кµнµгэр биир дойдулаа±ын 21 саастаах Александра Иванованы кэргэн ылбыт. Сурукка киирбит о±олорун ааттара: Иннокентий (15.01.1870 с.т.), Михаил (1874 с.т.), Мария (16.11.1875 с.т.), Варвара (01.02.1877 с.т.), Спиридон (1881 с.т.), Екатерина (06.07.1884 с.т.), Мария (06.02.1886 с.т.), Василий (02.11.1888 с.т.). Кэргэнэ Александра Иванова эдэрчи саа´ыгар ³лбµт, 1897, 1899 сыллардаа±ы биэрэпистэргэ аата киирбэтэх.

     Иннокентий Михайлов бастакы кэргэнэ Дарья Андреева (1872 с.т.), киниттэн о±олоро: Варлам (1894 с.т.), Дария (1897 с.т.), Евдокя (15.11.1899 с.т.), Архип (17.01.1911 с.т.). Иккис кэргэнэ Мария Сергеева (1885 с.т.), кинилэр 1913 с. олунньу 6 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттарын киллэрэбит – Иван (14.11.1914 с.т.), София (10.08.1913 с.т.). Иннокентий Михайлов 1917 с. Тиргэлииргэ олорорун ыйбыттар. Уопсайа 24 сµ³´µнµ тутан олороллоро бэлиэтэммит.

     Михаил Михайлов-Тыла Суох уус, 1917 с. убайын Иннокентийы кытта Тиргэлииргэ олорор эбит. Кини т³рµ³±µттэн таас дьµлэйин 1899 с. биэрэпискэ анаан-минээн бэлиэтээбиттэр. Киниттэн ыччат хаалбыта биллибэт.

     Спиридон Михайлов-Истээн (1881 с.т.) кэргэнэ Евдокия Феодорова, о±олоро: Семен (01.09.1909 с.т.), Пахомий (11.02.1911 с.т.), Ефросинья (1914 с.т.), Марфа (20.06.1915 с.т.), Лука (28.06.1916 с.т.), Ирина (1918 с.т.), Дмитрий (1921 с.т.). 1917 с. биэрэпис кэрэ´элииринэн, Испиэн Кулу´уннаахха орто ыал сиэринэн олорбут. Уолаттара – 16,7, кыы´а икки саастаа±а ыйыллыбыт.

     Тумус Ба´ылай (1852 с.т.) утумун µ³рэтиигэр киирэбит. 1897 с. биэрэпискэ суруллубутунан, кини оло±о Кулу´уннаах. Кэргэнэ Анна Петрова (1854 с.т.), уолаттара: Петр (1879 с.т.), Степан (1887  с.т.), ийэтэ Анна Михайлова, эдьиийэ Анастасия (1827 с.т.), убайдара: Степан, Евдоким (то±о эрэ Осодоров диэн араспаанньанан киирбит), быраата Иннокентий – бары бииргэ олороллоро бэлиэтэммит.

     Улахан уола Ч³лб³³ Эгиэнтэй кэргэнэ Мария Васильева, о±олоро: Иван (1895 с.т.), Алексей (1901 с.т.), Роман (21.12.1909 с.т.), Анна (1910 с.т.), Мария (1915 с.т.). Эгиэнтэй 1914 с. от ыйын 10 кµнµгэр тымныйан (сэбиргэхтэтэн) ³лбµт. К³мµллµбµт сирэ Кулу´уннаах. Алексей кэргэнэ Татьяна (1902 с.т.).

     ¥чэ´э Бµ³тµр кэргэнэ Мария Прокопьева, о±олоро: Феодот (02.06.1909 с.т.), Терентий (15.10.1911 с.т.), Лаврентий (1918 с.т.). 1927 с. биэрэпискэ Мария Прокопьеваны 50 саастаах диэбиттэр, ¥чэ´э Бµ³тµр ити кэм²э ³л³н, испии´эккэ аата киирбэтэх. Ону архыып докумуона бигэргэтэр. Докумуо²²а 37 саастаах Петр Васильев-Тумус 1915 с. атырдьах ыйын 7 кµнµгэр эмискэ ыалдьан (от лихорадки) ³лл³ диэн суруллубут. К³мµс у²уо±а Кулу´уннаахха к³т³±µллµбµт. Тумус Мэхээлэ бэлиэтээ´иннэригэр оло±урдахха, ¥чэ´э ³сс³ С³дµ³ччµйэ, Ньукулай диэн о±олордоох. Феодот эдэр саа´ыгар ³лбµт бы´ыылаах, кэлин кини аата  ахтыллыбат. Терентий 1941 с. сэриигэ ы²ырыллан барбыта. 1943 с. тохсунньуга сура±а суох сµппµт. Кини икки о±олоох: Роза, Платон. Платон Терентьевич – экономическай наука доктора, профессор. Дьокуускайдаа±ы опытнай-производственнай ха´аайыстыба дириэктэринэн, Саха АССР Верховнай Советын плановай отделын салайааччытынан, СР µбµн министрин солбуйааччытынан µлэлээбитэ. Билигин Тыа ха´аайыстыбатын академиятыгар кафедра сэбиэдиссэйэ. ¥³´ээ Бµлµµ ба´ылыгынан µлэлээбитэ.

     1927 с. биэрэпискэ 47 нµ³мэринэн Тумусов Николай сурулла сылдьар, 1905 с. т³рµ³х. Кэргэнэ Анастасия (1902 с.т.), кыы´а Анна (1926 с.т.) испии´эккэ киирбиттэр.

     Тумус Ыстапаан (08.01.1886 с.т.) кэргэнэ Александра Семенова (1879 с.т.), о±олоро: Елизавета, Анна (03.09.1909 с.т., игирэлэр), Сизой (Фаддей, Евфтропий) (15.02.1911 с.т.), Марфа (24.01.1912 с.т.), Петр (11.03.1916 с.т.), Пелагея (1918 с.т.). Олохторо Сурт Сэймэлэгэ, 1917 с. биэрэпискэ кинилэри орто туруктаах ыал диэн бэлиэтээбиттэр. Степан байанайдаах булчут, ити кэм²э кини са±а элбэх тµµлээ±и бултаабыт ки´и бу а±а уу´угар суох эбит.

     Улахан уол Сысой Степанович Тумусов ис-и´игэр киирдэххэ бэйэтэ туспа историялаах. Сорохтор Фаддей биир аата Сысой дииллэр. Тумус Ыстапааннаахха Фаддей уол чахчы т³р³³бµтµн ту´унан архыыптан к³стµбµт докумуон ону бигэргэтэр. О±о саа´ыгар ³л³н олохтон туораабыт бы´ыылаах диэн саба±алыыбыт. Тумус Мэхээлэ бэлиэтээ´иннэригэр, Г.А. Петров о²орбµт т³рµччµтµгэр оло±урдахха Сысай а±ата Тарагаев Василий Данилович (1871 с.т.) буолар. Иэчэ²ээ Ба´ылай диэн сахалыы аатынан Бµлµµ умна´ыгар киэ²ник биллибит оло²хо´ут, дьуохардьыт. Айыл±аттан чахчы улуу талааннаах артыыс бы´ыытынан биллибит. Кэргэнин аатын кыайан чуолкайдаабатыбыт. Со±отох уоллаа±а Сысой Тумус Ыстапааннаахха иитиллиигэ бэриллибит. Сысой Степанович (15.02.1911-1975 сс.) 1943 с. сэриигэ ы²ырыллыбыт. Забайкальскай фро²²а 24-с туспа сапернай батальо²²а сэриилэспит, сахалартан биир ма²найгынан Кы´ыл Сулус уордьанынан на±араадаламмыт. 1945 с. сэрииттэн тыыннаах ордон дойдутугар эргиллэн кэлбит. Василий Кухотов-Быралгы ахтарынан, Сысой Степанович дьып-дьап туттубут, кэлбит-барбыт, эдэригэр тэтиэнэх диир ки´илэрэ эбит. £р кэм²э «¥³дµгэй» сопхуос  киин мастарыскыайыгар тимир уу´унан µлэлээбит. Рационализатор, биллиилээх уус. Кини охсубут бы´а±а хатарыыта табылларынан, кылаана-биитэ кыларыйбатынан сура±ырара. Тимир о´ох, анньыы, от бы´ар тэрил, массына-трактор агрегата алдьаммыт чаа´ын тимири эллээн-эттээн, чочуйан-нарылаан, кыладьыйан о²орон биэрэрэ. Механическай балтанан, эт хара±ынан эрэ кээмэйдээн, тимири миллиметринэн холоон о±устарарын дьон с³±³н били²²э диэри кэпсэл о²остор.

     Сысой кэргэнэ Егорова Анисия Ивановна 12 о±олоох Герой ийэ. Саа´ыран и´эн оло±ун о²остубут, о±олоро: Михаил-Тумус Мэхээлэ (05.02.1953 с.т.), Зоя, Зинаида, Михаил, Виктор, Петр, Валентина, Иван, Раиса, Егор, Светлана, Василий, Александр.

     Михаил Сысоевич идэтинэн µрдµк µ³рэхтээх юрист. «¥³дµгэй» сопхуоска отдел кадрын начаальнигынан µлэтин са±алаабыт. 1981-84 сс. Кэнтик нэ´илиэгин олохтоох Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн µлэлээбитэ. РСФСР-ка ыытыллыбыт тыа Сэбиэттэрин социалистическай куотала´ыыларыгар бастаан Кэнтик сэбиэтэ Совмин Знамятынан на±араадаламмыта. М.С. Тумусов 1989 с. «Саха били²²и музыката» диэн республиканскай фестивалы Дьокуускай куоракка салайан ыыппыта, элбэх ырыа музыкатын айбыта. 1990 с. «Табык» музыкальнай фестивалы тэрийбитэ, аан дойду та´ымыгар тахсыбыта. Тумус Мэхээлэ – биллиилээх музыкант, композитор, поэт, философ, элбэх кинигэлэр ааптардара диэн суруйар Ксения Алексеева. Маны та´ынан кини ымпыктаан-чымпыктаан, кичэйэн саха т³рдµн-уу´ун µ³рэтэр, удьуор µ³рэ±ин тилиннэрэр, са²аттан са²аны тобулар сахалар тарбахха баттанар биир дэгиттэр талааннаах ки´илэрэ.

     Иккис уол Петр Сысоевич (11.03.1916-1973 сс.) – сэрии, µлэ бэтэрээнэ. 1942 с. сэриигэ ы²ырыллыбыта. Ленинград фронуттан араанньы буолан, 1944 с. «Хорсунун и´ин» мэтээллээх кэлбитэ. Холкуоска, сопхуоска хонуу биригэдьииринэн та´аарыылаахтык µлэлээбитэ. Петр Сысоевич ту´унан Василий Кухотов маннык и´ирэх тылларынан суруйар: «Айыл±аттан анаммыт мындыр ³йµнэн, сахалыы сатабылынан салайан оччотоо±у Кэнтик кµн-дьыл э²ин араас кы´ар±аннарыттан баайа-дуола энчирээбэтэ±э.

     Кини курдук инники хайдах бала´ыанньа буолуохтаа±ын ³т³ к³р³н эрдэттэн бэлэмнэнэр салайааччы баар буола сылдьыбыта а±ыйах диэххэ с³п.

     Киэ²-холку майгытынан, тµс-бас дьа´алынан дьо²²о улаханнык ытыктанара. Кини ылыннарыылаах тылыттан ханык да хадаар ки´и сы´ыйан с³бµлэспитин бэйэтэ да билбэккэ хаалара.

     Ыраах тµбэ±э µлэлии барар дьонун сµбэлээн-амалаан, µтµ³ тылынан ал±аан аартыктарыгар диэри атааран биэрэр идэлээ±э. Кимниин да эти´эн убахтаспат, кыы´ыран буугунуу сылдьыбат, с³бµлээбэтэ±инэн бэргэн биир тылынан эпсэри этэн кэби´эр, уопсай дьыала ту´угар тугун барытын умнан туран µлэлиир саха дьо´ун ки´итэ этэ».

     Тумус Ба´ылай кыра уолун С³дµ³тµн (1897 с.т.) ыччаттарын ту´унан суруйуубутун маннык саба±алаа´ынтан са±алыыбыт. 1917 с. тохсунньу 27 кµнµгэр 20 саастаах Феодот Иннокентьев Намтан (¥³´ээ Бµлµµ) 23 саастаах Марфа Гаврилованы кытта бэргэ´элэммиттэр. С³дµ³т толору аата Иннокентьев Феодот (Федот) Васильевич диэн суруллар. Оччотугар бу Феодот – Тумус Ба´ылай уола С³дµ³т буолуон с³п. Саа´а уонна кэргэнин аата с³п тµбэ´эр. 1927 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Федот Тумусов µс о±олоох: Мария (1919 с.т.), Семен (1920 с.т.), Семен (1926 с.т.). Кыы´а Мария Федотовна ахтыытыгар суруйбутунан, а±алара С³дµ³т 29 саастаа±ар с³т³л ыарыыттан ³лбµт, киниттэн биэс о±о тулаайах хаалбыт. Биэрэпискэ то±о эрэ икки о±о аата киирбэтэх. Иитиллиигэ барыахтарын с³п. Холобур, Тумусов Ефрем Шарапов Спиридоннаахха иитиллибитэ буолуо. Аймахтара µ³рэтэн к³р­µ³хтэрин с³п этэ. Семен I 1941 с. А±а дойдуну к³мµскµµр Улуу сэриигэ ы²ырыллан барбыта. 1943 с.олунньу 12 кµнµгэр сэрии толоонугар охтубута. К³мµллµбµт сирэ биллибэт.

     Семен II 1945 с. сэриигэ ы²ырыллыбыт. Матрос, артиллерист. 1951 с. дойдутугар «Японияны кыайыы и´ин» мэтээллээх эргиллэн кэлбитэ. Семен Федотович Варвара Алексеевалыын …… о±олоохтор.

     Федот Семенович идэтинэн тутуу инженера, экономическай наука доктора. Ил Тµмэн хас да ы²ырыылаах депутата, «САПИ» финансовай корпорациятын генеральнай дириэктэринэн µлэлии сылдьыбыта. Билигин Россия Государственнай Думатын депутатынан иккис болдьоххо та´аарыылаахтык µлэлии сылдьар.

     Иннокентий уола Евдоким (1855 с.т.) 1886 с. ахсынньы 5 кµнµгэр ыалдьан (от расслабления) ³лбµт. Кулу´уннаахха к³мпµттэр.  Эдэр саа´ыгар ³л³н, киниттэн удьуору салгыах ыччат хаалбыта биллибэт.  Манна биири санатар то±оостоох. 1897 с. биэрэпискэ Тумус Ба´ылай дьиэ-кэргэнин испии´эгэр Евдоким (1847 с.т.) сурулла сылдьар. Буолан баран быраата диэбиттэр. Саа´ынан Евдоким Иннокентьевтан 8 сыл а±а, араспаанньатын то±о эрэ Осодоров диэбиттэр. Бу Евдоким эмискэччи «кµ³рэс» гынна. Онон бэйэтэ эмиэ биир таайыллыбатах таабырын буолла.

     Бу биэрэпис иккис таабырына – Иннокентий кыра уола Иннокентий (1872 с.т.) диэн баара ки´ини с³хт³рд³. Ийэтэ ити кэм²э 65-тээх, о±о т³р³т³р саа´ын ааспыт да буолуон с³п этэ. Бииргэ т³р³³бµт эдьиийин Анастасияны кытта саастарын алты´ыыта 45 сыл! Анастасияны Иннокентий Тимофеев о±олоругар урут киллэрбэт этилэр. Эмискэ баар буолан хаалла.

     Иннокентий Иннокентьевка т³нн³бµт, кэргэнэ Мария Степанова (1874 с.т.). Со±отох Иван (1894 с.т.) диэн уоллаахтарын ыйбыттар. Марияны (II ¥³дµгэй) кытта Иннокентий 1890 с. бэс ыйын 29 кµнµгэр холбоспуттар. 1917 с. биэрэпискэ Ч³лб³³ Уйбаан Сурт Сэймэлэгэр олороро бэлиэтэммит. 15, 9 саастаах икки бырааттарын, 18, 12 саастаах икки балтыларын кытта олороро ыйыллыбыт. Оччотугар бу Эгиэнтэй Тумус Ба´ылай уола буолуон с³п. Э´этигэр Эгиэнтэйгэ иитиллэн кинини соро±ор Иннокентьев диэн араспаанньанан суруйаллара да буолуо. Манан Иннокентий Тимофеев утумун эридьиэстээн бµтэбит.

     Иван (1813 с.т.) Тигилян-Тимофей µ´µс уола. Кэргэнин 1851 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ Мавра Алексеева (1832 с.т.), онтн 1857 с. Мария Тимофеева (1832 с.т.) диэн суруйбуттар. Ити икки биэрэпискэ ааттара киирбит о±олоро: Ефим (1847 с.т.), Петр (1854 с.т.), Гликерия (1835 с.т.), Александра (1844 с.т.), Мария (1853 с.т.). Гликерия саа´ыттан сылыктаатахха, Иван Тимофеев бастакы кэргэнэ эрдэ ³лбµт бы´ыылаах. Манна биир саба±алаа´ыны киллэрэбит. 1917 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ Махчитов Николай Ефимов (1880 с.т.) сурулла сылдьар. Оло±о Кураанах Бэс Кµ³лэ. ¥с саастаах уоллаах, 12, 9, 0 – саастаардаах кыргыттардаах. Кэргэнэ биир сыл киниттэн а±а диэн ыйыллыбыт. Сµ³´µтµн ахсаана – 21. 1927 с. биэрэпискэ ха´аайын ³л³н аата киирбэтэх бы´ыылаах. Онон кинилэри ити биэрэпистэн булан ылар ыарахан.

     Иван Тимофеев бииргэ т³р³³бµт быраата Федор (1816 с.т.) кэргэнэ Анна Николаева (1820 с.т.), о±олоро: Владимир (1848 с.т.), Сергей (1849 с.т.), Николай (1856 с.т.), Мария (1854 с.т.). 1857 с. ыытыллыбыт биэрэпис кэнниттэн о±оломмуттара да буолуо. Федор Тимофеев кэлин бу о±олоро ахтыллар докумуоннарыгар, хомойуох и´ин, архыыпка таба тайамматыбыт.

     Тара±ай атын о±олорун ыччаттарын µ³рэтиибитин нэ´илиэккэ ыытыллыбыт биэс ревизскэй сказкаларынан (1782, 1795, 1816, 1851, 1855 сс.), билиибит-к³рµµбµт да тиийбэтинэн, му²урданабыт.

     II. Баягантай кэнниттэн т³р³³бµт Магандык (1752-1777 сс.) кµн сирин анныгар баара-суо±а 25 сыл эрэ олорбут. Ыалдьан дуу, о´олтон дуу ³лбµтэ биллибэт. Биэрэпискэ кини утумун салгыыр ыччаттаа±ын ту´унан суруйууну булбатыбыт.

     III. Манчик (1756-1835 сс.) – Тара±ай µ´µс уола. Кэргэнэ Кукан Бекчолин кинээстиир ¥³дэй буола´ыттан Хомпот Марсахин кыы´а Жуктукин. Сµрэхтэммит аата Акулина. Биллэринэн икки эрэ уоллаахтар: Догоюс-Тимофей (1790 с.т.), Тимофей (1800 с.т.). Улахан уол бэйэтиттэн икки сыл балыс Мария диэн кэргэннээх. О±олоро: Федор (1818 с.т.), Мария (1830 с. ³лбµт), Анна (1820 с.т.), Анна (1849 с. ³лбµт). Федор 1857 с. биэрэпискэ суруллубутунан, оло±ун ³сс³ да о²осто илик. Саа´а да син ырааппыт, 40-на буолбут. Бэргэ´элэммиттэр испии´эктэригэр кини аатын булбатыбыт. Т³р³³бµттэргэ Матрена Петрова кэргэннээх Федор Ульяна (10.01.1859 с.т.) диэн кыыстаа±ын буллубут. Ол гынан баран бы´а бу Федор – Манчик сиэнэ диир кыахпыт суох.

     Манчик иккис уолун Тµмэппийин кэргэнэ Анна Спиридонова (1799 с.т.), бэйэлэриттэн о±олоро суох бы´ыылаах. Икки уолу – Спиридоны (1841 с.т.), Ефимы (1847 с.т.) ыалтан ылан ииттибиттэр. Онон бу салаа утума манан быстан хаалла.

     IV. Тара±ай т³рдµс уола Манчырка (Банчирка) (1761-1836 сс.) сµрэхтэнэн Василий буолбут. Кэргэнэ Устинья Осипова (1765 с.т.) £ргµ³ттэн Остой Анкиев кыы´а. Сурукка киирбит тµ³рт о±олоохтор: Василий (1800-1852 сс.), Степан (1803 с.т.), Иннокентий (1811 с.т.), Татьяна (1806 с.т.). Василий Васильев кэргэнэ Татьяна Степанова (…-1843 сс.), µс уоллаах: Степан (1824 с.т.), Елисей (1825 с.т.), Савва (1827 с.т.). Кыы´а Марина 1843 с. ³лбµт. Мантан ордук бу салаа±а сы´ыаннаах докумуону булбатыбыт.

     Степан Васильев бастакы кэргэнэ Анна Прокопьева (…-1834 сс.) икки´э – Татьяна Николаева Николаева (1809 с.т.). Икки кэргэнтэн о±олоро: Иван (1830 с.т.), Степан (1834 с.т.), Ульяна (1832 с.т.), Дарья (1834 с.т.), Варвара (1835 с.т.), Александра (1836 с.т.), Матрена (1854 с.т.). Уолаттар дьиэ-уот тэриммэттэрин ту´унан докумуону архыыптан булбатыбыт. ¥´µс уол Иннокентий, 1857 с. биэрэпискэ суруллубутунан, т³´³ да 48 саа´а буоллар, оло±ун о²осто илик. Онон Манчыркаттан кимнээх билигин утум тардан и´эллэрин кыайан чуолкайдаабатыбыт.

     V. Тара±ай кыра уола Багыры-Тимофей (1764-1840 сс.) ыччаттарын эридьиэстээ´и²²э киирэбит. Кэргэнэ Боотулууттан Кучукта Руканов кыы´а Жукутун (1770 с.т.). Кэлин сµрэхтэнэн Акулина Чехорова дэнэр буолбут. Биэс о±олоохтор: Булчут (1794 с.т.), Тимофей (1802 с.т.), Иннокентий (1811 с.т.), Акулина (1798 с.т.), Татьяна (1807 с.т.). 1851 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ суруллубутунан, кэлин Василий (1817-1846 сс.) диэн ааттаах уолламмыттар. Ийэлэрэ 1836 с., кыыстара Акулина 1840 с. ³лбµттэр. Булчут аата да биэрэпискэ киирбэтэх. Онон кини 1828 с. ыытыллыбыт биэрэпис иннинэ ³лбµт. Дьиэ-уот тэриммэтэх бы´ыылаах.

     Иккис уол Тимофей Тимофеев кэргэнэ Анна Кириллова (1803 с.т.), икки уоллаахтар: Степан (1857 с. биэрэпискэ Степаны Игнатий диэн суруйбуттар) (1837 с.т.), Адам (1843 с.т.).

     1897 с. ыытыллыбыт биэрэпи´и ылабыт. Онно 148 нµ³мэринэн Кулу´уннаахха олорор Иннокентьев Андрей Васильев  дьиэ-кэргэнин испии´эгэ киирбит. Саа´а – 27-тэ. 26 саастаах Агафья Гаврилова диэн кэргэннээ±э, Марфа (01.05.1896 с.т.) диэн биирин да туола илик кыыстаа±а бэлиэтэммит. Кинилэри кытта а±ата Тимофеев Василий Иннокентьев (саа´а – 60), ийэтэ Александра Васильева (саа´а – 50), балта 17 саастаах Агафья олорсоллоро суруллубут.

     Дьиэ ха´аайына Андрей Васильев 23 саастаа±ар 1893 с. бэс ыйын 4 кµнµгэр Бастакы ¥³дµгэйтэн 20 саастаах Агафья Гаврилованы сµгµннэрэн а±албыт. Андрей кэргэнэ Агафья ³лбµт бы´ыылаах. 1913 с. тохсунньу 17 кµнµгэр биир дойдулаа±ын 40 саастаах Александра Васильеваны кытта холбоспуттар. Александра огдообо, хас о±о «состоруулаах» кэлбитэ биллибэт. Мария (01.04.1913 с.т.) диэн кыыстанан баран олохторун холбообуттар.

     Салгыы µ³рэтэбит. 1917 с. биэрэпискэ Кулу´уннаахха уопсайа 36 сµ³´µлээх Хоютанов Андрей Васильев олорбут. Кэргэнин саа´ын 47-тэ диэбиттэр. Тµ³рт кыыстаах, кинилэр саастара – 18,16,4,4. Ииттэр уоллара 14-тээх эбит. Аны 1927 с. биэрэпискэ Хоютанов Андрей кэргэнинээн Александралыын ааттара киирбит. Кинилэри кытта 14 саастаах Ириналара эрэ олорсор эбит. 1917 с. биэрэпискэ Андрей Васильев  икки тµ³ртµµ саастаах игирэ кыргыттардаа±а диэн суруйбуппут. Олор ааттара кимнээ±э билиннэ – Мария уонна Ирина. Улахан кыргыттара кэргэн тахсан атын ыал испии´эгэр киирдэхтэрэ. Ииттибит уоллара Хоютанов Егор испии´эккэ 45 нµ³мэринэн киирбит, саа´ын 24-э диэн ыйбыттара с³п тµбэ´эр.  Дьиэ-уот тэринэ илигэ бэлиэтэммит. 1941-1945 сылларга А±а дойду Улуу сэриитин кэмигэр «Килбиэннээх µлэтин и´ин» мэтээлинэн на±араадаламмыттар испии´эктэригэр Хоютанов Егор Андреевич, Хоютанова Ирина Андреевна ааттара киирбиттэр (Кэнтик нэ´илиэгэ. – Дьокуускай, 2009. С.–135). Егор Андреевич, бука, Андрей Васильев кэргэнин Александра уола буолуон с³п. 1917 с. биэрэпискэ 18, 16 саастаах кыргыттар Александра да о±олоро буолуохтара диэн саба±лыыбыт.

     Тара±ай уолаттарын утумун чопчулуурга  элбэх бы´аарыллыбатах тµгэннэр бааллар. К³тµтµµлэри, бы´аарыллыбатах тµгэннэри салгыы чинчийии – били²²и  к³лµ³нэ ³бµгэлэрин уонна ыччаттарын иннигэр ытык иэ´э. Ити µлэни к³±µлээн, тэрийэн ыыттахтарына, удьуордаа´ын-утумнаа´ын тустарынан билии-к³рµµ кэ²ээтэр кэ²ээн и´иэ этэ. Ытык ³бµгэлэргит суолун хайы², µтµ³ ааттарын µйэтити²!

 

 

Торокон Барусов ыччаттара

 

     Торокон Барусов (1852 с.т.) Дьµ³гэ Ааныстыырап ытык ³бµгэтэ Кусагалдык Барусов бииргэ т³р³³бµт бырааттарыттан биирдэстэрэ. Кини 1795 с. биэрэпис кэрэ´элииринэн икки ойохтоох эбит. Бастакыта ¥³´ээ Бµлµµ Намыттан Торто±ор Куясов кыы´а Бярсек (1850 с.т.). А.Н. Павлов-Дабыл «¥йэлэри у²уордаан» (Дьокуускай, 2013) кинигэтигэр суруйарынан, Торто±ор Куясов-Петр (1724-1769 сс.) э´этэ Максим Данилов Мухоплев-Дьа²сай кинээс буолар. Дьа²сай т³р³ппµттэрэ Ольга уонна Данил Мухоплевтар алта о±олорун илдьэ 1653 с. Дьокуускайга дьиэ к³ск³ кэлбиттэр. Дьа²сай со±отох Куяс диэн ааттаах уоллаах. Куяс кэргэнэ Аракыйа Турахова (1690 с.т.) ¥³дµгэйтэн т³рµттээх диэн суруйбут Дабыл. Кинилэр сэттэ уолламмыттар, олор истэригэр Торто±ор. Торто±ор кэргэнэ Орто Бµлµµ То±у´уттан Мохоку кыы´а Наталья Дмитриева (1728 с.т.). 1782 с. биэрэпискэ кинилэр алта о±олорун ааттара киирбиттэр. Кыыстара Бярсек 1768 с. биэрэпис иннинэ буола´ыттан Торокон  Барусовка сµктэн баран ити биэрэпискэ киирбэтэх. Бука, Торокон кэлбит-барбыт сыты ки´и буолан Дьа²сайдарга кµтµ³т буолла±а. Бярсек Тортогоева о±оломмотох бы´ыылаах. Онон кы´аттаран да буолуо, Торокон £ргµ³ттэн Белчок Отулгуев кыы´ын Хотойбуту ойох ылбыт. Хотойбут киниттэн 23 сыл балыс. Хотойбут сµрэхтэммит аата Акулина Михайлова, о±олоро: Жажель-Тимофей (1795 с.т.), Тимофей (1800 с.т.), Тимофей (1804 с.т.), Татьяна (1804 с.т.). Кыра уол уонна Татьяна игирэлэр бы´ыылаах.

     Тимофей I 1844 c. 49 саа´ыгар ³лбµт. Кэргэнэ Матрена Федорова (1801 с.т.), о±олоро: Степан (1824 с.т.), Егор (1825 с.т.), кыыс о±олоо±о биллибэт.  Степан Тимофеев ала´а дьиэ тэриммит. Кэргэнэ Мария Григорьева (1826 с.т.), о±олоро Спиридон (1845 с.т.), Матрена (1846 с.т.). 1857 с. ыытыллыбыт биэрэпис кэнниттэн о±оломмуттара буолуо да, ону бигэргэтэр докумуону архыыптан булбатыбыт. Уоллара Спиридон кэргэннэммитэ, о±оломмута биллибэт.

     Егор Тимофеев кэргэнэ Дария Дорофеева (1827 с.т.), о±олоро: Семен (1853 с.т.), Николай (1856 с.т.), Мария (1855 с.т.), Мария (28.12.1860 с.т.).

     1897 с. биэрэпискэ Сэймэлэккэ Тимофеев Семен Егорович олороро бэлиэтэммит. Саа´а – 50-на (кыратык эбиммит). Кэргэнэ Ульяна Степанова (1854 с.т.), о±олоро: Мария (1850 с.т.), Анна (1853 с.т.). Сэниэ ыал ахсааныгар киирсэр бы´ыылаах, биир µлэ´иттээхтэрэ бэлиэтэммит.

     Ити ыйыллыбыт биэрэпискэ £рт³³хх³ олорор Тимофеев Петр Егорович (1874 с.т.) суруллубут. Кини Тимофеев Егор Тимофеев уола буолуон с³п. Ийэтэ Мария Петрова саа´а 60-на. Арай кини Егор Тимофеев иккис кэргэнэ буолла±ына эрэ с³п тµбэ´эр. Кэргэнэ Феодотия Васильева (1871 с.т.) диэн ыйыллыбыт. Барча уола Петр Егоров да буолан хаалыан с³п. Аймахтара µ³рэтэн тµ´э±эр тириэрдиэхтэрэ диэн бу салааны тµмµктµµбµт.

     Тимофей Тороконов II кэргэнэ Парасковья Гаврильева (1811 с.т.). Со±отох уолларын Степан (1839 с.т.) кэргэнэ Настасия Иванова (1836 с.т.). Кинилэр миэтирикэлэрэ к³стµбµт икки о±олоохтор: Анна (13.02.1866 с.т.), Михаил (03.10.1873 с.т.).

     Тимофей Тороконов III 1852 c. ³лбµт, кэргэнэ Варвара Трофимова, о±олоро суох.

     Ийэлэрэ Акулина Михайлова (Петрова) 1844 с. Орто Дойдуттан барбыт, кыы´а Татьяна (1804 с.т.) кэргэн тахсыбатах, 28 саа´ыгар ³лбµт.

     Астыга суох тµмµктээ´ин буолла.

 

 

Герой А.А. Миронов т³рд³-уу´а

 

     Аатырбыт снайпер, Советскай Союз Геройа Алексей Афанасьевич Миронов ту´унан М.С. Иванов-Багдарыын Сµлбэ «Хоту дойду хонно±уттан» (1970, 1992), Д.Д. Петров «Саллааттар суруктара» (1970), И.Д. Петров-Мастаах уола «Кыайыы саллааттара» (1990), «Дьон-норуот ту´угар» (1995), М.Н. Дорофеева «Мин икки´ин т³р³³тµм…» (2002) уо.д.а. кинигэлэргэ суруллан турар. Кини ту´унан Бµлµµ улуу´унаа±ы ветераннар советтара, А.А. Миронов аатынан Бала±аччы орто оскуолата, Бµлµµ улуу´унаа±ы Албан аат музейа, ¥³´ээ Бµлµµ Дьµ³гэ Ааныстыырап аатынан оскуола музейа хомуйбут баай матырыйааллара элбэ±и кэпсииллэр.

     А.А. Миронов Советскай Союз Геройун µрдµк аатыгар тµ´эриллибитин ту´унан докумуону ССРС оборонатын министерствотын архыыбыттан 1966 с. историческай наука кандидата Д.Д. Петров булбута. Итинтэн са±алаан, оройуон, республика салайар органнара, бэтэрээннэр сэбиэттэрэ, А.И. Николаев, ССРС уонна РСФСР ¥рдµкµ Сэбиэттэрин депутаттара А.С. Борисов, А.В. Власов араас та´ым²а элбэхтик туруорсан, ССРС Президенин М. Горбачев 1990 сыл ыам ыйын 5 кµнµнээ±и Ыйаа±ынан сержант Миронов Алексей Афанасьевичка (³лбµтµн кэннэ) Советскай Союз Геройун µрдµк аата и²эриллибитэ. Кини о²орбут бойобуой µтµ³лэрэ с³пт³³х уонна толору сыанабылы ылбыттара.

     А.А. Миронов 1941 с. бала±ан ыйын 3 кµнµгэр А±а дойдуну к³мµскµµр Улуу сэриигэ ы²ырыллыбыта. Ма²най 110 стрелковай дивизия (кэлин 84-с гвардейскай дивизия диэн уларытыллыбыта) 1291 нµ³мэрдээх полкатыгар снайперынан сылдьыбыта. Кини фронтовой оло±о Москва та´ынаа±ы суостаах кыргы´ыыттан са±аламмыта (М.Н. Дорофеева, С.–101).

     Алексей Афанасьевич сэрии уот буур±атын ортотуттан дьонугар элбэхтик суруйбут суруктара бэчээккэ тахсыбыттара. Ол суруктарыгар ³ст³³±µ кыайан-хотон, кыайыы к³т³лл³н³н дойдутугар т³нн³рг³ эрэлин сµтэрбэтин суруйар. Ол эрэн биир суругар: «…мин икки´ин т³рµ³м, эмиэ охсу´уу уоттаах хонуутугар сотору т³ннµ³м. Бу т³ннµµбэр, урут да суруйбутум курдук, биитэр чахчылаахтык аатырыы, биитэр эн миигин букатыннаахтык сµтэриэ²» (М.Н. Дорофеева, С.–12).

     1944 с. олунньу 13 кµнµнээ±и суругар Миронов: «Бу бириэмэ±э баа´ырыам а±ыйах хонук иннинэ, туох кистэлэй, мин дьыалабын Верховнай Совет Президиумугар Советскай Союз Геройун аатын и²эрэргэ ыыппыттара. Ону дьолум кыайбакка, баа´ыраммын, чааспыттан ара±ан сура±а суох сµттэ», – диэн  суруйбут. Итинтэн оло±уран Петров Д.Д. архивтан Миронов ити на±араада±а тµспµт лии´ин булбут. Онно суруллубут: «Туйгун снайпер Миронов А.А. немецтэри олус мындырдык тулуурдаахтык булта´ар. Оло±ун да±аны кэрэйбэккэ туран кини ³ст³³хт³рµ траншеяларыттан, хор±ойор сирдэриттэн угуйталаан та´аартыыр уонна тэ´итэ ытыалыыр, бу кµ²²э диэри Миронов барыта 123 фаши´ы суох гынна. Полк байыастарын и´иттэн 13 туйгун снайпердары бэлэмнээтэ. Олор кылгас кэм и´игэр 65 фаши´ы ³л³рдµлэр.

     ¥гµс кыргы´ыыларга геройствоны, бэйэни харыстаммат буолууну к³рд³рбµт. Миронов Советскай Союз Геройа буолара с³пт³³х», – диэн.

     Ыараханнык баа´ыран ³р эмтэнэн баран µчµгэйдик µтµ³рбэккэ сылдьан, коммунист гвардия сержана Миронов Алексей Афанасьевич улаханнык к³рд³´³н 1945 с. тохсунньуга фро²²а барар буолта. Кини 1945 с. тохсунньу 13 кµнµгэр балтыгар бµтэ´ик суругар: «Лариса! Сµрэ±им-быарым б³±³х, ³л³р диэки ханнык да санаа, чинчи суох. Тыыннаах хаалар инибин диэн б³±³хпµн, биитэр санаабыт санааны булгуччу ситэриэм!» – диэн тµмµктээбитэ. Гвардия сержана Миронов А.А. Венгрияны босхолуур сэриигэ кытта сылдьан 1945 с. кулун тутар 30 кµнµгэр ³лбµтэ. Нэмэшкэрэстур станция±а к³мµллµбµтэ (М.Н. Дорофеева, С.–143).

     Герой А.А. Миронов а±атынан т³рµт ³бµгэтинэн ¥³´ээ Бµлµµ Кэнтигэр олоро сылдьыбыт ¥³дµгэй (1724 с.т.) буолар. Кэргэнэ Боотулууттан Кисилян Алчыхов кыы´а Тысыгай  (1742 с.т.). ¥³дµгэй саа´ыран баран, дьиэ-уот тэриммит бы´ыылаах. Онон да буолуо икки о±олоох: Хатыылаах (1770 с.т.) уонна Багатыс (1774 с.т.). Кыы´а Багатыс кэлин сµрэхтэнэн  Анна буолбут, кэргэн тахсыбатах, киниттэн ыччат суох.

     Хатыылаах ыал буолбут, кэргэнэ Хороттон Торотой Ондеев кыы´а Манда (1767 с.т.). Хатыылаах эмиэ соччо ыччатырбатах. Биллэринэн, тµ³рт о±олоох: Тимофей (1802 с.т.), Кобпечо (1803 с.т.), Мыыммыт (1804 с.т.), Марья (1814 с.т.). 1816 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ кэргэнин Манданы аатын чуолкайдаан Настасья Степанова диэбиттэр.

     1851 с. биэрэпискэ  Тимофей Хатылаховы 1836 с. ³лл³ диэбиттэр. Саа´ын 1828 с. биэрэпискэ 63-´э диэбиттэр да сыы´а суруллубут. Кэргэнэ Марья Иванова (1799 с.т.), о±олоро: Василий (1824 с.т.), Федор (1830 с. ³лбµт), Иван (1831 с.т.), Василий (1836 с.т.). Ийэлэрэ Настасья Степанова 1831 с. ³лбµтэ ыйыллыбыт. Тимофей со±отох кыыстаа±а – Мария 1836 с. ³лбµтэ суруллубут.

     1857 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ Тимофей улахан уолун Ба´ылайын араспаанньатын  сыы´а суруйан Трофимов диэбиттэр. Атын о±олорун Тимофеевтарынан суруйбуттар. Василий Тимофеев кэргэнэ Анна Григорьева (1828 с.т.), о±олоро: Владимир (1844 с.т.), Борис (1845 с.т.), Екатерина (1852 с.т.), Мария (1853 с.т.). 1897 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Ба´ылай улахан уола Владимир Тµ³лбэ±э олороро ыйыллыбыт. Кэргэнэ Анастасия Степанова (1816 с.т.) хантан т³рµттээ±э, ким кыы´а буолара биллибэт. О±олоро: Степан (1882 с.т.), Екатерина (1893 с.т.). Бу биэрэпискэ Александра (1884 с.т.) диэн кыы´а к³тµтµллэн хаалбыт. Ону 1899 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ киллэрэн биэрбиттэр.

     1917 с. ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ ыйыллыбытынан Владимир Васильев-Кытархай урукку оло±ор – Тµ³лбэ±э олорор. Син сэниэ ыал бы´ыытынан (10 сылгылаах, 17 ынах сµ³´µлээх) биэс уолу ииттэр эбит. Саастарынан аттардахха – 36,13,6,4,1. 36 саастаах иитиэх уоллара ыал, кэргэнин саа´а 38. Кытархай огдообо буолан, кини о±олорун ииппит уола аах к³р³н олороллор бы´ыылаах. Урут Степан диэн ааттаах уоллаахтар диэн суруйан турабыт. Саа´ынан Кытархайдаах ииппит улахан уолларын кытта с³п тµбэ´эр. Ба±ар Степан ииттибит да о±олоро буолуон с³п.

     1927 с. биэрэпискэ 115 нµ³мэринэн Степан Владимиров дьиэ-кэргэнин испии´эгэ киирэ сылдьар. Кэргэнэ Варвара саа´а – 48-таах, о±олоро: Алексей (1914 с.т.), Дмитрий (1915 с.т.), Евдотья (1925 с.т.). Бу кинилэр 1917 с. биэрэпискэ сурулла сылдьаллар бы´ыылаах.

     Аны бу биэрэпискэ 114 нµ³мэринэн Яков Владимиров (1903 с.т.) дьиэ-кэргэнэ суруллубут. Яков Степан быраата буолуон с³п. Кэргэнэ Анна киниттэн тµ³рт сыл а±а эбит, тµ³рт ыйдаах Алексей диэн уоллаахтар. Кинилэри кытта 15 саастаах быраата Григорий, 80-наах ийэтэ Анастасия олороллор. Степан, Яков, Григорий – Владимир Васильев-Кытархай о±олоро да буоллахтарына ки´и со´уйбат, барыта орун-оннугар тµбэ´эр курдук.

     Владимир-Кытархай быраата Борис сахалыы аата Ала диэн суруйбуттар.  Кэргэнэ Варвара (1864 с.т.)киниттэн 22 сыл балы´а 1899 с. биэрэпискэ бэлиэтэммит. О±олоро: Захар (1896 с.т.), Христина (1880 с.т.), Аграфена (1894 с.т.). О±олорун саастарынан сэдиптээтэххэ, Варвара кини иккис кэргэнэ буолуон с³п. 1917 с. биэрэпискэ кинилэр К³рдµгэн Кµ³лгэ олороллоро бэлиэтэммит. Кэлин эбии µс о±оломмуттар (уол – 17, кыргыттара 16,10 саастаахтар).Кинилэр 1927 с. биэрэпискэ киирбиттэрэ буолуо да, бу кинилэр сылдьаллар диэн чопчу ыйар кыахпыт суох.

     Василий Тимофеев быраата Иван (1828 с.т.)  утумун µ³рэтэбит. Кэргэнэ Пелагея Федорова (1828 с.т.), о±олоро: Сергей (1851 с.т.), Феодор (1853 с.т.), Мария (1855 с.т.), Анна (03.11.1869 с.т.). Улахан уоллара Сергей Иванов-Бытыктаах кэргэнэ Феодосия Васильева (1872 с.т.) эриттэн 22 сыл балыс. О±олоро: Егор (1792 с.т.), Никифор (06.06.1900 с.т.). Феодосия Сергей Иванов иккис кэргэнэ. Кинилэр 1897 с. ыам ыйын 11 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Феодосияны Иккис ¥³дµгэйтэн т³рµттээх диэбиттэр. Егор Сергей бастакы кэргэниттэн уола. 1873 с. тохсунньу ыйга 22 саастаах Екатерина Васильеваны сµгµннэрэн а±албыт. Би´иги саба±алаа´ыммытынан кини Егор ийэтэ буолуон с³п. Олохтоохтор Федосияны (сахалыы аата Нутууска) Тµ³тээнэп Ба´ылай кыы´а дииллэр. 1917 с. биэрэпискэ Кутуйах Кулу´уннаа±ар Сергей ойо±о Феодосия Васильева олороро суруллубут. 15-тээх уоллаа±а, икки саастаах кыыстаа±а ыйыллыбыт. Быстар дьада²ылара (икки эрэ ынах сµ³´µлээхтэр) бэлиэтэммит. 1927 с. биэрэпискэ Хатчакова Федосия дьиэ-кэргэнин испии´эгэ 150 нµ³мэринэн киирбит. Иван Тимофеев сахалыы аата Хатча диэн бы´ыылаах (1899 с. биэрэпискэ Федоры Хатча уола диэн суруйбуттар). Онон бу Федосия Сергей огдообото сурулла сылдьар. 10 саастаах Анна диэн кыыстаах, биир саастаах Прокопий диэн уоллаах. Ааната 1917 с. биэрэпискэ икки саастаах кыыс диэн сурулла сылдьар буолуон с³п. Сэргэй 1910 с. ³лбµтµн кэннэ С³дµ³ччµйэ Семенов Андрей диэн £ргµ³т нэ´илиэгин Баабанньык эмээхсин уолугар кэргэн тахсар.  1917 с. Анна диэн кыыстаналлар. Аана кэргэнэ Аянитов Пуд Михайлович, алта о±олоохтор. Олор бары ыаллар. 1927 с. демографическай биэрэпискэ Прокопий Хатчаков 149 нµ³мэринэн суруллубут. Кэргэнэ Мария (1901 с.т.), о±олоро суох. Прокопий Сергеевич ту´унан «Кэнтик мунньа±ата» диискэ±э суруллубутуттан бы´а тутан киллэрэбит: «Ñà²à ñýáèýò áûëàà´à îëîõòîíóóòóãàð àêòûûáûíàéäûê êûòòûáûòà, ñýáèýò äåïóòàòûíàí µëýëýýáèòý. Ïàðòèçàí Ìó÷÷óðóêîâû êûòòà äî±îðäîñïóòà. Çåìïåðåäåëè (ñèð µëëýñòèèòèí) ûûòûñïûòà. 1926 ñûëòàí 1930 ñûëãà äûëû ×àï óóñòàðûí ìóííüàí óóñ àðòûàëûí òýðèéýí ïðåäñåäàòåëëýýáèòý. Óóñòàð ó´àììûò òýðèëëýðèí êû´ûí ñûàð±àíàí òèýéýí Áµëµµ êóîðàòûãàð êèëëýðýí òóòòàðàëëàðà. Îòòîí ñààñ ó´àììûòòàðûí  ³ðµñ õàëààííààí òóðäà±ûíà áîëóîêêà òèýéýí êèëëýðýëëýðý. ×àï óóñòàðà áàñòàêû àðòûàëëàð, êîëõîçòàð òýðèëëýí µëýëèèëëýðèãýð óëàõàí µòµ³íµ−³²³íµ  î²îðáóòòàðà. Îòòîí Ïðîêîïèé «Ïðîæåêòîð» êîëõîç òýðèëëèáèòèãýð áàñòàêûíàí êèèðáèòý, òýðèéñèáèòý. À±à äîéäó ñýðèèòèãýð áàðàí ñûðäûê òûûíûí òîëóê óóðáóòà. Áîðîêóîïïàé Ëý´ýêý Áµ³òµð êûû´ûí Ìàâðàíû êûòòà ûàë áóîëàí îëîðáóòòàðà. Áààð−ñóîõ êûûñòàðà Àííà Ïðîêîïüåâíà Õàð÷àõîâà (1929−1997 сс.) ³ð ñûëëàðãà îðîéóîí áàëûû´àòûãàð ìåäñåñòðàíàí µëýëýýáèòý.  Ñýðèè âåòåðàíûãàð Ñàââèíîâ Ãåðàñèì Âàñèëüåâè÷êà êýðãýí òàõñûáûòà. Èííîêåíòèé (1948−1978 сс.) äèýí óîë î±îëîììóòòàðà ûàë áóîëáàòà±à. Àííà Ïðîêîïüåâíà èèòòèáèò êûû´à Ëþáà áèëèãèí ¥³´ýý Áµëµµ äåòñàäûãàð ìåòîäèñòûûð. Òóìóñîâ Ñåìåí Ñåìåíîâè÷òûûí äüîëëîðóí õîëáîîí äüî´óí−ìààíû ûàë áóîëàí îëîðîëëîð».  

     Мантан аллара Хатча уола Федор Иванов (1853 с.т.) ту´унан си´илии суруйабыт. Кэргэнэ Анна (1873 с.т.) киниттэн 10 сыл балыс, 1884 с. т³р³³бµт Алексей диэн ааттаах уоллаахтар. 1879 с. т³р³³бµт Хатча сиэнэ Александра 1917 с. биэрэпискэ «Батастаах» диэн ааттаах сиргэ олороро ыйыллыбыт. Сэттэ сµ³´µлээх, кэргэнэ, о±ото суох эбит. Федор уола Алексей Алын Чап а±атын уу´угар кэлин ханна да ахтыллыбатах. Александра саа´ыран и´эн Слепцов Илларио²²а кэргэн тахсыбыт. Олохтоохтор Дарыбыаны кинээстии сылдьыбыт, нэ´илиэк биир бас-к³с ки´итинэн аа±аллар. Со±отох уоллара Иннокентий (1914 с.т.) – кµµстээх-уохтаах, бэйтин лаппа кыанар ки´и буола улааппыт. Олох долгуннарыгар о±устаран А±а дойду сэриитин иннигэр хаайыыга тµбэспит, сура±а суох сµппµт.

     Сµ³дэр Харчахов ³лбµтµн кэннэ кэргэнэ Анна кы´ыл партизан, Кэнтик Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Муччуруков Афанасийга кэргэн тахсыбыт. О±олоохторун ту´унан ханна да суруллубатах.

     Аны Тумус Мэхээлэ 1990 с. алтынньы 12 кµнµгэр Халыана кэпсээбитин суруммут. Дь³гµ³рµ улахан у²уохтаах, µрµ², куба±ай, хаты²ыр ки´и этэ диэбит. Олохтоохтор суруйалларынан, Дь³гµ³р кыра эрдэ±иттэн а±ата тимири у´анарын к³р³н, ол идэтигэр у´уйуллан улааппыт. Кэлин мас уу´унан улаханнык биллибит. Дьагдьы Дь³гµ³р уонна Ха²ас Ба´ылай диэн Кэнтик нэ´илиэгин дьоно ма´ынан ойуулаан-мандардаан, мо´уоннаан-та´аалаан о²орбут остуоллара, олох мастара, ыскааптара улахан µлэххэ о²о´уллаллара. Кини о²орбут аллара ³тт³ сылгы туйахтаах, токур мо´уоннаах атахтаах остуоллара билигин да ыалларга бааллар. Ону та´ынан удьур±айынан чороону, кытыйаны, табаах хамсатын, хамыйа±ы сиэдэрэйдээн о²ороро µ´µ.

     Аны билигин А. Миронов ийэтин Аппырысыанньа ³ттµнэн удьуордарын ырыппыттарыттан аа±ыа±ы²: «Кинилэр т³рµттэрэ Остобунай а±а уу´а. Олорбут олохторо Ура´алаах алаас хоту халдьаайыта. Боччомолору кытта аймахта´ан То´ор Испирдиэн диэн ки´и олорбут. То´ор Испирдиэн та´ынаа±ы ыала Уба´а Ба´ылай балтын Агафияны кэргэн ылбыт. Кинилэр 1870-ча сыллаахха т³р³³бµттэр. Ура´алаах алаас хоту халдьаайытыгар туруорбах бала±аннаах, биир-икки ынахтаах дьада²ытык олорбуттар. Кинилэр уоллаах кыыс о±оломмуттар. Артакаан Мэхээлэ (1888-1922сс.) уонна Аппырысыанньа (1890-1937 сс.) диэннэр. То´ор Испирдиэн эрдэ ³лбµтµн кэннэ ийэлэрэ Агафия икки о±отунаан ыал буолан быстар дьада²ытык олорбуттара. Туос и´ит эгэлгэтин, ат буутайын, с³рµ³тµн дьо²²о µлэххэ о²орон биэрэннэр эбии ас-та²ас булуналлара. Аппырысыанньа ийэтинээн Агафиялыын наар туос и´ити – чабыча±ы, ыа±а´ы э²ин араастаан киэргэтэн тигэллэрэ» (музей матырыйаалларыттан). Боччомо-Прокопий Иванов (1860 с.т.) Ура´алаахха олорбут ки´и. Кэргэнэ Мария Васильева (1875 с.т.) Хороттон т³рµттээх. Кинилэр 1893 с. бэс ыйын 5 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. ¥³рэх суолталаа±ын ³йд³³н, µс о±отун оскуола±а биэрэн µ³рэттэрбит. Оттон кини айма±ын То´ор Испирдиэни, хомойуох и´ин, архыып докумуонугар ахтыллыбытын булбатыбыт.

     1911 с. Дьагдьы Дь³гµ³р Аппырысыанньаны кытта холбо´оллор. Н³²µ³ сылыгар £л³кс³й диэн уол о±оломмуттар. Дь³гµ³р сэллик ыарыылаа±ын и´ин, уола £л³кс³й биирин туолан хаамар буолтун кэннэ, Аппырысыанньа арахсар.

     Дьагдьы Дь³гµ³р кэлин Тимофеев Бµ³тµр-У´ун £ттµк кыы´ын Арыппыыны (1892 с.т.) кэргэн ылбыта. Кинилэртэн Бороскуобуйа диэн кыыс т³р³³бµтэ. Алексей Миронов бу балта Бороскуобуйа Седалищев Афанасий диэн ки´иэхэ кэргэн тахсыбыт. Седалищев Афанасий диэн л³чµ³к уола. Ону Тэллэй кулаак ииттибит. Нууччалыы хааннаах, улахан толуу ки´и этэ. Сангаарга баран олохсуйбуттара уонна 1972 сыллаахха ³лбµттэрэ. Кинилэртэн икки уол о±о бааллар – Сангаар пароходствотыгар µлэлииллэр µ´µ. Кинилэр олохторун-дьа´ахтарын билбэтибит. Дьагдьы Дь³гµ³р бу кэргэниттэн эмиэ арахсыбыт. £лµ³р дылы у´ана сылдьыбыт. £л³рµгэр (1926 с.) кииринньэ² ийэтигэр С³дµ³ччµйэ±э-Нутууска±а бµ³бэйдэтэн к³мµс у²уо±ун к³т³хт³рбµтэ диэбиттэр музей матырыйаалыгар.

     Кыра £л³кс³й ийэтинээн ыалы кэрийэн иистэнэн, туос и´ит о²орон сылдьыбыттар. Ол курдук ки´ини билиэ±иттэн оччотоо±у, кыаммат-тµгэммэт дьада²ы олох кы´ал±атын этинэн-хаанынан билбитэ.

     Таайдара Уба´а Ба´ылай 1915 сыллаахха Бµлµµ Халбаакытыгар баран олохсуйбут. Халбаакы Саа´аабытыгар олохтоох Мироновтардыын ыалласпыт. Былыргы дьон µгэ´инэн Уба´а Ба´ылай Миронов Охоноо´ойго-Тугулукка Аппырысыанньаны суорумньулаабыт. Биир кµ´µн То´ордорго Бµлµµттэн Тугулук Охоноо´ой, толору аата Миронов Афанасий Ефимович диэн ки´и олохсуйбут. Тугулук сµрдээх булчут, киириилээх-тахсыылаах бэрт сытыы-хотуу ки´и эбит. Бултуу барда±ына куобахтаах, кырынаастаах, мас к³т³рд³³х, наар илии тутуурдаах кэлэрэ µ´µ. Сотору (1917 с.т.) Аппырысыанньалаа±ы Бµлµµ куоратыгар к³´³р³н илдьэ барбыт. Кыра £л³кс³йµ с³бµлээн, таптаан о±ор±ообут. Бµлµµ куоратыгар олохсуйаллар. Онтон 1922 сыллаахха гражданскай сэрии долгунугар бандьыыт са±ана Халбаакыга дьонноругар тахсан олороллор. Кэлин олох-дьа´ах оннун булбутун кэннэ, 1924 сыллаахха, Бала±аччыга к³´³н киирэллэр. Ити к³ст³хт³рµн сыл Бала±аччы тµ³рт кылаастаах оскуолатыгар ма²найгы кылааска µ³рэнэ киирбитэ. ¥´µс кылааска µ³рэнэ сырытта±ына кииринньэ² а±ата эмискэ сыыстаран ыалдьан ³л³н хаалбыта. Уон биэстээх уолчаан дьарамай санныгар ха´аайыстыба бары µлэтэ сµктэриллибитэ.Тарбыйахтаах ына±ы кыстатан иитии, оттоо´ун, туруорбах бала±ан к³мµлµ³к о´о±ор мас кыстаа´ына уол ньулдьа±ай этин-хаанын или´иннэрэллэрэ. Дьиэ кэргэнин иитэр-а´атар ту´угар быыс буллар эрэ мэлдьи булка сылдьара. Дьэ ол курдук т³рдµс кылаа´ы µ³рэнэн 1928 сыллаахха бµтэрэр. 16 саастаах уолчаан комсомол чилиэнэ, нэ´илиэк биир басты² µ³рэхтээх ыччата буолар. Нэ´илиэк общественнай µлэтигэр, са²а олох тутуутун тµбµктээх, сыралаах µлэтигэр бу´ар-хатар. Лоп бааччы ылыннарыылаах тыллаах-³ст³³х сытыары-сымна±ас майгылаах, бµгµрµ µлэ´ит буолан £л³кс³й авторитеттанар. 1929 сыллаа±ы тыа сирин оло±ор улахан суолталаах сир µллэ´игин (земпередели) ыыты´ар. Ити сыл ахсынньытыгар Мастаах улуу´ун комсомол ячейкатын бюротун чилиэнинэн, ячейка иккис секретарынан талыллан µлэлиир.

     1931-32 µ³рэх дьылыгар Мастаах оскуолатыгар бэ´ис кылаас дьэ а´ыллыбыт, £л³кс³й бэ´ис, алтыс кылаастары сити´иилээхтик бµтэрбитэ. ¥³рэниэн ба±ата кµµстээ±э. Т³´³ да дьоно кыамматаллар табаары´ынаан Г.С. Киреевтиин ¥³´ээ Бµлµµ Далырыгар кэлэн сэттис кылааска µ³рэммитэ. Хомойуох и´ин, дьоно кыаммаккалар, усулуобуйа кытаана±ынан сыл а²аарыттан дойдутугар т³ннµбµтэ. Онтон салгыы µ³рэммэтэ±э.

     Снайпер о±о саа´ын до±оро, µ³лээннээ±э В.А. Алексеев маннык ахтар: «Алексей кыракый туруорбах дьиэ±э дьонунаан симсэн олорбута. ¥чµгэйдик µ³рэнэрэ, сэмэй, туохха барытыгар активнай этэ. Ата±ынан кытыгыра´а, µчµгэйдик ытара, бэрт а±ыйахта ытан элбэх ку´у ³л³р³р³. Кµ³рэтэн ытта±ына к³т³рµ аахтара кулаачыктатан тµ´эрэрин умсугуйа к³р³рµм. Мэлдьи µлэлии-хамсыы, кэлэ-бара сылдьар уол этэ. Оскуола±а истиэнэ ха´ыатын та´аарара. Буочара олус µчµгэйэ, уру´уйдуурун с³±³ к³р³рбµт. Хо´оону да суруйар буолара. О±олоро итэ±эстэрин-бы´а±астарын ха´ыатынан хоруотуура. Сайын от µлэтигэр саастарын сипит уолаттартан итэ±эс µлэлээбэт этэ. Олус дьаныардаа±а, ылыммыт дьыалатын хайаан да толорон тэйэрэ».

     А.А. Миронов Кы´ыл Армия кэккэтигэр ы²ырылларыгар кэргэнэ Варвара Николаевна (1913 с.т.), уола Вася (1932 с.т.), кыргыттара: Луиза (27.01.1937 с.т.), Зина (1938 с.т.), балта Лариса (1929 с.т.) ийэтин Ефросиния Ефимовнаны кытта хаалбыттар. Багдарыын Сµлбэ «Хоту дойду хонно±уттан» (Дьокуускай, 1992. С.–69) кинигэтигэр суруйарынан, Лариса Афанасьевна алта о±олоох. Кэргэнэ Михаил Игнатьевич Саввинов, биир уола Василий – А.И. Герцен аатынан Ленинградтаа±ы институту бµтэрэн география учууталынан µлэлиир. Атын о±олоро: Владимир Чурапчыга – ГАИ инспектора, Алексей, Андрей, Фрося, Лариса. Л.А. Миронова 1889 с., алта уон саа´ыгар, ыалдьан ³лбµт.

     Герой А.А. Миронов кэргэнэ Варвара Николаевна 1947 с. Бµлµµ куоратыгар ³лбµтэ. Онон µс о±ото тулаайах хаалбыттара. Бµлµµ иккис нµ³мэрдээх детдомугар иитиллибиттэрэ. Кэлин Бµлµµттэн Дьокуускайга а±албыттара. Аны Зинаны Чурапчы детдомугар атаста´ыкка ыыппыттара, 15 саа´ыгар ыалдьан ³лбµтэ. Василий Алексеевич суоппардаабыта, 1974 с., 42 саастаа±ар, о´олго ³лбµтэ. Кэргэннэмэтэ±э, о±ото суох. Луиза Алексеевна бастакы кэргэнэ Санников Алексей Федорович, µс о±олоохтор: Паша (1958 с.т.), Шура (1961 с.т.), Алексей (1962 с.т.). Бары ыаллар, о±олоохтор. Иккис кэргэнэ – Виталий Петрович Алексеев, киниттэн биир уоллаах – Вася (06.11.1972 с.т.). Олохторо Амма Чапчыл±ана.  

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться
с помощью аккаунта в соц.сети
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации