home
user-header
3. Күҥкү ууһа
30 августа 2017 г., 18:21 58

Кашлаковтар

 

            ¥³дµгэй Кашлаковтарын тµгэх ³бµгэтинэн Лев Михаиловы (1758 с.т.) ааттыахха с³п. 1782 с. ревизия кинигэтигэр кини аатын Опоня диэн «эбиискэлээн» киллэрбиттэр. Саа´а 24-дэ, чоро² со±отох, ким диэн ийэлээ±э, а±алаа±а биллибэт. Кашлаковтар сырдык, ыраас хааннаахтарыттан сэдиптээтэххэ, Лев нуучча ха´аахтарыттан т³рµттээх буолуон с³п. Т³рд³-уу´а суох буолуо диэ±и кэргэнэ Ирина (Орина) (1762 с.т.) Нам Б³тµ²µттэн т³рµттээх Кодюгос Беркоев кыы´а. Итиччэ ыраах сиргэ тиийэн кэргэннэммитэ дуу, эбэтэр Ирина дьоно ¥³´ээ Бµлµµгэ кэлэн олохсуйбуттара дуу, биллибэт. Кинилэр биэрэпистэргэ ааттара киирбит биэс о±олоохтор: Федор (Федот) (1787 с.т.), Антон (1793 с.т.), Филип (1897 с.т.), Агафья (1784 с.т.), Авдотья (1789 с.т.). О±олорун саастарыттан сылыктаатахха Лев-Опоня эдэрчи саа´ыгар оло±ун о²остубут. Оччотугар кэргэнин Ирина дьоно кэлии буолуохтарын с³п курдук.


            Лев Михаилов уолаттарын ыччаттарын биирдиилээн µ³рэтэбит.

1.    Улахан уол Федор (1787-1848 сс.) кэргэнэ Анна (1781 с.т.) хантан т³рµттээ±э, ким кыы´а буолара биллибэт. 1851 с. биэрэпискэ араспаанньатын Удякова диэн суруйбуттар. Со±отох Марфа (1810 с.т.) диэн эрэ кыыстаахтара биллэр. Марфа кэргэн тахсыбакка сылдьан Ирина (1837 с.т.) диэн кыыстаммыт. 1857 с. биэрэпискэ бу ыал испии´эгэр кини аата киирбэтэх.

2.    Антон (1793 с.т.) кэргэнэ Катерина (1792 с.т.), о±олоро:Василий (1817 с.т.), Григорий (1820-1850 сс.), Степан (1823 с.т.). Кыыс о±олоохторо биллибэт. Антон уонна Катерина 1829 с. ыытыллыбыт биэрэпис иннинэ ³лбµттэр. О±олорун убайа Федор к³р³н-харайан улаатыннартаабыт. Василий кэргэнэ Татьяна Павлова (1818 с.т.), о±олоро: Марья (1841 с.т.), Марья (1847 с.т.), Марфа (1848 с.т.), Кирил (1851 с.т.). Кэлин Кирил аата ахтыллыбыт архыып докумуонугар таба тайамматыбыт. Онон Ба´ылай салаатын манан бы´арга кµ´элиннибит.

            Антон иккис уола Григорий ыал-кµµс буолбакка сылдьан, баара-суо±а 30-х ки´и ³лбµт. Онон киниттэн утум салгыах ыччат хаалбатах.

            1857 с. биэрэпискэ Степан Антонов саа´а 35 да буоллар оло±ун о²осто илигин бэлиэтээбиттэр. Бэргэ´элэммиттэргэ, т³р³³бµттэргэ, 1897 с. биэрэпискэ да кини аата киирбитин булбатыбыт. Онон манан Антон салата му²урданан хаалла.

3.    Лев Михаилов µ´µс уолун Силиибин ыччаттарын µ³рэтиигэ киирэбит. Кэргэнэ Агафья Иннокентьева (Леонтьева) (1807 с.т.), о±олоро: Леонтий (1822 с.т.), Руф (1833 с.т.), Иосиф (Адам) (1845 с.т.), Екатерина (1834 с.т.). Леонтий кэргэнэ Марфа Иванова (1822 с.т.), о±олоро: Егор (1840 с.т.), Ева (1845 с.т.). Егор дьо²²о биллэр аата Солко Дь³гµ³р. Солко ойо±о Чабычахаан уда±ан (И.И. Шамаев кинигэтиттэн). 1897 с. биэрэпискэ Леонтийдаах Кубалаахха олороллоро суруллубут. Солко Дь³гµ³р уонна ойо±ун ааттара киирбэтэх. £лбµттэр бадахтаах. Уоллара Ба´ылай (1882 с.т.) ыал, кэргэнэ Мария Степанова (1877 с.т.). Ба´ылай сахалыы аата С³кс³³. С³кс³³ улахан толуу ки´и эбитэ µ´µ. Ол и´ин Ха´алаах диэн ааттыыр эбиттэр, онтон Кашлаков араспаанньа тахсыбыт (И.И. Шамаев).

            1917 с. ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ С³кс³³ Ба´ылай Чуол±аныга олороро ыйыллыбыт. Уола 20-х, кыргыттара – 17, 12, 3 саастаахтар диэн бэлиэтэбиттэр. Икки быраата (биирэ 32-х, икки´э 14-х) кинилэргэ олороллоро ыйыллыбыт. ¥с о±олорун миэтирикэлэрэ к³´µннэ – Тарас (20.09.1897 с.т.), Иосиф (19.10.1911 с.т.), Марфа (02.07.1914 с.т.). Тарас уонна Марфа 1917 с. биэрэпискэ киирбиттэр. Иосиф эдэр саа´ыгар олохтон ³л³н туораабыт бы´ыылаах.

            1927 с. биэрэпискэ С³кс³³л³³х икки кыыстарынаан уонна сиэннэринээн туспа ха´аайыстыба бы´ыытынан киирбиттэр. Улахан кыыстара Аана (1907 с.т.) икки о±олоо±о суруллубут: Петр (1925 с.т.), Герасим (1927 с.т.). Марфа саа´ын 12-тэ диэбиттэр. Улахан кыы´а Варвара (1900 с.т.) кэргэн тахсан бу ыал испии´эгэр киирбэтэх.

            С³кс³³ уола Тарас кэргэнин Феодосия Васильева (1901 с.т.) диэн суруйбуттар. Мария (1925 с.т.) диэн кыыстаа±а испии´эгинэн хабыллыбыт. Кэлин Ба´ылай (1928 с.т.), Екатерина-Чыычы (1937 с.т.) т³р³³бµттэр. 1968 с. о²о´уллубут Киин уонна Давыдов биригээдэлэрин рабочайдарын испии´эгэр Кашлакова Екатерина Алексеевна (1927 с.т.) аата киирбит. Кини Тарас кэргэнэ буолуон с³п.

            П.П. Одорусов «¥³дэгэй нэ´илиэгэ» (Дьокуускай, 2009) кинигэтигэр В.Т. Кашлаков ту´унан ахтыыны киллэрбит. Ону аа±ыа±ы²: «…Василий Тарасович, µйэтигэр µрдµк на±араада±а, улахан уордьа²²а, мэтээлгэ тиксибэтэ±э эрээри, нэ´илиэгин, холкуо´ун-сопхуо´ун сайдыытыгар сµ²кэн кылаатын киллэрбиттэртэн биирдэстэрэ, оло±ун-µлэтин µтµ³тµн сµ³´µ иитиитин солбуллубат биригэдьиирин бы´ыытынан дьонун-сэргэтин ³йµгэр-санаатыгар ³т³рµнэн ³´µллµбэттии и²эн хаалбыт биир µтµ³ µлэ´ит буолар. Кини оскуола±а µ³рэнэр кэмигэр лапта оонньуу сылдьан, хара±ын дэ²нээн, µ³рэ±иттэн уурайан холкуос µлэ´итэ буолбута. Олохтоох тыллаах-³ст³³х, тэрээ´ин µлэ±э дьо±урдаах буолан, олох эдэр саа´ыттан биригэдьиирдээбитэ. 50-с сыллар са²аларыгар кылгас кууру´у аа´ан, ветеринарнай санитар идэтин ба´ылаабыта. Ол эрэн, ол идэтинэн босхолонон µлэлээбитэ биллибэт, арай, биригэдьиирдиирин быы´ыгар сµ³´µгэ бэтэринээрдэр ыытар сэрэтэр-эмтиир дьа´алларыгар к³м³л³´³р³, сµ³сµ´µттэргэ сµбэ-ама буолара, борооску аттыыра.

            Кини, уопсайа отучча сыл быыстала суох сµ³´µ иитиитин биригэдьииринэн Карл Маркс аатынан холкуос, учаастак, сопхуос Андреевскайдаа±ы отделениетын сµ³´µтµн ахсаанын элбэтиигэ, бородууксуйатын о²о´уутун улаатыннарыыга, ону судаарыстыба±а туттарыыга ис дуу´атыттан чахчы бэриниилээхтик, кµµ´µн-уо±ун харыстаабакка µлэлээбитэ. Кини ха´аайыстыбаннай µлэ±э баай уопута, ханнык да µлэ ис тэрээ´инин билэрэ-к³р³р³ кыстык кы´ал±аларын, оттоо´ун-мастаа´ын, ы´ыы, хомуур µлэтигэр эрдэттэн эрдэ бэлэмнээх, туох эмэ саппаастаах к³рс³рµгэр к³ст³р³, нэ´илиэк хайа да муннугар бала´ыанньа хайда±ын к³хсµнэн сэрэйэн билэн олорор буолара. ¥лэ´ит ки´и кы´ал±аларыгар бол±омтолоо±унан, итэ±э´и-ба´а±а´ы утары бы´ааран-дьа´айан и´эринэн нэ´илиэгин дьонун-сэргэтин дири² убаастабылынан ту´аммыта» (С.159).

 

Кµ²кµ ыччаттара

 

     Л.Ф. Николаев суруйуутунан, £лµ³нэ ³рµс ха²ас биэрэгэр олорбут µ³дµгэйдэр туох баар кэргэн-ча±ыр дьоннорун илдьэ 18 ыал буолан ¥³´ээ Бµлµµ Куорамыкытыгар кэлбиттэр. Бµлµµ ³рµс у²а ³ртµгэр Кµ²кµ ба´ылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Кµµлэ, Халбаакы хаалбыттар. Оттон ³рµс ха²ас ³ртµгэр Наакаан ба´ылыктаах Дяди, Мотуруос, Лµ´µрµкээн, Асхабыл, Эгэй, £бµкэ, Суор Ойуун, Тµµлээх Тµлэ±эй тахсыбыттар. 18 ыал ха´аайыннара чопчу ыйыллыбыта ки´ини с³хт³р³р. Лазарь Федотович (1900-1975 сс.) ис сµрэ±иттэн кы´аллан оройуон тµ² былыргы историятын µ³рэтэн, т³рµччµлэри о²ортоон хаалларбыта хай±аллаах суол. Кэли²²и кэм²э кини сурукка-бичиккэ ти´эн хаалларбыт архыыбын матырыйаалларыгар оло±уран суруллубут хас да кинигэ та±ыста.

     Салгыы Кµ²кµ ту´унан суруйабыт. ¥´µйээ²²э кэпсэнэринэн, кини ура´атын оло±о Кµµлэ±э турбут. Боруу К³лµйэ±э эмиэ олоро сылдьыбыта кэпсэнэр. ¥´µйээннэри архыып докумуоннарын кытта тэ²нии тутабыт. Би´иэхэ биллэр эрдэтээ²²и докумуон – бояр уола Егор Кычкин Бµлµµ умна´ыгар 1776 с. 24 буола´ыгар ыыппыт ходу´а µллэстиитин биэдэмэ´э буолар (Г.П. Башарин. К истории Западной Якутии. – Якутский архив, 1960, вып.1). Онно суруллубутунан, Тения Кюнкюев Тахтагда диэн ааттаах кµ³лгэ µс кµрµ³ ходу´алаа±ын и´ин дьа´аа±ын киис тириитинэн т³лµµрэ ыйыллыбыт. Иляги Кункин уолаттарыгар – Василийга, Ивашка±а, Аянитка Хагдан оттоххо, Мугул юряхха оттуур ходу´алаахтара бэлиэтэммит. Дьа´аахтарын эмиэ киис тириитинэн т³лµµллэр эбит. Оттон Кучукта Кункин уолаттарыгар Баска±а, Ойуу²²а £рµс Бул±унньа±ар, Сылгы арыытыгар, Одьулуун Сурдугар, Кёх µрэххэ оттуур сирдээхтэрин и´ин ³лбµгэлэрин са´ыл тириитинэн т³лµµллэрэ суруллубут. Онон Кµ²кµ ¥³´ээ Бµлµµгэ олоро сылдьыбыта архыып докумуоннарынан бигэргэнэр.

     Аны Иккис ¥³дµгэйгэ 1782 с. ыытыллыбыт ревизскэй сказканы ылабыт. Онно Кµ²кµ µс уолун аата киирбит – Иляги (1705-1777 сс.), Мататык (Моттогой) (1729 с.т.), Кучектя (1730-1779 сс.). Кµ²кµ Тения диэн уолун аатын биэрэпистэн булбатыбыт.

1.    Кµ²кµ о±олорун утумун биирдиилээн эридьиэстиибит. Иляги кэргэнэ Хатыстан Элагина (1715 с.т.) оччолорго £лµ³хµмэ комиссарствотыгар киирэр Хороттон т³рµттээх. Хоро кэлин Сунтаарга бэриллибитэ.  Иляги, сурукка киирбитинэн, µс уоллаах: Василий Федоров-Бекчок Илягин (1743-1813 сс.), Иван Евсевьев-Ивашка (1746 с.т.), Аяннит (1751 с.т.). Кыргыттардаа±ын ту´унан докумуон суох.

1.1.   Улахан уол Бекчок кэргэнэ Матрена Иванова-Кычабыт (1748-1830 сс.) Николай Старостин кинээстиир Хоро буола´ыттан Баттах Дырыков кыы´а. Тµ³рт о±олоохтор: Николай (1778 с.т.), Михаил (1787 с.т.), Орина (1778 с.т.), Марфа (1783-1839 сс.). Орина £ргµ³т ки´итигэр Василий Осиповка сµктэн барбыт, Марфа (Агафия) кэргэнэ суох сылдьан икки о±оломмут – Харайбат (1816 с.т., кыыс), Прокопий (1814 с.т.). Прокопий ыал-кµµс буолбакка сылдьан  1830 с. ³лбµт, оттон кыы´а Харайбат кэнники дьыл±ата биллибэт.

1.1.1.      Бекчок уола Николай кэргэнэ ¥³´ээ Бµлµµ Намыттан Оногос Тортогоров кыы´а Настасья (1778-1840 сс.), тµ³рт кыыстаахтар: Анна (1803 с.т.), Татьяна (1804 с.т.), Катерина (1808-1830 сс.), Мария (1814-1840 сс.). Николай Бекчоков уол о±ото суох буолан манан утум ситимэ быстан хаалла.

1.1.2.      Бекчок иккис уола Тикиня-Михаил (1887 с.т.), кэргэнэ Анисья (1889 с.т.). Кинилэр икки уоллаахтар – Федор (1819 с.т.), Савва (1820 с.т.), кыргыттара – Евдокия, Ханы, Бочогуя, Агафья бары кэргэн тахсыбакка сылдьан ³лбµттэр.

     Федор Екатерина Парфеньева диэн кэргэннээ±э эрэ биллэр. О±о-уруу баара биллибэт. Савва кэргэнэ Елена Павлова (1826 с.т.) диэн 1851 с. биэрэпискэ суруллубут, оттон 1857 с. Екатерина Кириллова (1820 с.т.) диэн ыйыллыбыт. Савва бастакы кэргэниттэн уолаттара: Михаил (1847 с.т.), Матвей (1849 с.т.). Кэлин бу о±олор ааттара киирбит докумуонун булбатыбыт. Онон Иляги Кункин бу салаатын, хомойуох и´ин, манан ырытан бµтэрэбит.

2.    Иляги иккис уола Иван Евсевьев-Ивашка (1746 с.т.) кэргэнэ Бастакы ¥³дµгэйтэн Харахаан Марсахин кыы´а Евдокия Ильина (1748 с.т.). Кинилэр о±олоро: Григорий (1787 с.т.), Орина (1778 с.т.), Елена (1785 с.т.), Агафья (1789 с.т.). Олохтоохтор Григорийы – У´ун Киргиэлэй диэн аатынан билэллэр эбит. Григорий бастакы кэргэнэ Федора Алексеева (1790-1845 сс.), киниттэн тµ³рт кыыстаа±а – Ирина, Мария, Мария, Марфа  утуу-субуу ³лбµттэр. Икки о±ону ииттэллэр: Руф  (1840-1852 сс.) уонна Егор (1821 с.т.). Егор – Григорий Ивашкин бииргэ т³р³³бµт балтын Агафья уола. Егор дьо²²о Сылла диэн аатынан ордук биллэр. Араспаанньата таайыгар иитиллэн Григорьев буолар. Сылла Дь³гµ³р дьи²нээх а±ата ким буолара биллибэт. Григорий иккис кэргэнэ – Анна Боронкоева.

     Сылла кэргэнэ Екатерина Порфирьева (1821 с.т.), о±олоро: Гаврил-Бытыа (1843 с.т.), Егор (1847 с.т.), Михаил (1854 с.т.). Мария (1852 с.т.) диэн ааттаах кыы´ы ииттибиттэр.

     Гаврил Егоров-Бытыа бастакы кэргэнэ ¥³´ээ Бµлµµ Намыттан Кардашевская Екатерина Леонтьевна (1842 с.т.). Кинилэр 1860 с. сэтинньи 11 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара – Спиридон (13.09.1866 с.т.), Спиридон (03.12.1867 с.т.), Параскева (13.10.1869 с.т.). Бу икки Испирдиэннэртэн биирдэстэрэ Супту Тµ´эр диэн аатынан киэ²ник биллибит ки´и. П.П. Одорусов, И.И. Шамаев, А.Н. Павлов-Дабыл Супту Тµ´эр Испирдиэн уонна кини ыччаттарын ту´унан лаппа суруйан тураллар. Бары да Испирдиэни уос номо±ор киирбит ки´инэн бэлиэтииллэр. Ону аа´ан саха литературатыгар кытта киирбит норуодунай суруйааччы Николай Якутскай «Т³лк³» романыгар Сылгы´ыт  Сµ³дэр тай±атаа±ы кэмин прототиба буолар. Кус бы´ый, ат б³±³. Кµрµ³ ба±анатынан сµµрэр, акка туран эрэн б³т³р³²µнэн сµµрдэр (И. Шамаев, А. Павлов). Петр Поликарпович Испирдиэни сэттэ  о±олоо±ун ыйбыт. Улахан уола Николай-Ньукууска (1889 с.т.) кэргэнэ Иванова Варвара Николаевна ¥³´ээ Бµлµµ Намыттан т³рµттээх Буочча кыы´а. Дьа²сай кинээс сиэнэ. Кэргэниттэн алта сыл а±а. Дабыл – Николай Спиридонови´ы Бµлµµ уокуругун ситэриилээх комитетын солбуйааччы бэрэссэдээтэлэ, ЯЦИК чилиэнэ этэ диэбит. Бу ыал со±отох уоллаахтар – Иван (03.03.1922 с.т.), Мария (1919 с.т.) диэн ииттэр кыыстаахтар. 1927 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Ивантан уратылар бары сахалыы суруйаллар уонна аа±аллар эбит. Мантан аллара А.Н. Павлов-Дабыл «¥йэлэри у²уордаан» (Дьокуускай, 2013) кинигэттэн аа±ыа±ы²: «…Ити курдук быр-бааччы олордохторуна, улуус сэбиэттэрин 7-с съе´э буолар. ¥с сµ´µ³хтээх салайар система±а к³´µµ соруга турар. Бу соругу толоруу кылаассабай принципкэ тирэнэр. Баай т³рµттээх µ³рэхтээхтэри µлэлэриттэн уураталлар. Баайдарын-дуолларын туура тутан ылаллар. 1929 сыллаахха Николай Спиридонович µс дьиэтин былдьыыллар. Итини аахсыбытын и´ин, кы´ыл партизан Герасим Яковлев-Ахталба бу ыал ийэтин µлтµ та´ыйар. Мантан сылтаан Варвара Николаевна суор±ан-тэллэх ки´итэ буолар. Кулаак аатыран, быыбардыыр бырааптара бы´ыллар. 1931 сыллаахха эрэ реабилитациялыыллар. Итиниэхэ Варвара Николаевна айма±а Руф Иванович Кардашевскай к³м³л³спµт курдук. Ол кэм²э кини Москва±а баар Саха сиринээ±и бастайааннай представительство председателэ этэ.

     Эрэй буулаата±ына арахпат. Аны 1936 сыллаах репрессия кэлэр. Николай Спиридонович райфинотделга µлэлии сырытта±ына тутан хаайаллар. Биир сыл Бµлµµ тµрмэтигэр тµбэ´эр. Босхолоноот, о±отун Иваны µ³рэттэрэ диэн ааттаан Дьокуускайга к³´³лл³р. Иван µс сыл Дьокуускайга µ³рэнэр. Оскуоланы бµтэрээт, 1940 сыллаахха Москва±а µ³рэххэ туттарса барар. Хойутаан тиийэр. Онон дойдутугар ийэлээх а±атыгар ¥³´ээ Бµлµµгэ т³нн³р. Дойдутугар кэлэн учууталлыыр. Бу сылдьан 1941 сыллаахха от уонна атырдьах ыйдарга Дµллµкµ оло²хо´ута Никита Семенович Александров – Ынта Никиитэ «К³р Буурай бухатыыр» диэн оло²хотун кумаа±ыга суруйар уонна институтка ыытар. Бу оло²хо 2000 сыллаахха кµн сирин к³рбµтэ. Онуоха биир дойдулаахтара математик-профессор И.И. Шамаев, философ-профессор В.Д. Михайлов, наука кандидата Т.И. Петрова к³м³л³рµн бэлиэтээн аа´ар то±оостоох.

     Иван Николаевич Григорьев биэс сыл учууталлаан баран, сэрии бµтээтин кытта Москва±а барар. М.В. Ломоносов аатынан Москватаа±ы государственнай университекка туттарсан киирэр. ¥³рэ±и сити´иилээхтик бµтэрээт, салгыы аспирантура±а киирэр. Кандидатскайын сити´иилээхтик к³мµскµµр. 1953-1959 сылларга Н. Бауман аатынан ¥рдµкµ техническэй училище±а доцен, преподаватель. Оттон 1959 сылтан МИФИ-гэ (Москватаа±ы инженернэй-физическэй институт) µлэлиир. 1962-1967 сылларга институт математика±а кафедратын сэбиэдиссэйэ буола µµнэр. Кини ту´унан саха дьонугар бастакынан наука доктора И.И. Шамаев сырдаппыта» (С.–118, 119). Балбаара – Ньукууска иккис кэргэнэ эбит. Кини 1915 с. муус устар 15 кµнµгэр Татьяна Петровна Ильинаны кытта бэргэ´элэммиттэр. О±олоохторун ту´унан докумуону булбатыбыт.

     Кыы´ын Пелагеятын кэргэнэ Семенов Яков-Ты´а±ас, µс о±олоохтор: Николай, Пелагея (Иванов Степан Илларионович кэргэнэ), Николай II.

     ¥´µc о±ото – Петров Иннокентий-Б³гдь³³н (1899 с.т.) кэргэнэ Федора (1899 с.т.). 1916 с. ыам ыйын 4 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Докумуо²²а эр ки´ини 18 саастаах Иннокентий Спиридонов Егоров, ойо±ун – 18 саастаах Феодора Спиридонова Сергеева (II ¥³дµгэй) диэн суруйбуттар. Онон кэлин, бука, иитиллэн араспаанньата Петров буолла±а. Бу ыал то±ус о±олоохтор: Сидор (05.04.1919 с.т., сэриигэ ³лбµт), Анна (1921 с.т.), икки о±олоох), Иннокентий (1823 с.т., µс о±олоох), Александра (1924 с.т., то±ус о±олоох), Мария (1925 с.т.), Василий (сэттэ о±олоох), Евдокия (тµ³рт о±олоох), Маанньа, Спиридон (эдьиийдэрэ Ирина ииттибит).

     Т³рдµс о±о – Григорьев Сергей Спиридонович-¥рэллэ, элбэх о±олоох.

     Кыы´а Хобороос То²уо ки´итигэр кэргэн тахсан барбыт. 1916 с. муус устар 4 кµнµгэр 25 саастаах Иккис ¥³дµгэйтэн Василий Спиридонов 21 саастаах Феврония Спиридонованы сµгµннэрэн барбыт докумуона архыыпка харалла сытар. Бу би´иги дьоммут буолуохтарын с³п.

     Ирина Спиридоновна биир уоллаах уонна Б³гдь³³нт³н икки о±ону ылан ииттибит.

     Спиридон кыра кыы´а Аана Нам ки´итигэр кэргэн барбыт, кыы´ын Пелагеяны эдьиийэ Ты´а±ас ойо±о Балаа±ыйа ииттибит.

     Бытыа иккис уолун Василийын (1875 с.т.) бастакы кэргэнэ Парасковья, икки´э – Ксения Гаврильева (1903 с.т.). О±олоро: Николай (1903 с.т.), Яков (1911 с.т.), Лука (1914 с.т.), Мария (1909 с.т.), Марина (1917 с.т.), Мария (1919 с.т.), Марк (1927 с.т.).

     Бу о±олоруттан Саха сиригэр ордук биллибиттэрэ Николай Васильевич Егоров – РСФСР, Саха АССР оскуолаларын µтµ³лээх учуутала, ССРС норуотун µ³рэ±ириитин туйгуна, Ленин уонна ¥лэ Кы´ыл Знамята уордьаннар кавалердара. Н.В. Егоров А±а дойдуну к³мµскµµр Улуу сэрии кыттыылаа±а, Кы´ыл Сулус уордьаннаах, биэс бойобуой мэтээллээх, 13 махтал грамоталаах дойдутугар этэ²²э эргиллибитэ. Н.В. Егоров республика биир биллиилээх методи´а, 28 сыл устата учууталлар идэлэрин µрдэтэр республикатаа±ы институт педагогика±а уонна начальнай кылаастарга кабинеттарын сэбиэдиссэйинэн э²килэ суох µлэлээбитэ. Кини бэлэмнээбит научнай-методическай µлэлэрин, µ³рэх алта кинигэтин, методическай пособиеларын республика µ³рэнээччилэрэ, учууталлара киэ²ник ту´аммыттара, ту´ана да сылдьаллар.

     Яков Васильевич ийэ дойдутун к³мµскэлигэр тыынын толук уурбута. £лбµт кµнэ-дьыла – 02.03.1944 с., Витебскай уобаласка Бухмытины дэриэбинэ±э к³мµллµбµт. Сэрии иннинэ ¥³´ээ Бµлµµ оройуонугар культура дьиэтин директорынан µлэлээбитэ.

     Мария Васильевна – Саха АССР µтµ³лээх ветвра´а. Василий Гаврилов биир сиэнэ Егоров Гаврил Маркович-Турантай республика биллиилээх суруналыыстарыттан  биирдэстэрэ этэ.

     Бу салааны суруйан бµтэриэх иннинэ ³сс³ биири санатар то±оостоох. Сэ´э²²э этиллэринэн, Сылла Дь³гµ³р нэ´илиэгэр кинээстээбит. Ити оруннаах со±ус буолуон с³п. 1877 с. Егор Григорьев кинээс диэн суруллубут (НА РС(Я) ф.34и, оп.1, д.321). 1881 с. кини кэнниттэн нэ´илиэги Иван Гаврилов салайбыт (НА РС(Я) ф.34и, оп.1, д.464). Аны 1892-1897 сс. Гаврил Егоров кинээстээбитэ биллэр (НА РС(Я) ф.34и, оп.1, д.740, ЯОВ от 08.08.1903, ф.34и, оп.1, д.910).

3.    Иляги µ´µс уолун Аяннит (1751 с.т.) утумун ырытабыт. Кэргэнэ Боотулууттан Мякетик Дигуев кыы´а Садюра (1851 с.т.). ¥с уоллаахтар: Хаптаней-Петр (1780 с.т.), Семен (1783 с.т.), Петр-Жесель (1791-1851 сс.), кыыс о±олоохторун ту´унан ханнык да биэрэпискэ суруллубатах. 1816 с. биэрэпискэ Аяннит кэргэнин Настасья (1756 с.т.) диэн аатынан суруйбуттар.

3.1.   Улахан Бµ³тµр кэргэнэ Кычилбай (1781 с.т.), о±олоро: Григорий (1804 с.т.), Савва (1820 с.т.), Анна (1804 с.т.), Ирина (1806 с.т.), Катерина (1808 с.т.), Акулина (1812 с.т.), Ирина (1814 с.т.). Григорий ³л³н 1851 с. биэрэпискэ киирбэтэх, киниттэн утум хаалбатах. Савва оло±ун о²остубут, кэргэнэ Матрена Тихонова (1820 с.т.). Кинилэр Федор (1854 с.т.) диэн ааттаах уоллаахтара эрэ биллэр.

3.2.   Семен Аяннитов (1784 с.т.) кэргэнэ Настасья (1791 с.т.), кыыстара Татьяна (1810 с.т.) диэн ааттаахтар. 1851 с. биэрэпискэ бу ыал испии´эккэ киирбэтэх.  Семен уонна Татьяна 1828 с. ыытыллыбыт биэрэпис иннигэр ³л³нн³р, 1851 с. биэрэпискэ киирбэтэхтэр.

3.3.   ¥´µс уол Петр-Жесель кэргэнэ Агафия Григорьева (1797 с.т.), о±олоро: Спиридон (1822 с.т.), Илья (1831 с.т.), Марфа (…-1838 с.т.), Татьяна (1819 с.т.), Агафья (1825 с.т.), Ульяна (1834 с.т.). Одур Испирдиэн ыал буолбут, кэргэнэ Акулина Бахрыкова (Михайлова) (1831 с.т.), о±олоро: Иван (1852 с.т.), Евдоким (1858 с.т.), Василий (1864 с.т.), Николай (1873 с.т.), Логин (1873 с.т.).

     1897 с. биэрэпискэ суруллубутунан, кинилэр олохторо Манчаарылаах. Одур Испирдиэн кэргэнин аатын Ирина Гаврилова (1825 с.т.) диэбиттэр. Ирина кини ха´ыс кэргэнэ эбитэ буолла? Иван (Мэнигийээн?) кэргэнэ Анна Лукина (1857 с.т.), о±олоро: Ульяна (1886 с.т.), Варвара (1890 с.т.), Гавриил (1893 с.т.). Евдоким кэргэнэ Анна Николаева (1864 с.т.). Кинилэр 1893 с. бэс ыйын 4 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. 1927 с. биэрэпискэ Даллый Евдоким уолунаан Романныын (1901 с.т.) испии´эккэ киирбиттэр. Кыыстара Екатерина 1897 с. биэрэпискэ тµ³рт ыйдаа±а ыйыллыбыт. 1917 с. биэрэпискэ Даллый Евдоким 16 саастаах уоллаа±а, 10 саастаах кыыстаа±а бэлиэтэммит.

     Василий Спиридонов (£кс³й³?) кэргэнэ Мария Егорова (1865 с.т.). Кинилэр 1884 с. сэтинньи 17 кµнµгэр холбоспуттар. Мария £ргµ³ттэн т³рµттээх. О±олоро: Иван (11.01.1889 с.т.), Алексей (1890 с.т.), Тихон (07.08.1893 с.т.) уонна 1897 с. т³р³³бµт сµрэхтэнэ илик кыыс. Бу кыыс т³р³³бµтµн ту´унан миэтирикэтэ к³´µннэ – Татьяна (07.12.1897 с.т.). Василийдаах кэлин Мария (16.02.1899 с.т.) диэн кыыстаммыттар. 1927 с. биэрэпискэ 152 нµ³мэринэн Тихон Васильев дьиэ-кэргэнэ сурулла сылдьар. Кэргэнэ Александра (1892 с.т.), кыы´а Марфа (1925 с.т.) суруллубуттар.

     Николай Спиридонов (Одоруйа Ньукууса) 1893 с. бэс ыйын 4 кµнµгэр Иккис ¥³дµгэйтэн Варвара Елисееваны (1875 с.т.) кытта бэргэ´элэммит. 1917 с. биэрэпискэ Одоруйа Николай Манчаарылаахха олороро бэлиэтэммит. 17 саастаах уоллаах диэбиттэр. Кэргэнэ ³лбµт бы´ыылаах, биэрэпискэ киирбэтэх. 17 саастаах уоллаа±а ыйыллыбыт. Ити Поликарп буолуон с³п. Оччотугар 1900 с. т³рµ³х буолан тахсар. 1927 с. биэрэпискэ Одоруйа уола Поликарп саа´ын 39-´а диэбиттэр да, 1897 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Николай о±ото суох. Кэргэнин Анна (1899 с.т.) диэн аатынан суруйбуттар. Тµ³рт саастаах Александра диэн кыыстаахтар. 1929 с. о²о´уллубут ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ Балыкаар Одоруйа µс ыйдаах Пелагея диэн кыыстаа±а бэлиэтэммит. Олохторо Чуол±аны.

   Петр (10.04.1931 с.т.) – РСФСР µ³рэ±ириитин туйгуна, Саха Республикатын оскуолаларын µтµ³лээх учуутала, Саха сирин суруйааччыларын сою´ун чилиэнэ, ¥³´ээ Бµлµµ улуу´ун бочуоттаах олохтоо±о. «¥³дµгэй нэ´илиэгэ» (Дьокуускай, 2009) кинигэ±э кини ту´унан маннык суруллубут: «1951 сыллаахха, онус кылаа´ы бµтэрээт, Саха сиринээ±и педагогическай институт биолого-географическай факультетыгар µ³рэнэ киирбитэ.

     1955 сыллаахха µ³рэ±ин бµтэрэн, дойдутугар т³нн³н кэлэн, ¥³´ээ Бµлµµ орто оскуолатын биология±а уонна химия±а учууталынан анаммыта. Онтон ылата, µйэ а²аара кэри²э кэм²э (1962-1964 сылларга Хоро 8 кылаастаах оскуолатыгар дириэктэрдээбитин аахсыбатахха) Ис. Барахов аатынан оскуола±а химия учууталынан илиитин араарбакка µлэлээбитэ…

     Петр Поликарпович 60-с сыллар ортолоруттан хо´ооннору суруйар идэлэнэн оройуон ха´ыатыгар бэчээттэнэр буолбута, кэлин хас да хо´ооннор кинигэлэрин та´аартарбыта: «Оло±у туойабын» (1991 с.), «Саха сирин кыыллара» (1994 с.), «Сахалыы са²арабыт» (1994 с.), «Кµн-ийэм алгы´ын ыламмын» (2005 с.). Кырачааннарга аналлаах «Саха сирин кыыллара» диэн кинигэтэ 2008 сыллаахха икки´ин бэчээттэммитэ. Кини сµµстэн тахса хо´оонноругар араас ырыалар суруллубуттара. Олортон саамай табыллыбыттара, саха са²алаах уо´уттан ³т³рµнэн тµ´эрэрэ биллибэт, ³сп³т-³лб³³дµйбэт дьыл±алаах «Тыыннаахтар умнубат сыллара» диэн ырыата буолар. Билигин саха сирин хайа ба±арар муннугар сэрии, кыайыы ахтылынна да±аны, бу ырыа Илья Ча±ыл±ан «Хайы´арыныы» син биир саха гимнин курдук ылланан-и´иллэн аа´ара биллэр, инникитин да, хас да к³лµ³нэ дуу´атыгар, ³йµгэр санаатыгар дири²ник и²питинэн, ыллана турар чинчилээх» (С.–69-70).

     Иккис уоллара Оччугуй Бµ³тµр-Одорусов Петр Поликарпович (10.04.1937 с.т.) о±о саа´а Кэнтик нэ´илиэгэр ааспыта. Улахан Бµ³тµр кэнниттэн хас да о±о ³л³н, о±о турбатах ыаллара µгэстэринэн, ийэтин балтыгар ииттэрэ биэрбиттэрэ.

     ¥³´ээ Бµлµµ орто оскуолатын 1955 сыллаахха бµтэрэн баран, ол сыл Ленинградтаа±ы тыа ха´аайыстыбатын инситутугар µ³рэнэ киирбитэ. 1960 сыллаахха учуонай зоотехник дипломнаах дойдутугар т³нн³н, идэтинэн µлэтин Ньурба±а Бµлµµ сµнньµн оройуоннарыгар племенной µлэни тэрийэн госплемстанция дириэктэрин дуо´уна´ыттан са±алаабыта. 1966 сыллаахха Булу² оройуонугар тиийэн, «Булу²» сопхуос Чекуровкатаа±ы отделениетын таба иитиитин зоотехнигынан µлэлээн сылдьыбыта.

     1969 сыллаахха ¥³´ээ Бµлµµгэ т³нн³н кэлэн, Ис. Барахов аатынан, «¥³дµгэй» сопхуостарга кылаабынай зоотехнигынан, онтон 1975 сылтан оройуоннаа±ы тыа ха´аайыстыбатын управлениетын кылаабынай зоотехнигынан, кылаабынай экономи´ынан, 1979 сытан начальнигынан µлэлээбитэ. 1982 сылтан партийнай µлэ±э ылыллыбыта. Ма²най ССКП ¥³´ээ Бµлµµтээ±и райкомун тыа ха´аайыстыбатын отделын сэбиэдиссэйинэн, онтон 1985 сылтан ССКП обкомун тыа ха´аайыстыбатын отделын инструкторынан µлэлээбитэ. Дойду оло±ун о²кула уларыйбытын кэннэ, а±ыс сыл кэри²э републикатаа±ы Госзаготинспекция начальнигын солбуйааччытынан µлэлээн сылдьыбыта. Пенсия±а тахсан баран, 1999-2002 сылларга Ил Тµмэн аграрнай политика±а комитетын кылаабынай специали´ынан, Ф.Г. Охлопков диэн народнай депутат к³м³л³´³³ччµтµнэн µлэлээбитэ. Петр Поликарпович  волейболга µчµгэйдик оонньуура. Саха сирин «Урожай» обществотын волейболга хамаандатыгар киирсэн Дальнай Восток зонатыгар 1962 с. иккис миэстэ±э  тахсыбыта. ¥с оройуон волейболга командатын чилиэнэ (И. Шамаев). 1929 с. биэрэпискэ Чуол±аныга олорор Ыкынаачай Одоруйа (1908 с.т.) киирбит. Кэргэнин аата Мачыыка (1911 с.т.). Ыкынаачай Балыкаар быраата буолуон с³п.

     Логин Спиридонов кэргэнэ Анна Николаева, киниттэн о±олоро: Пелагея (18.07.1898 с.т.), Матрена (16.03.1913 с.т.). Феодосия Ефимова кини иккис кэргэнэ бы´ыылаах, о±олоро: Мария (30.06.1914 с.т.), Анна (12.11.1915 с.т.), Никифор (03.01.1917 с.т.).

     2. Мататык  Кункин-Иван Петров (1729 с.т.). Иван Петров биир сахалыы аата Мотто±ой диэн эбит Кини 1782 с. биэрэпискэ а±а уу´ун ба´ылыгын солотун тута сылдьар диэн суруйбуттар. Онон кини Кµ²кµ уолаттарыттан ордуктара буолан тахсар. Икки´инэн, Са´ыл Ойуун  уола Бырдьа±ай ¥нµгээсэп уонна Кµ²кµ биир а±а уу´а буолбатахтарын к³рд³р³р. Биир а±а уу´а эбиттэрэ буоллар, талыллыбыт кинээс бэйэтин а±атын уу´ун интириэ´ин кини к³мµскµ³хтээх, дьа´айыахтаах. Онон ити а±а уу´уттан чаччыына талыллыбат.

     Иван Петровка т³нн³бµт. Кини Дьокуускай та´ыттан Нирги Баямов кинээстиир Наахара буола´ыттан Оросу Самогин кыы´а Мария Потапованы (1732-1850 сс.) сµгµннэрэн а±алан, аал уотун оттон ала´а дьиэ тэриммит. Кийииппит сахалыы аата – Хохотор. Кинилэр биэрэпис докумуоннарыгар киирбит µс о±олоохтор: Афанасий (1768 с.т.), Григорий Екимов-Мыкиян (1785 с.т.), Евдокия Иванова (1762 с.т.). Григорий Екимов атын араспаанньаламмытыттан ки´и соччо со´уйбат. Сорох ыаллар о±олорун барыларын та²ара µлэ´иттэрэ тус-ту´унан арааспаанньалаабыт да тµбэлтэлэрэ архыып докумуоннарыгар син к³ст³³ччµ. Кыы´а Евдокия Иванова 1790 с. £ргµ³т ки´итигэр Степан Афанасьевка кэргэн тахсыбыт. Т³´³ ыччаттаммыта биллибэт.

     2.1. Улахан уола Афанасий кэргэнин Авдотьяны (1765-1849 сс.) чугастыы ¥³´ээ Бµлµµ Намыттан сµгµннэрэн а±албыт. Авдотья а±ата Марсан Сирянин диэн ааттаах ки´и. Афанасий ыччатырбыт, о±олоро: Дмитрий (1790 с.т.), Иван (1791 с.т.), Настасья (1793 с.т.), Пелагея (1795 с.т.), Домна (1796 с.т.), Долоруна (1804 с.т.), Катерина (1810 с.т.).

     Дмитрий Афанасьев-Микя кэргэнэ Пелагея Мырдыскырова (1795 с.т.) хантан т³рµттээ±ин биэрэпистэргэ суруйбатахтар. Улахан уоллара Иван (1820 с.т.) оло±ун о²остубут, кэргэнэ Агафья-Кутах (1817 с.т.), уоллара – Дмитрий (1854 с.т.). Атын о±олорун ааттара киирбит докумуоннара баар буолуохтара да, билигин кэлэн бу кинилэр о±олоро диир кыаллыбата биллэр. 1851 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Мария диэн кыыстаахтара 1850 с. ³лбµт. Дмитрий балта Екатерина ити биэрэпискэ саа´ын 42-тэ диэбиттэр, кэргэн тахса илик. 1857 с. биэрэпискэ кинини суруйбатахтар, бука, кэргэн тахсыбыт бы´ыылаах. Катерина бииргэ т³р³³бµт эдьиийдэрэ 1851 с. биэрэпискэ ааттара киирбэтэх. Кэргэн тахсан, атын тµ³лбэ±э тиийэн, туспа а±а уу´ун тэнитистэхтэрэ эрэ дииргэ тиийэбит.

     Дмитрий Афанасьев бииргэ т³р³³бµт быраата Иван (1719 с.т.) ыал-кµµс буолбут. Кэргэнэ Матрена Петрова (1791 с.т.), о±олоро: Савва (1821 с.т.), Федор (1825 с.т.), Григорий (1836 с.т.), Николай (1838 с.т.), Руф (1840 с.т.), Настасья (1831 с.т.), Мария (1835 с.т.). Савва Иванов кэргэнэ Ульяна Алексеева (1825 с.т.),о±олоро: Семен (1853 с.т.), Николай (1856 с.т.), Ирина (1848 с.т.), Харанья (1849 с.т.). Федор 1857 с. ыал  буолта биэрэпискэ ыйыллыбыт. Кэргэнэ Ульяна Давыдова киниттэн тµ³рт сыл балы´а, Евва (1854 с.т.) диэн ааттаах кыыстаа±а бэлиэтэммит. Атын µс кыра уол олохторун ³сс³ да о²осто иликтэрэ суруллубут.

     Бµтэ´ик онус ревизскэй сказка (1857 с.т.) кэнниттэн 40 сыл буолан баран эрэ Арассыыйа±а биэрэпис ыытыллыбыта. Ити утуму µ³рэтэргэ улахан ыарахаттары µ³скэтэр. Ити биэрэпис Иккис ¥³дµгэйгэ ыытыллыбыт докумуоннара, би´иги дьолбутугар, архыыпка харалла сыталлар. Хомойуох и´ин, сорох лиистэрэ сµппµттэр. Биэрэпискэ сруллубутунан, би´иги дьоммутугар сы´ыаннаах икки Руф Иванов дьиэ-кэргэнин испии´эгэ баар. Бастакыта, 41 нµ³мэринэн киирбит Кулу´уннаахха олорор Р. Иванов. Саа´а – 60-на, кэргэнэ Евва Васильева (1842 с.т.), о±олоро: Василий (1870 с.т.), Петр (1871 с.т.), Татьяна (1882 с.т.), Екатерина (02.07.1883 с.т.), Анна (27.08.1887 с.т.), Василий (1891 с.т.). Икки´э, 162 нµ³мэринэн киирбит Ты´а±ас Кµ³лµн олохтоо±о Р. Иванов. Саа´а эмиэ 60-на. Кэргэнин аата Матрена Афанасьева (1849 с.т.) диэн ыйбыттар. О±олоро: Марфа (03.03.1875 с.т.), Николай (16.08.1876 с.т.). Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун саастарын чуолкайдаан биэрдибит. Бу Руфтартан хайалара Кµ²кµлэргэ киирэрин аймахтара бы´аарыахтара диэн эрэнэбит.

     Аны, 1857 с. биэрэпискэ киирбит биир  Руф Иванов баар. Саа´ынан µ³´э суруллубут Ивановтары кытта с³п тµбэ´эр. А±ата Иван чаччыына Данил Спиридонов быраата эбит. Кинилэр Халбаакы а±атын уу´угар киирэллэр, онон кини утумун салгыы µ³рэппэппит.

     Икки Руф утумун салгыы µ³рэтэбит. 1917 с. ыытыллыбыт ха´аайыстыбаннай биэрэпи´и ылабыт. Кулу´уннаахха олорор Руф Иванов-Баххай диэн сахалыы ааттаа±а бэлиэтэммит. 28 саастаах кыы´ын кытта 13 сµ³´µнµ к³р³н-харайан олороллоро ыйыллыбыт. Эмиэ ити тµ³лбэ±э Баххай сиэнэ Александр олорор диэбиттэр. 1862 с. т³рµ³х, онон Баххай уола эрэ буолуон с³п. Тµ³рт о±ону ииттэрэ бэлиэтэммит, бэйэтиттэн о±олоо±о суруллубатах. Уолун Гаврил (01.03.1887 с.т.) миэтирикэтэ к³´µннэ. Онно суруллубутунан, Александр кэргэнэ Евдокия Кузьмина диэн эбит. Уола Гаврил эдэр саа´ыгар ³лбµт бы´ыылаах. 1927 с. биэрэпискэ Александр Руфов аата киирбит. Кэргэнэ Евдокия, ииттэр кыы´а Мария (1913 с.т.), айма±а (племянник) уол Федот (1918 с.т.) кинилэри кытта олорсоллоро ыйыллыбыт. Сµ³´µтµн ахсаана – 20, онон орто ыал ахсааныгар киирсэр эбит.

     Аны Ты´а±ас Кµ³лµн олохтоо±о Руф Иванов утумун µ³рэтэбит. Николай-Тµ³ннµµр (1867 с.т.) диэн уоллаа±а 1917 с. биэрэпискэ а±атын оло±ор олороро суруллубут. Кэргэнин саа´а – 41-рэ, ийэтэ тыыннаах, саа´а – 80-на, 15 саастаах уоллаах, 9-таах кыыстаах. Сµ³´µтµн ахсаана – 18. 1927 с. биэрэпискэ бу ыал киирбит. Кэргэнин аата Варвара диэн эбит, кыы´а Марина (1908 с.т.) кинилэри кытта олорсор. Уоллара Гаврил (1902 с.т.) туспа ха´аайыстыба бы´ыытынан киирбит. Кэргэнэ Крачена (1906 с.т.), уола Александр (1924 с.т.) диэн ааттаахтара бэлиэтэммит.

     Николай Петр диэн убайдаах (бырааттаах) бы´ыылаах. Оло±о Бур-Бурбут (?). Сахалыы аата Баллыкы. 1917 с. биэрэпискэ уолун – 12-х, кыргыттара – 15, 7-х диэбиттэр. Сэттэлээх кыы´ын миэтирикэтэ архыыпка харалла сытар. Аата – Матрена (15.10.1909 с.т.), ийэтин Анастасия Васильева диэн суруйбуттар. Ити 1927 с. ыытыллыбыт биэрэпи´инэн бигэргэнэр. 12 саастаах уолларын аата Трофим диэн эбит.

     Кµ²кµ а±атын уу´угар Федор Руфов-Сээбэс, Спиридон Руфов-Мадокиргах (?) киирэллэр. Кинилэр 1917 с. биэрэпистэн сэдиптээтэххэ, уол о±олоро суох бы´ыылаах.

     2.2. Григорий Екимов-Мыкиян (1785 с.т.) 1816 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ кини аата киирбэтэх. Бука, 1812 с. ыытыллыбыт биэрэпис иннинэ ³лбµт бы´ыылаах. Киниттэн утум хаалбыта биллибэт.

     3. Кµ²кµ кыра уолун Кучекта салаатын µ³рэтэбит. 1776 с. Бµлµµ умна´ыгар ыытыллыбыт ходу´а µллэстиитин биэдэмэ´игэр суруллубутунан, Кучекта (Кучукта) уолаттарын оттуур ходу´алара – £рµс Булгунньа±ар, Сылгы арыытыгар, Одьулуун Сурдугар уонна Кµ³х µрэххэ бааллар эбит.

     Кучекта эдэрчи саа´ыгар 1779 с. ³лбµт. Кэргэнэ Татьяна Алексеева-Хомолто (1743 с.т.) Кыбчытын Логлоин кинээстиир Чакыр буола´ыттан Талкай Толкоев кыы´а. Чакыр били²²итэ Амма сирэ. Татьяна Кучекта иккис кэргэнэ бы´ыылаах, киниттэн о±олоро: Василий Иванов (1762 с.т.), Яков Иванов (1764 с.т.), Парасковья (1766 с.т.). Бастакы кэргэниттэн икки уоллаа±а 1782 с. биэрэпискэ суруллубут. Улахан уол Жель (Жуль ?) Кучектин (1749 с.т.) кэргэнэ Чебыте (1750 с.т.) Николай Старостин кинээстиир Хоро нэ´илиэгиттэн Харарбах Бытык кыы´а. 1782 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ икки кыыстаа±а – Оиннур (1776 с.т.), Догордур (1779 с.т.), Бакан (1787 с.т.) диэн уолаттардаа±а ыйыллыбыт.

     Бакан (Быыкаан?) сµрэхтэммит аата Петр Федоров (Жюлев). Кэргэнэ Татьяна Иванова (1794 с.т.), о±олоро: Спиридон (1822 с.т.), Алексей (1825 с.т.), Мария (1813 с.т.), Татьяна (1819 с.т.), Дария (…-1839 сс.). Спиридон Петров ыал буолта биллибэт. Быраата Алексей кэргэнин 1851 с. биэрэпискэ Дария Догоюкова (1831 с.т.), оттон 1857 с. Матрена Иннокентьева (1831 с.т.) диэн суруйбуттар. Саастара с³п тµбэси´эр. О±олоро: Иван (Лосан) (1849 с.т.), Семен (1853 с.т.). Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттарын манна киллэрэбит – Евдокия (13.12.1859 с.т.), Григорий (1867 с.т.).

     Манна биир саба±алаа´ыны киллэрэбит. Алексей Петров улахан уолун бастаан Иван, оттон Лосан диэн ааттарынан киллэрбиттэр. Кэлин Наум диэн аакка «тохтообуттар» бы´ыылаах. 1897 с. биэрэпискэ Булугурга Петров Наум Алексеевич (1848 с.т.) олороро суруллубут. Кэргэнэ Евдокия Ильина, кыы´а Феврония (1895 с.т.). А±ата Алексей Петров кинилэри кытта олорсоро бэлиэтэммит. Кэргэнэ Матрена Иннокентьева ³лбµтµн кэннэ бэйэтиттэн 6 сыл а±а Аананы ойох ылбыт. Миэтирикэтэ к³стµбµт уоллара Григорий, кэлин т³р³³бµт Федот (1880 с.т.) бу ыал испии´эгэр киирбиттэрэ ити саба±алаа´ыны бигэргэтэр курдук. Феврония миэтирикэтэ к³´µннэ – 1896 с. муус устар 1 кµнµгэр т³р³³бµтэ билиннэ.

     Улахан Бµ³тµр бэйэтин ахтыытыгар суруйбутунан, Одур Испирдиэн бэйэтин олорон ааспыт µйэтигэр µстэ ойохтоно сылдьыбыт. Бастакы ойо±уттан µс о±олоох. Биир кыыс, икки уол. Кинилэр ааттара: А±ы´ыйа Маарыйа, Мэнигийээн Уйбаан, Даллый Евдоким диэннэр. Иккис ойо±уттан икки уоллаах: £кс³й³ Ба´ылай уонна Буота Киргиэлэй. ¥´µс ойо±уттан сэттэ о±олоох: тµ³рт уол уонна µс кыыс. Уолаттара: Одоруйа Ньукууса, Чооруос Наум, Нэччэкэ Ба´ылай уонна То² С³дµ³т. Кыргыттара: М³кк³³ттµµр Маарыйа, ¥чµгээйик Маарыйа, Хоттуу Маарыйа. Манна ³сс³ биир саба±алаа´ыны киллэрэрбит. Буота Киргиэлэйи, То² С³дµ³тµ Одоруйа Испирдиэн айма±ыттан Наумтан ииттибит о±олоро буолуон с³п. Инники ахтыллыбатах сорох о±олоро (Чоруос Наум, Нэччэкэ Ба´ылай) эмиэ иитиэх о±олор буолуохтарын с³п диэн саба±алыыбыт.

     Жуль Кучектин быраата Яков Иванов Кучектин (1765 с.т.) кэргэнэ Марфа (1781 с.т.), о±олоро: Савва (1791 с.т.), Иван (1792 с.т.), Антон (1793 с.т.), Алексей-Хойутаан (1811 с.т.), Афанасий (1812 с.т.), Татьяна (1802 с.т.), Агафия (1803 с.т.). О±олорун саастарынан сэдиптээтэххэ, Яков Агафияттан о±олоро Алексей уонна Афанасий бы´ыылаахтар.

     Кэлин ыытыллыбыт ревизскэй сказкаларга суруллубутунан, Яков Иванов кэргэнэ Мария Кононова 1838 с. ³лбµт. Мария Яков µ´µс кэргэнэ буолуон с³п. Улахан уолун Савватын (1791-1837 сс.) кэргэнэ Анна Харгонова (1795 с.т.), о±олоро: Константин (1823 с.т.), Степан (1824 с.т.), Иван (1836 с.т.). Константин Саввин ала´а дьиэ тэриммит, кэргэнэ Александра Петрова, о±олоро: Никифор (1852 с.т.), Евдокия (20.09.1859 с.т.), Мария (16.12.1860 с.т.). Савва атын уолаттара – Степан уонна Иван ааттара киирбит докумуону архыыптан булбатыбыт.

     Савва быраата Иван Яковлев кэргэнэ Евдокия Апполлонова (1796 с.т.), о±олоро: Иван (1819 с.т.), Екатерина (…-1840 сс.), Варвара (1836 с.т.), Ирина (1846 с.т.). Уола Иван Иванов оло±ун о²остубут, кэргэнэ Авдотья Иванова (1827 с.т.), о±олоро: Дария (1850 с.т.), Евдокия (07.02.1858 с.т.). Мантан ордук билиибит суох.

     ¥´µс уол Антон Яковлев (1793-1831 сс.) ыал буолбут, кэргэнэ Настасия Чахина (1804 с.т.). Кинилэртэн ыччат суох.

     Т³рдµс уолу Алексейы (1809 с.т.) 1857 с. биэрэпискэ аатын уларытан Иннокентий диэбиттэр. Кэргэнэ Авдотия Иванова (1807 с.т.), о±олоро: Василий (1835 с.т.), Дария (1830 с.т.), Настасия (1846 с.т.). Василий Иннокентьев аата 1897 с. биэрэпискэ киирбитин булбатыбыт. Ити биэрэпис сорох лиистэрэ сµтэн, ситэтэ суох. Миэтиричэскэй кинигэлэргэ Александра Васильева диэн кэргэннээх Василий Иннокентьев аата киирбит. О±олоро: Дария (13.03.1867 с.т.), Николай (03.04.1868 с.т.), Екатерина (20.09.1884 с.т.). Ол да буоллар, бу Василий Иннокентьев чахчы Иннокентий Яковлев уола суруллубут диир кыахпыт суох.

     Аны 1897 с. биэрэпискэ Кулу´уннаахха 148 нµ³мэринэн Иннокентьев Андрей Васильев (1870 с.т.) олороро бэлиэтэммит. А±ата Василий Иннокентьев кинилэри кытта олорсор эбит. Андрей кэргэнэ Агафия Гаврилова (1871 с.т.), то±ус ыйдаах Марфа диэн ааттаах кыыстаа±а ыйыллыбыт.

     Кыра уол Афанасий Яковлев (1810 с.т.) кэргэнэ Анна Феодорова (1807 с.т.), тµ³рт о±олоох: Спиридон (1841 с.т.), Семен (1852 с.т.), Дария (1841 с.т.), Настасия (1847 с.т.). Спиридон уонна Дария игирэлэр, кыра кыыстара Настасия эдэр саа´ыгар олохтон туораабыт.

     Кучекта кыра уола Оень (Ойуун) (1756 с.т.) кэргэнэ Болчеяр Архантин кинээстиир Дьаархаан буола´ыттан Жоксогон Муганков кыы´а Хачык (1762 с.т.). Ойуун сµрэхтэнэн Иван буолбут. Ирина диэн кэргэннээ±э 1816 с. биэрэпискэ суруллубут. Саа´ынан Хачыгы кытта с³п тµбэспэт, онон Ирина Феодотова Иван Кучектин бастакы кэргэнэ буолбатах. Икки кэргэнтэн а±ыс о±олоох: Петр-Хоютан (1792 с.т.), Алексей (1803 с.т.), Петр (1806 с.т.), Николай (1813 с.т.), Акулина (1794 с.т.), Матрена (1797 с.т.), Ирина (1807 с.т.), Сиргябит (1816 с.т.). Ойуун Кучектин Чап а±атын уу´ун ба´ылыга буола сылдьыбыта биллэр.

     1851 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ Иван Кучектин 1836 с. ³лбµтµн бэлиэтээбиттэр. Кэргэнэ Ирина Феодотова тыыннаах, саа´а 83-´э. Мантан аллара кини о±олорун ыччаттарын биирдиилээн эридьиэстиибит.

     Улахан уол Петр-Хоютан 43 саа´ыгар, 1835 с. ³лбµт. Кэргэнэ Анастасия Кононова (1792 с.т.) ким кыы´а уонна хантан т³рµттээ±ин суруйбатахтар. Бэйэлэриттэн кµ²²э к³рбµт со±отох Татьяна (1814 с.т.) диэн ааттаах кыыстаахтар эрэ. Афанасийы (1826 с.т.) ииттибиттэр, араспаанньатын бэйэтин аатынан суруттаран Петров дэппит. Афанасий Петров кэргэнэ Ефросинья Александрова (1827 с.т.), о±олоро: Михаил-Чыычаах (1849 с.т.), Федор (1853 с.т.), Михаил (1855 с.т.), Ирина (1848 с.т.). 1857 с. биэрэпискэ кэргэнин араспаанньатын Алексеева диэн «к³нн³р³н» суруйбуттар.

     1917 с. ыытыллыбыт ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ Кубалаахха бырааттыы Федор уонна Михаил Афанасьевтар олороллоро суруллубут. Агай Сµ³дэр 66-аах, уола 30-аах, кэргэнэ 60-н, 12 сµ³´µлээ±ин ыйбыттар. Сµ³дэр 1885 с. сэтинньи 7 кµнµгэр Иккис ¥³дµгэйтэн 18 саастаах Анна Иванованы кытта бэргэ´элэммиттэр. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олоро: Матрена (17.01.1887 с.т.), Ефросиния (17.01.1890 с.т.), Петр (01.07.1891 с.т.), Иван (04.06.1893 с.т.). Атын да о±олордоохторо буолуо да архыыпка кинилэр миэтирикэлэригэр таба тайамматах буолуохпутун эмиэ с³п.

     1927 с. демографическай биэрэпискэ Агаев Иван аата киирбит. Саа´ын 41-рэ диэбиттэр да кыратык эбиллэн суруллубут (34 саастаах буолуон с³п). Кэргэнэ Анна 23 саастаа±а бэлиэтэммит. Са²ардыы ыал буолбуттар бы´ыылаах, о±олоро суох. П.П. Одорусов «¥³дµгэй нэ´илиэгэ» (Дьокуускай, 2009) кинигэтигэр Иван Агаев кыы´а Татьяна Ивановна а±атын ту´унан бэрт и´ирэх тылларынан суруллубут ахтыытын киллэрбит. Онтон бы´ыта тутаттаан аа±ыа±ы²: «Мин а±ам ту´унан кэпсиэхпит мэлдьитин ба±арар этим. А±ам улахан оло±у олорбут ки´и. Советскай былаа´ы т³рµттэспит ки´и буолар. £лµ³хµмэ±э, Алда²²а партизаннаабыта, бµтэ´игин бэйэтин дойдутугар ¥³´ээ Бµлµµгэ кэлэн ¥³дµгэйгэ (оччотоо±уга II ¥³дµгэй дэнэрэ) «Партизан» колхо´у олохтоспута.

     О±о саа´ыттан кы´ыллары кытта бандьыыттары утары сэриигэ у´уннук сэриилэспит. Саха сирин биири да ордорбокко кэрийбит. Онноо±ор Бодойбо±о, Иркутскайга тиийэ сэриилэспит. Сылдьарын устатын тухары нууччалары кытта табаарыста´ара µ´µ. Дойдутугар, ¥³´ээ Бµлµµгэ, кэлэн саа´ыран баран колхозтар сµ³´µлэрин 200-400-кэ тиийэ сµ³´µнµ µµрэн Алда²²а илдьэн туттарара. Кини нууччалыы олус µчµгэйдик билэрэ, оройуо²²а кэлбит нууччалар а±абар кэлэн сэ´эргэ´эллэрэ. А±ам би´игини нууччалыы µ³рэтэр этэ. Кини нууччалары µчµгэй омуктар: µтµ³ санаалаахтар, судургулар диирэ…

     …А±ам о²орсубут олохпор µчµгэйдик олорботум диэн му²ун ытыыр этэ. Кырдьан баран кини оройуон ыскылааттарын харабыллыыра, тэрилтэ±э, пекарня±а, остолобуойга уу ба´ара. Кини ханнык ба±арар µлэтигэр олус µчµгэйдик µлэлиирэ. Кини к³лµнэр к³л³т³ мэлдьи эмис, тот, ыраас буолара. Бочката, тэлиэгэтэ куруук бµтµн, тупса±ай о²о´уулаах, ыраас, чэбэр буолара. Кини ыраа´ы с³бµлµµрэ. Тыл баайдаах этэ. £йд³³х Ахталбаны куолула´ан хоторо. Ахталба а±абын на´аа с³бµлµµрэ. Мин а±ам айыл±аттан дьи²нээх культурнай эбэтэр интелегентнай ки´и этэ. 1950 сыллаахха 74 саа´ыгар ³лбµтэ. А±абын кµндµтµк саныыбын» (С,239).

     1917 с. биэрэпискэ Агай (Агаай?) Сµ³дэр быраатын Михаилы сахалыы аатын «Адокыэман» диэн суруйбуттар. Саастарын: ха´аайын 65-х, уола 27-х, кэргэнэ 50-э, кыргыттара 15-х уонна 7-х диэн ыйбыттар. Кэргэнэ Анна Константиновна Семенова (Саввина) (1867 с.т.) Иккис ¥³дµгэйтэн. Убайын Сµ³дэри кытта биир кµн бэргэ´элэммиттэр. Архыыптан µс о±отун т³р³³бµттэрин ту´унан докумуоннара к³´µннэ – Варлаам (20.03.1895 с.т.), Яков (15.04.1900 с.т.), Ксения (26.10.1908 с.т.). Уола Варлаам оло±ун о²остубут, кэргэнэ Александра Алексева диэн ааттаах эбит. Кинилэр 1918 с. от ыйын 1 кµнµгэр олохторун холбообуттар. Александра (1899 с.т.) Иккис ¥³дµгэйтэн т³рµттээ±ин ыйбыттар.  Улахан кыыстарын Мария (16.01.1919 с.т.) миэтирикэтэ баара архыыпка харалла сытара к³´µннэ.

     Аны 1927 с. биэрэпискэ Варлаамы Моякатов диэн араспаанньалаан киллэрбиттэр. Оччолорго кини икки уоллаа±а – Петр (1921 с.т.), Михаил (1926 с.т.) бэлиэтэммит. Балтылара Федосия (1903 с.т.) уонна Ксения кини дьиэ кэргэнин испии´эгэр киирбиттэр. Онон 1917 с. ыытыллыбыт биэрэпи´и кытта барыта кэриэтэ с³п тµбэстэ. Саастарыгар эрэ кыра алты´ыылар бааллар. Кэлин ыытыллыбыт биэрэпистэргэ µксµн дьон саа´ын эбэн суруйуу баара мэлдьэх буолбатах.

     Иван Кучектин иккис уолун Алексейын кэргэнэ Александра Догоюкова (1803 с.т.), уолаттара: Степан (Семен) (1823 с.т.), Иван (1838 с.т.), Иннокентий (Федор) (1841 с.т.). 1857 с. биэрэпискэ икки уолун аата уларыйбыт. 1848 с. икки улахан кыргыттара Мелания уонна Александра ³лбµттэрин бэлиэтээбиттэр. Икки кыы´ын ааттара – Авдотья (1826 с.т.), Екатерина (1848 с.т.). 1857 с. биэрэпискэ Алексей ³л³н аата киирбэтэх.  То±о эрэ ³лбµт сылын ыйбатахтар. Кэргэнин араспаанньатын Филиппова диэбиттэр. Инники Догоюк кыы´а буолан Догоюкова дэннэ±э.

     Аны 1857 с. биэрэпи´и ылабыт. Онно Семен Алексеев кэргэнин Татьяна (1822 с.т.) диэн суруйбуттар. О±олоро: Иван (1837 с.т.), Федор (1840 с.т.), Николай (1847 с.т.), Ирина (1846 с.т.), Мария (1853 с.т.), Матрена (1855 с.т.) диэн кыргыттардаммыт. Биэрэпис кэнниттэн бу ыал Михаил, Николай (20.05.1859 с.т.), Евгения (14.12.1861 с.т.) диэн ааттардаах о±олордоммуттар. Иван уонна Феодор араспаанньаларын Алексеевтар диэн суруйбуттар. Онон Алексей уолаттара, Семен Алексеев бииргэ т³р³³бµт бырааттара буолуон с³п. Кинилэр ааттара ахтыллар докумуону архыыптан булбатыбыт.

     Манна биири санатабыт. Боччойо Кµ²кµ а±атын уу´ун ки´итэ то±о Кэнтик буолан хаалла? Иван Кучектин икки уола нэ´илиэктэр арахсыыларыгар II ¥³дµгэйгэ хаалбыттар. Бука, улахан уол Семен Алексеев кэргэнэ Татьяна Кэнтик дьахтара буолан «кийиит энньэтэ» диэн ааттаан сир ылан, Кэнтиккэ олохсуйан хаалбыт бы´ыылаах. Аны Боччойо Мэхээлэ нэ´илиэк арахсарыгар итэ±эллээх ки´и буолта эмиэ соччо ³йд³мм³т. Эбэтэр Ойуун Кучектин Кэнтиккэ олохсуйбут дуу?

     Алексей Иванов быраата Петр (1805 с.т.) кэргэнэ Матрена Краева (1804 с.т.). О±олоро: Александра (1831 с.т.), Феофан (Руф) (1841 с.т.), Варвара (1844 с.т.). Петр Иванов 1857 с. ³лбµт. 1860 с. сэтинньи 11 кµнµгэр уола Руф Намтан (¥³´ээ Бµлµµ) Александра Алексеева Петрованы (1840 с.т.) кытта бэргэ´элэммит. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт икки о±олоохтор: Василий (27.01.1873 с.т.), Степанида (19.10.1874 с.т.). Кинилэргэ сы´ыаннаах атын докумуону булбатыбыт.

     Т³рдµс уол Николай Иванов (1811 с.т.) кэргэнэ Авдотья Феодорова (1818 с.т.), о±олоро: Василий (1843 с.т.), Николай (1845 с.т.), Савва (1852 с.т.), Степан (18.01.1860 с.т.), Ирина (1847 с.т.), Матрена (1848 с.т.).

     ¥с улахан уолаттара 1897 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Кµндµлµµргэ олороллоро ыйыллыбыт. Василий Николаев кэргэнэ Варвара Денисова (1837 с.т.), о±олоро: Григорий (1875 с.т.), Марина (25.02.1898 с.т.). Григорий ыал, кэргэнэ Ефросиния Ильина (1878 с.т.). Аграфена диэн µс саастаах сиэннэрин араспаанньатын биэрэпискэ Матвеева диэн суруйбуттар. Сиэннэрин Аграфена (Агрипина) дьоно Кµ´µкээргэ олохтоох Иванов Матвей Иванов (1867 с.т.) уонна Екатерина Васильева (1871 с.т.). Кини ийэтэ Екатерина бу Ба´ылайдаах кыыстара диэн саба±алыыбыт. Кинилэр 1888 с. сэтинньи 3 кµнµгэр холбоспуттар. Бэргэ´элэнии докумуонугар Екатеринаны Тоттохо кыы´а диэбиттэр. Сурукка киирбит о±олоро: Василий (03.12.1890 с.т.), Василий (19.03.1891 с.т.), Агрипина (09.02.1894 с.т.), Павел (25.12.1895 с.т.), Павел (25.01.1897 с.т.), Матвей (14.03.1918 с.т.). 1897 с. биэрэпискэ бу ыал 34 нµ³мэринэн киирбит. Биир ыйдаах уоллаахтара эрэ бэлиэтэммит. Ол уоллара Павел II буолуон с³п. О±о турбат ыаллара буоллубут диэтэхтэрэ буолуо, кыыстарын Аграфенаны (Агрипинаны) э´этин аахха ииттэрэ биэрбиттэр.

     1917 с. ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ Матвей Иванов 19, 14, 4 саастардаах µс уоллаа±а ыйыллыбыт. Онтон биирдэстэрэ Павел бы´ыылаах, оттон икки кыра уолун миэтирикэтин булбатыбыт.

     Николай Николаев 1870 с. сэтинньи 30 кµнµгэр Варвара Тимофееваны (1842 с.т., II ¥³дµгэй) холбо´он, биллэринэн, µс уоллаахтар: Наум (биэрэпискэ сыы´а Давид диэн суруйбуттар) (17.11.1874 с.т.), Иван (1882 с.т.), Алексей (28.01.1885 с.т.). 83 саастаах ийэлэрэ Евдокия кинилэргэ олороро бэлиэтэммит. Николай Николаев ыччаттарын эридьиэстээ´иммитин бµтэрэбит. Уолаттарын Наум уонна Иван Николаевтар ыччаттарын ту´унан анал ыстатыйа сурулунна.

     Николай Иванов µ´µс уола Савва 1875 с. сэтинньи 7 кµнµгэр 20 саастаах Евдокия Семенованы (Иккис ¥³дµгэй) кытта бэргэ´элэммиттэр. Сурукка киирбит о±олорун ааттара: Феодосия (23.02.1876 с.т.), Анастасия (04.05.1877 с.т.), Герасим (1880 с.т.), Ульяна (06.08.1888 с.т.), Дионосий (Денис) (02.05.1895 с.т.), Сергей (01.05.1896 с.т.).

     Тµмµкпµтµгэр ³сс³ биирдэ Одур Испирдиэ²²э т³нн³бµт. Кини Кµ²кµттэн тымыр-сыдьаан тардара м³ккµ³рµ к³бµтµ³х туох да суох курдук. Одур хос сиэнэ П.П. Одорусов ахтыытыттан аа±ыа±ы²: «…Т³р³³бµт дойдутугар ааттыылларынан Одур Испирдиэн диэн ки´и сµµрбэ саастаа±ар би´иги сыа Бµлµµбµт тµбэтин булбут. Кини били²²и Покровскай тумулуттан со±уруу Ытык Хайа±а диэри тайаан сытар Киэ² Эркээни нэлэмэн хочотун хоту ба´ыгар баар Куллатыы диэн сиртэн т³рµттээх эбит.

     Уон тохсус µйэ бастакы а²арыгар, чуолкайдаан эттэххэ 1824 сыллаахха, кулун тутарга собус-со±ото±ун  хайы´арынан кэлэн били²²и ¥³дµгэй сиригэр Манчаарылаахха тµ³рэ±ин тµ´эрэн олохсуйбут. Ыал буолбут. Кини муостан о²о´уллубут охтоох оно±ос саалаах эбит. Оду диэн тыл суолтата «муос оно±ос» диэн µ´µ (И. Шамаев, С.–25).

     ¥´µйээн аата µ´µйээн, к³лµ³нэлэри да, µйэлэри да буккуйуу баар буолааччы. Архыып докумуонугар Одур Испирдиэн т³р³³бµт сылын 1822 с. диэн µ³´э суруйан турабыт. 1924 с. кини т³рµµ илик. Онон бу µ´µйээ²²э Кµ²кµ ту´унан кэпсэнэр бы´ыылаах диэн саба±алыыбыт. Куллаты Тыгын уонна кини ыччаттара уутуйан олохсуйбут сирдэрэ. Онон, ба±ар, Кµ²кµ кинилэртэн хаан тардыылаа±а буолаарай? Итиччэ элбэх ки´и (18 ыал) олохсуйар сирдэрин эрдэттэн чинчийбэккэ-µ³рэппэккэ эрэ, санаатылар да сурах хоту к³´³н кэлбэттэрэ чуолкай. Ким эрэ инники кэлэн к³р³н-истэн барбыт буолуохтаах. Оннук ки´инэн ба´ылыктара Кµ²кµ да буолбут буолуон с³п. ¥³´ээ Бµлµµ Куорамыкытыгар 1720 с. диэки к³´³н кэлбиттэрэ ханнык да докумуону  утарбат курдук. Кµ²кµ уола Иляги 1705 с. т³рµ³х. Быраата Мататык (1729 с.т.) ¥³´ээ Бµлµµгэ т³р³³бµт да буолуон с³п. Одур Испирдиэни 1824 с. кэлбит диэн суруллубута, µ´µйээ²²э µйэлэри буккуйбуттар диэммит, «к³нн³р³н» Кµ²кµ 1724 с. ¥³´ээ Бµлµµ ³² буоругар аан-бастаан µктэммит диэн аа±абыт.

     Кµ²кµ ыччаттара лаппа тэнийбиттэр. Олортон µгµстэрэ «т³рµт тµ³лбэ кыара±а´а бэрдиттэн кыпчыттаран дуу, кэлэр-барар санаа ба´ыйан дуу, эбэтэр µ³рэх-сайдыы, билии-к³рµµ ыраах са±ахтара ы²ыран дуу, Саха сирин араас муннуктарыгар тар±анан олохторун о²о´уннулар» (П. Одорусов).

 

 

Мадьыны К.Г. Саввинов т³рд³-уу´а

 

     Мас тарды´ыытыгар Бµлµµ умна´ыгар киэ²ник сура±ырбыт ки´инэн Саввинов Кирилл Гаврильевич-Айаахап (21.10.1911 с.т.) буолар. Кини ту´унан И. Шамаев суруйбутун «Былыргы уонна аныгы ¥³дµгэй» (Дьокуускай, 2008) кинигэтиттэн аа±ыа±ы²: «1966 сыллаахха Саха АССР найиональнай оонньууларга V спартакиадатыгар Дьокуускай куоракка мас тарды´ыытыгар Кирилл Саввинов то±уста кыайан, икккитэ эрэ хотторон µ´µс бириистээх миэстэ±э тахсыбыта. Ол са±ана мас тарды´ыыта ыйаа´ына суох абсолютнай чемпионат курдук ыытыллара. Кирилл иннигэр Петр Евсеев, Станислав Аракчеев эрэ тµспµттэрэ. Кирилл Саввинов ити са±ана 55 саастаа±а.

     Ити ту´унан «Кыым» ха´ыат 1966 сыл от ыйынаа±ы биир нµ³мэригэр Кирилл Саввинов мас тарды´а олорор хаартыскатын уонна ыстатыйатын бэчээттээбитэ. Хаартыска анныгар маннык суруллубут: «Тµ´µлгэ саамай кырдьа±ас байыа´а, ¥³´ээ Бµлµµ колхозтаа±а Кирилл Саввинов мас тарды´ар».

     Ыстатыйатыгар маннык суруллар: «…Хата, дьоммун хомоппотум, син бириистээх миэстэ±э та±ыстым. Чабыланна±а диэмэ², эдэрим буоллар, ба±ар, бастыам да эбитэ буолуо. Армия±а баран и´эн борохуокка биир олоххо 8-9 ки´ини субуруччу ыларым. …Оччо улахан тµмµгµ ситиспэтэ±им µрдµнэн, спорт суута аналлаах бириис уонна мµ´э туттаран чиэстээбититтэн улаханнык µ³рдµм. Онон туох да хомолтото суох, махталы кытта дойдулуубун».

     Кириил колхозтаах ки´и бы´ыытынан спорду батан элбэхтик тиргиллибэтэх ки´и этэ. Биирдэ эмэ мас тардыста±ына ки´ини барытын кыайара. Кириил Кэнтик ки´итэ Ло²со уола Тµмэппийгэ эрэ хоттороро µ´µ. Ло²со уола эмиэ Кириил курдук икки метр µрдµктээх ки´и этэ дииллэрэ.

     Кириил му²утаан сылдьан 100 кг тахса ыйаа´ыннаа±а. Сахалыы атах оонньоон Буоппал уола Федоров Сэмэ²²э эрэ хоттороро эбитэ µ´µ. Кириил сµµрµµгэ эмиэ сы´ыаннаах эбит. Сэрии кэнниттэн Давыдовка ы´ыахха сµµрµµ буолбут. Дь³гµ³р Сортуолап (Ысыыт), Кучугур уонна Кириил Саввинов сµµрбµттэр. Стар бэриллиитигэр Ысыыт уонна Кучугур Кириили икки ³ттµнэн турбуттар. «Чэ!» диэн хамаанданы кытта Кириил икки утарсааччыларын икки илиитинэн икки а²ы илгитэлээн баран урут тµспµт. Ол сµµрэн и´эн Кириил обоччо±о т³б³тµн оройунан тµ´эн хотторбут.

     Армия±а 1943 сылга ы²ырыллыбыт, 1945 сыллаахха доруобуйатынан сыыйыллан кэлбит. Иркутскай уобаласка сулууспалаабыт.

     Биирдэ Нам уонна ¥³дµгэй нэ´илиэктэрин спортка табаарыстыы к³рсµ´µµлэригэр мас тарды´ыытыгар Нам²а аатырбыт кµµстээх тустуугу Бµ³тµр Мутуукабы кыайбыт. О±онньор кыайн баран «£сс³ тарды´абыт дуо?» диэбитин Бµ³тµр аккаастаммыт µ´µ. Былыргы быраабыла хотторбут ки´и ³сс³ тарды´арын к³²µллµµрэ буолуо.

     Кириил Саввинов £ксµµн диэн кыы´ыттан Василий Егоров диэн сиэннээх. Василий гиирэ к³т³±µµтµгэр сити´иилэрдээх.

     Колхозка тутууга µлэлии сылдьан Кириил Саввинов улахан бэрэбинэни а²ар у´угуттан ылан баран со±ото±ун чэпчэкитик эргитэлиир этэ диэн с³±³н кэпсииллэр.

     Урукку µйэ±э т³р³³бµтэ буоллар кµµ´µн-уо±ун букатын к³рд³рµ³ суох ки´и аныгы µйэни батта´ан, а±ыйах кµрэхтэ´иигэ кыттан Кириил Саввинов аата история±а киирдэ диир с³п буолуо. Кини 1983 сыллаахха 72 саа´ыгар ³лбµтэ» (С.–207-208).

     Кирилл Гаврильевич ытык ³бµгэтинэн Т³лк³ диэн ки´ини ааттыахха с³п. Кини 1782 с. ревизскэй сказка±а суруллубутунан, икки уоллаах: Кондратей Дмитриев-Хомподой (1697-1774 сс.) уонна Тортогор (1710 с.т.). Т³лк³ аата бу биэрэпискэ киирбэтэх. Уола Хомподой кэргэнэ Вера Васильева-К³стµбµт (1689-1789 сс.) 100 саа´ыгар ³лбµтµн 1795 с. биэрэпискэ ыйбыттар. К³стµбµт ¥³дэйтэн т³рµттээх, а±ата – Б³рк³й. Хомподойдоох, сурукка киирбитинэн, алта уоллаахтар: Кобдек (1718-1788 сс.), Ходорок (1722 с.т.), Чичигран (1726-1792 сс.), Василий Петров (1729 с.т.), Хабах (1738 с.т.), Чорной (1741 с.т.), икки кыыстаах: Учокавир (1736 с.т.), Ханы (1740 с.т.). Улахан кыы´а Нохчук Мохтокуев кинээстиир Дьаархан буола´ыгар Кµрдьэгэс Чабчаловка сµктэн барбыт. Иккис кыыс Ханы Мэйик кинээ´ин Боту Ирбеев холоонноох до±оро буолбут.

     Бу ыстатыйа±а Хомподой улахан уолун Афанасий Дмитриев-Кобдок утумун эрэ µ³рэтэбит. Кини кэргэнэ Эчекин Бегдюков кинээстиир Дьаархан буола´ыттан Тогус Кунясов кыы´а Анна Андреева-Теселек (1718 с.т.). Аннаны бастаан £ргµ³ттэн т³рµттээх диэн баран, кэлин к³нн³р³н Дьаархантан диэбиттэр. Со±отох Иван (1755-1847 сс.) диэн уоллаахтар. Эмиэ да Евдокия диэн ааттаах кыыстаах курдуктар. 1782 с. биэрэпискэ Хомподой кыы´ын курдук суруллубут да, оччотугар ийэтэ К³стµбµт 73 саа´ыгар т³р³ппµт курдук буолан тахсар. Ону ки´и соччо итэ±эйбэт.  Аны 1795 с. биэрэпискэ Анна Андреева – Теселек кыы´а диэн суруйбуттара эмиэ ки´ини буккуйар. К³бд³к кыы´а буолбатах курдук тахсар да, уола Евдокияттан сэттэ сыл а±а эбээт! Хайда±ын да и´ин Евдокия 1790 с. £ргµ³т ки´итигэр Ба´ылайга-Молдьойоххо сµктэн барбыт.

     К³бд³к уола Уйбаан кэргэнэ Варвара (1760-1843 сс.) Наахараттан т³рµттээх Курчага кыы´а. Наахара оччолорго £лµ³хµмэ кыстыгар киирсэрэ. Уйбаан ыччатынан эмиэ «кэмчи» со±ус ки´и буолан биэрдэ. О±олоро: Павел (1783-1847 сс.), Эмексикян (1784 с.т.), Матрена (1789 с.т.). Матренаны кэлин 1816 с. биэрэпискэ сахалыы Мугуйман диэн аатынан киллэрбиттэр. Уйбаан бу икки кыы´ын кэли²²и дьыл±аларын сырдатар докумуону архыыптан булбатыбыт.

     Павел Иванов кэргэнэ Марья Аммосова (1786 с.т.) хантан т³рµттээ±ин ту´унан биэрэпистэргэ суруллубатах. Байбал ыччатырбыт, о±олоро: Иннокентий (1811 с.т.), Тирень (1814-1843 сс.), Савва (1821 с.т.), Алексей (1823 с.т.), Ирина (…-1836 сс.). Евдокия (1817 с.т.), Екатерина (1831 с.т.), Федора (1833 с.т.). Икки кыра кыргыттара кэргэн тахсан 1857 с. биэрэпискэ киирбэтэхтэр. Евдокия т³´³ да 41 саа´а буоллар, кэргэн тахса илигэ бэлиэтэммит.

     Улахан уол Иннокентий Павлов икки кэргэ²²э олорбут. Бастакы кэргэнин аатын ыйбатахтар, киниттэн кыы´а Настасья (1838 с.т.). Иккис кэргэнэ Марья Николаева (1819 с.т.) киниттэн 9 сыл балы´а ыйыллыбыт. Иннокентий Марьяттан со±отох уоллаа±а эрэ биэрэпискэ киирбит. Уола Василий 1843 с. т³рµ³х. 1897 с. биэрэпискэ 148 нµ³мэринэн Кулу´уннаахха олорор Иннокентьев Василий Иннокентьев аата киирбит. Саа´ын 60-на диэн суруйбуттар, кэргэнэ Александра Васильева, уола Андрей (1870 с.т.), кыы´а Агафья (1880 с.т.). Уола Андрей оло±ун о²остубут, кэргэнэ Агафия Гаврилова (1881 с.т.), кыы´а Марфа 9 ыйдаа±а ыйыллыбыт. Андрей Васильев ойо±ун Агафияны Бастакы ¥³дµгэйтэн 1893 с. бэс ыйын 4 кµнµгэр сµгµннэрэн а±албытын архыып биир докумуона кэрэ´элиир. Кыы´ын Марфатын миэтирикэтэ эмиэ баара к³´µннэ – 1896 с. ыам ыйын 1 кµнµгэр т³р³³бµт. Мантан атын кинилэргэ сы´ыаннаах докумуону, хомойуох и´ин, булбатыбыт.

     Савва (1821 с.т.) – Павел Иванов µ´µс уола, Айаахап Кирилл э´этэ. Кэргэнэ Матрена Петрова (1827 с.т.), о±олоро: Анна (10.08.1859 с.т.), Гаврил (1871 с.т.), Григорий (1882 с.т.). Матрена кыра уолун Григорийын 55 саа´ыгар о±оломмут. Бастакы уонна кыра о±олорун саастарын алты´ыыта улахан. Кинилэр быыстарыгар о±олор т³р³³бµттэрэ буолуо да, эдэр саастарыгар ³л³тт³³н испиттэр бы´ыылаах. Савва сахалыы аата Айах диэн эбит, ол и´ин кини сиэннэрэ сурукка Айаахаптар диэн арспаанньанан киирбиттэр.

     Гаврил Саввинов 1897 с. биэрэпискэ Кулу´уннаахха олороро суруллубут. Кини ыал буола илик кэмэ эбит. Ийэтин саа´ын 76-та диэбиттэр, алта сылынан «кырытыннарбыттар». Кинини кытта 15 саастаах быраата Григорий олороро бэлиэтэммит. Григорий Саввин кэлин аата киирбит докумуонун булбатыбыт.

     Аны 1917 с. ха´аайыстыбаннай биэрэпи´и ылабыт. Айах уола Гаврилы Кµ²кµ а±атын уу´угар киллэрбиттэр. Биэс саастаах уоллаа±а, 13 уонна биир саастаах кыргыттардаа±а ыйыллыбыт. Кэргэнэ киниттэн  то±ус сыл балы´а бэлиэтэммит. Сµ³´µтµн ахсаана – µс сылгылаах, сэттэ ынах сµ³´µлээх эбит.

     1927 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ Гаврил Саввин кэргэнин к³нн³рµ Федосия диэн суруйбуттар.  Ким кыы´а буоларын ыйбатахтар. Уола Кирилл 15-х, кыы´а Пелагея то±устаах. 1904 с. т³р³³бµт кыы´а киирбэтэх. Уола Кирилл уонна Пелагея 1917 с. биэрэпискэ киирбиттэр. Кинилэр т³р³³бµттэрин ту´унан миэтирикэлэрэ к³´µннэ – Кирилл (21.10.1911 с.т.), Пелагея (25.09.1916 с.т.). Кирилл игирэ а²ара, кинини кытта биир кэм²э т³р³³бµт Валентина эдэр саа´ыгар олохтон туораабыт. Гавриллаах 1915 с. тохсунньу 6 кµнµгэр эмиэ игирэлэри  т³р³ппµттэр. Уолаттар сµрэхтэммит ааттара Петр уонна Павел диэннэр. Кинилэр ³л³н 1917 с. биэрэпискэ киирбэтэхтэр. О±олорун миэтирикэлэригэр ийэлэрин араспаанньатын Иванова диэн суруйбуттар.

     Кирилл 15 саастаа±ар  ыал диэн суруйбуттар. Кэргэнэ Ксения киниттэн µс сыл а±а. Кирилл Гаврильевич £ксµµн диэн кыы´ыттан Ба´ылай диэн уоллаах. Ба´ылайы дьон бэйэтин кыанар диир ки´илэрэ.

     Павел Иванов кыра уолун £л³кс³йµн салаатын эридьиэстиибит. Кэргэнин аатын 1857 с. биэрэпискэ Ульяна Павлова диэн суруйбуттар. Ойохторун араспаанньатын соро±ор эрин а±атын аатынан суруйбут буолаллар. Манна да оннук суруллубут бы´ыылаах. Ол 1897 с. ыытыллыбыт биэрэпи´инэн бигэргэнэр. Онно суруллубутунан, кинилэр олохторо Кулу´уннаах. Кэргэнин Ульяна Васильева (1837 с.т.) диэн бэлиэтээбиттэр, о±олоро: Иван (1837 с.т.), Тит (1839 с.т.).

     1917 с. биэрэпи´инэн £л³кс³й икки уола хабыллыбыт. Улахан уол Иван Алексеев-Сµгµллэр оло±ун о²остубут, ыал. Кэргэнэ 55-х, µс ииттэр о±олоохтор, сµ³´µтµн  ахсаана – 19. Кэргэнин Мария Адамованы (1873 с.т.) кытта 1897 с. бэс ыйын 30 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Миэтирикэтэ к³стµбµт уоллара Лазарь 1898 с. олунньу 7 кµнµгэр т³р³³бµт. 1917 с. биэрэпискэ кини аата киирбэтэх. 1927 с. биэрэпискэ кинилэр киирбиттэрин булбатыбыт, арай 213 нµ³мэринэн £т³±³р Уйбаан дьиэ-кэргэнин испии´эгэ баар. Кэргэнэ Маарыйа, уолаттара: Савва (1903 с.т.), Павел (1916 с.т.). Савватын кэргэнэ 15 саастаах Мария. Бу ыал Сµгµллэр Уйбаан дьоно буолан да хаалыахтарын с³п курдук.

     Тит Алексеев-Ку´а±ан 1917 с. биэрэпискэ суруллубутунан, µс о±олоо±о ыйыллыбыт. Уолаттарын биирин µстээх, икки´ин биирин туола илик, кыы´а алталаа±ын бэлиэтээбиттэр. Кэргэнин саа´ын 35-´э диэн ыйбыттар. Тит кэргэнин аата Александра Егорова диэн. Кинилэр 1904 с. муус устар 2 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр.

     1927 с. биэрэпискэ саастарын уоннуу сыл эбинэн суруттарбыттар – Тит – 70-на, Александра – 55-´э. О±олоро: Тимофей (1915 с.т.), Игнатий (1917 с.т.), Матрена (1922 с.т.), Анна (1925 с.т.). 1917 с. биэрэпискэ суруллубут алта саастаах кыыстара киирбэтэх. £лт³ дуу, кэргэн тахсыбыта дуу биллибэт.

     Улахан уол Алексеев Тимофей Титович «Чµµт» холкуостан сэриигэ 1942 с. ы²ырыллыбыт уонна 1943 с. бэс ыйыгар ³лбµт. К³мµллµбµт сирэ биллибэт. Сэриигэ барбыттар испии´эктэригэр Алексеев Родион Титович (1908 с.т.) аата баар. Кинини сэриигэ 1942 с. ы²ырбыттар, ити сыл бала±ан ыйын 9 кµнгэр кыргыс толоонугар охтубут. К³мµллµбµт сирэ эмиэ биллибэт. Аатыттан сэдиптээтэххэ,  кини Ку´а±ан Тиит уолун курдук.  

 

 

Хабах Хомподоев удьуора

 

     Хабах (1738 с.т.) – Хомподой Телкоев (1697-1774 сс.) бэ´ис уола. Сµрэхтэммит аата Иван Евсевьев диэн. Оттуур ходу´атын 1776 с. о²о´уллубут биэдэмэскэ – Сютюк сабпыт – биир кµрµ³, Чолган – 1, Харала – 1 баарын ыйбыттар. Ходу´алар ааттарыттан сирдэтэн Хабах бастаан утаа ханна олорбутун  бы´аарыахха с³п буолуо.

     Кэргэнэ Агафия Фомина (1732 с.т.) Куса±ан Сырай Желаков кинээстиир Дьаархан буола´ыттан Кусентей Хонхолоев кыы´а. ¥с уоллаахтар: Сымнах-Петр (1762-1838 сс.), Спиридон (1777-1843 сс.), Федор (1781-1786 сс.), тµ³рт кыыстаахтар. 1764 с. т³р³³бµт кыыстара 1789 с. Николай Старостин кинээстиир Хоро буола´ыгар Григорий Саржалаковка сµктэн барбыт. Иккис кыы´а Ульяна (1765 с.т.) £ргµ³т ки´итин Степан Ильин холоонноох до±оро буолбут. Икки кыы´ын Марияны (1766 с.т.), Ульянаны (1769 с.т.) то±о эрэ 1795 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ суруйбатахтар. Бука эдэр саастарыгар ³л³н олохтон туораабыттар бы´ыылаах.

     Мантан аллараа Хабах Хомподоев утумнарын о±олорунан, биирдиилээн ырытабыт.

1.    Улахан уол Сымнах Бµ³тµр кэргэнэ Боотулууттан Тарпан Морошкин кыы´а Маякын (1765 с.т.), о±олоро Кут Бµ³тµр (1792-1857 сс.), Баджис (Бадьыыс?) Бµ³тµр (1794 с.т.), Егор (1807-1845 сс.), Леонтий (1812 с.т.), Хочулан-Настасья (1789 с.т.), Настасья (1897 с.т.), Настасья (1802 с.т.). Кыргыттар хайа тµ³лбэ±э кийиит буолан, атын а±а уу´ун утумун тэнитиспиттэрин кыайан бы´аарбатыбыт.

1.1.  Кут Бµ³тµр Ефросиния Яковлеваны (1791 с.т.) кэргэн ылан ала´а дьиэ тэриммит. Сурукка киирбит ­µс уоллаахтар: Василий (Михаил?) (1823 с.т.), Иннокентий (1824-1843 сс.), Иван (1831 с.т.), биир кыыстаахтар – Ульяна (1821 с.т.).

1.1.1.      Улахан Бµ³тµр уолун Василийы 1857 с. биэрэпискэ аатын уларытан Михаил диэн суруйбуттар. Ыал буолбутун бэлиэтээбиттэр, кэргэнэ Екатерина (1822 с.т.), уола Евдоким (1855 с.т.). Кэлин кинилэр ааттара ахтыллыбыт докумуону к³рд³³тµбµт да булбатыбыт.

1.1.2.      Иккис уол Иннокентий эдэр саа´ыгар ³л³н, оло±ун о²остубатах. Киниттэн утуму салгыыр ыччат хаалбатах.

1.1.3.      Кут кыра уола Иван 1857 с. биэрэпискэ т³´³ да саа´а 27-тэ буолтун и´ин, ыал-кµµс буола илик эбит. Бэргэ´элэммиттэр да испии´эктэригэр кини аатын булбатыбыт.

1.2.   Бадьыыс Бµ³тµр кэргэнин Пелагея Николаеваны (1796 с.т.) хантан т³рµттээ±ин, ким кыы´а буоларын суруйбатахтар. Элбэх о±оломмуттар: Василий (1818 с.т.), Михаил (1822 с.т.), Иван (1831 с.т.), Василий (1836 с.т.), Мария (1832 с.т.), Ульяна (1833 с.т.), Настасья (1840 с.т.).

1.2.1.      Бадьыыс улахан уола Василий Иринаны (1826 с.т.) кэргэн ылан Адам (1845 с.т.) диэн ааттаах уоллаа. Ба´ылай иккис кэргэниттэн Марья Терентьеваттан (1829 с.т.) икки кыыстаах: Марфа (1853 с.т.), Анна (1855 с.т.).

     1897 с. биэрэпискэ  µс Адам Васильев аата бара бэлиэтэммит. Биир Адам Кэнэкээ²²э олохтоо±о ыйыллыбыт. Кэнэкээн Халбаакы а±атын уу´ун сирэ. Онон ити Адамы туоратабыт. Иккис Адам Оттоох Эбэ±э олороро суруллубут. Саа´ын 50-на диэн ыйбыттара икки-µс сылынан арыый «эдэр» буолан биэрдэ. Онон Сыырдаахха олорор 53 саастаах Адам Васильев с³п тµбэ´эр курдук. Мантан аллараа киник утумун µ³рэтэбит.

     Адам Васильев кэргэнэ Матрена Алексеева (1854 с.т.), о±олоро: Герасим (1880 с.т.), Кирилл (10.03.1886 с.т.), Василий (01.03.1891 с.т.), Анна (1874 с.т.), Евпраксия (Агрипина) (06.12.1893 с.т.). Манна баар оруннаах со±ус саба±алаа´ыны киллэрэбит. 1870 с. олунньу 12 кµнµгэр 25 саастаах Адам Васильев 17 саастаах Васильева Матрена Степанованы кытта бэргэ´элэммиттэр. Миэтирикэтэ к³стµбµт Анна (04.03.1872 с.т.) диэн ааттаах кыыстаахтар. Дьахтар араспаанньатын архыып докумуоннарыгар араастаан суруйбут тµгэннэрэ балай да баар буолааччы. Матренаны кэлин араспаанньатын Алексеева диэн суруйар буолбуттар бы´ыылаах.

     1917 с. ыытыллыбыт ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ Адам Васильев-Халыгырас «Бёдя» диэн ааттаах сиргэ олороро суруллубут. Уола Ба´ыла  й кинини кытта олорсоро бэлиэтэммит. Сэниэ со±ус ыал эбит – 10 сылгылаахтар, 18 ынахтаахтар. Ити сиргэ Кирилл олороро ыйыллыбыт. Кэргэнин 30-х, 10 сµ³´µлээхтэр диэн суруйбуттар.

     Аны 1927 с. демографическай биэрэпи´и ылабыт. 147 нµ³мэринэн Ардьаас Кирилл дьиэ-кэргэнин испии´эгэ киирбит. Кэргэнэ Александра саа´ын 32-тэ диэбиттэр. ¥с о±олоохтор: Антон (1920 с.т.), Михаил (1921 с.т.), Александра (1924 с.т.). Александра Спиридонова (1896 с.т.) – Кирилл иккис кэргэнэ. Кинилэр 1916 с. олунньу 12 кµнµгэр холбоспуттар. Кирилл бастакы кэргэнэ Ульяна Петрова (1889 с.т.) Иккис ¥³дµгэйтэн т³рµттээх. Кинилэр 1907 с. алтынньы 19 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр, о±олоохторо биллибэт. 1927 с. биэрэпис кэнниттэн Кириллээх Александра 1929 с. кыыс о±олоноллор. О±олорун Аксиния диэн ааттаабыттар. И. Шамаев суруйарынан, Ксения (т³р³³бµт нэ´илиэгэр кинини ити аатынан билинэллэр) ¥³´ээ Бµлµµ кулуубугар µлэтин са±алаабыта, уон тµ³рт саа´ыттан Ньурба театрын артыыската буолан сцена±а тахсыбыта. 1950-55 сс. Москватаа±ы Щенкин аатынан театральнай  училище±а µ³рэммитэ. Училищены сити´иилээхтик бµтэрэн баран, Саха театрыгар µлэлээбитэ. Ксения Кирилловна – Саха Республикатын µтµ³лээх артыыската. Кини ту´унан с³±³р-махтайар ыстатыйалар «Известия», «Правда» ха´ыаттарга, «Театр», «Советская культура», «Музыкальная жизнь» уонна «Искусство театра» сурунаалга тахсыбыттара. Холобур, 1958 сыллаахха «Театр» сурунаалга К. Адамова ту´анан маннык тыллар суруллубуттара: «… И глядя на нее, никак не можешь отделаться от мысли: как это хорошо сделано, какое мастерство, какой подлинной кусочек театрального искусства! Вот он настоящий гротеск, художественный, сыгранный с чувством меры, большим тактом и вкусом!..»

     Ити кэм²э «Правда» ха´ыакка: «…Роль Кыыс Кыскыйдаан – сестры чудовища с блеском  исполняет бывшая воспитанница Щепкинского училища К. Адамова».

     Ксения Адамова «Ньургун Боотур» опера±а Кыыс Кыскыйдааны, «Сайсары» драма±а Сайсары, «Кµкµр Ууска» Буойа, «Наара Суохха» Байбаралаах Балбаара, «Лэкиэскэ» Чабычах Кэтириис уо.д.а. умнуллубат уобарастары  талааннаахтык арыйбыта.

     Кини кыы´а, Матрена Корнилова, о±о саа´а ¥³´ээ Бµлµµгэ эдьиийигэр Адамова Александра Кирилловна±а ааспыта, эмиэ ийэтин курдук, Щепкин аатынан Москватаа±ы театральнай училищены бµтэрбитэ. Кини, А.П. Чехов «Хоптотугар», В. Шекспир «Илиир Хоруолугар» о.д.а. испэктээкиллэргэ сµрµн оруолларга оонньоон, республика к³р³³ччµлэрин исти² би´ирэбиллэрин ылла, билигин айар µлэтин µгэнигэр сылдьар (П.П. Одорусов).

     140 нµ³мэринэн Василий Адамов-Бычал аата киирбит. Кэргэнэ Агафия (1897 с.т.), о±олоро: Герасим (1922 с.т.), Григорий (1926 с.т.).

1.2.2.      Бадьыыс иккис уолун Михаилын (1822 с.т.) утумун µ³рэтэбит. Кэргэнин аатын икки кэлин ыытыллыбыт ревизия биэрэпистэригэр Мария Петрова (1830 с.т.) диэн суруйбуттар. Архыып докумуоннарыгар киирбит о±олорун ааттара манныктар – Сергей (1850 с.т.), Федор (1854 с.т.), Марфа (1849 с.т.).

     Сергей Михайлов 1870 с. олунньу 12 кµнµгэр Бастакы ¥³дµгэйтэн 19 саастаах Федорова Феодора Николаеваны сµгµннэрэн а±алан аал уотун оттуммут. ¥с о±олорун т³р³³бµттэрин ту´унан миэтирикэлэрэ к³´µннэ – Герасим (17.02.1883 с.т.), Екатерина (01.10.1884 с.т.), Иван (02.04.1889 с.т.). 1897 с. биэрэпискэ бу ыал «Мотохо Сурда» диэн ааттаах сиргэ олороллоро суруллубут. Кэргэнин Парасковьяны (1847 с.т.) а±атын аатын суруйбатахтар. Бастакы кэргэнэ кыра уолун Иванын т³р³т³н баран ³лбµт бадахтаах. Биэрэпискэ уолун Герасим аата киирбэтэх. Ыал буолбут Спиридон (1877 с.т.) диэн уоллаа±а ыйыллыбыт. 18 саастаах Варвара Константинова диэн кэргэннээ±э суруллубут. Сергей кыы´ын Екатеринаны саа´ын икки сыл аччаппыттар.

     1917 с. ха´аайыстыбаннай  биэрэпискэ кинилэр олорор сирдэрин «Ботогос» диэн аатынан киллэрбиттэр.  Мото±ос ¥рдэ диэн ааттаах сири  биэрэпи´и ыытааччылар Ботогос диэн суруйбуттар. Дьиэ ха´аайынын Сергейи Анкытыэк уола диэн суруйбуттар. Кэргэнэ Парасковья  тыыннаах, 10 саастаах уолу ииттэллэрэ бэлиэтэммит. Ботогоско Анкытыэк сиэнэ Николай Сергеев (саа´а 29-а) олороро суруллубут. Кэргэнэ 32 саастаах, биэс уонна µс саастаах кыргыттардаах диэбиттэр. Николай Спиридон уола эрэ буолуон с³п. Онон манна биир ³йд³мм³т тµгэн µ³скээтэ. Спиридон икки о±отун докумуона к³´µннэ: Емельян (16.01.1898 с.т.), Вера (29.06.1900 с.т.). 1927 с. биэрэпискэ кинилэр ааттара киирбэтэхтэр.

     Сергей Михайлов кыра уола Иван оло±ун о²остубут. Кэргэнэ Марфа Семенова, о±олоро: Тимофей (07.12.1909 с.т.), Нина (28.12.1910 с.т.), Ирина (22.03.1912 с.т.). Параскева (04.10.1913 с.т.), Марфа (13.03.1915 с.т.), Феодосия (11.05.1916 с.т.), Петр (26.07.1917 с.т.), Павел (10.04.1919 с.т.). 1927 с. биэрэпискэ 231 нµ³мэринэн Иван Сергеев аата киирбит. Испии´эккэ µ³´ээ ахтыллыбыт о±олоруттан µс эрэ киирбит: Тимофей, Парасковья уонна Павел. Кэлин 1925 с. т³р³³бµт Варвара эбии суруллубут.

     Варвара Ивановна 1943 сыллаахха Н.Г. Чернашевскай аатынан Бµлµµтээ±и педагогическай училищены бµтэрэн баран, Оро´у оскуолатыгар, ¥³´ээ Бµлµµ детдомугар, ¥³´ээ Бµлµµ орто оскуолатыгар µлэлээбитэ диэн суруйар бэйэтин ахтыытыгар уола Юрий Иванович Васильев-Дьаргыстай.

     1946-1951 сс. Ньурба детдомун иитээччинэн, Уус Алдан оройуонун Мµрµ орто уонна £сп³х начальнай оскуолаларыгар учууталлаабыта. Ол кэнниттэн дойдутугар кэлэн ¥³´ээ Бµлµµ орто уонна а±ыс кылаастаах оскуолаларыгар начальнай кылаас учууталынан µлэлээбитэ. Педагогическай µлэ±э барыта 38 сыл э²кил

 Суох µлэлээбитэ.

     Саха АССР Правительствотын 1962 с. Ыйаа±ынан Саха АССР оскуолаларын µтµ³лээх учууталын аатын ылбыта. Кэргэнэ Васильев Иван Семенович Уус Алдантан т³рµттээх, о±олоро: Павел – экономическай наука кандидата, Мария – СГУ-га математика преподавателинан µлэлии сылдьыбыта, Юрий – филологическай наука кандидата, Николай – педагогическай наука кандидата.

     Варвара Ивановна сµµ´µнэн µ³рэппит о±олоро уонна олохтоохтор били²²э диэри кинини бэрт и´ирэх тылынан ахталлар.

1.2.3.      Михаил Петров иккис уола Феодор (1854 с.т.) 1875 с. сэтинньи 10 кµнµгэр Хороттон т³рµттээх 20 саастаах Мария Ивановнаны кытта бэргэ´элэммиттэр. Сурукка киирбит о±олоро: Анна (07.03.1885 с.т.), Давид (29.06.1889 с.т.), Ульяна (20.05.1894 с.т.). Кинилэр тустарынан мантан ордук билиибит суох.

1.2.4.      Иван (1831 с.т.) – Бадьыыс Бµ³тµр µ´µс уола 1857 с. биэрэпискэ ыал буола илигэ бэлиэтэммит. Бэргэ´элэммит докумуонугар архыыпка таба тайамматыбыт. Онон кини утумун манан бы´арга кµ´элиннибит.

1.2.5.      Василий Петров (1836 с.т.) ту´унан биир оруннаах со±ус да саба±алаа´ыны суруйар кыахтаахпыт. Арай 1870 с. сэтинньи 30 кµнµгэр Бµлµµ куоратыттан Жиркова Анна Семенованы сµгµннэрэн а±албыт 35 саастаах Василий Петров баар. Биир Ульяна (09.10.1874 с.т.) диэн кыы´ын миэтирикэтин буллубут. £сс³ биир Мария Алексеева кэргэннээх, Анна (08.04.1885 с.т.), Василий (01.01.1891 с.т.), Иосиф (06.03.1892 с.т.), Дария (17.08.1896 с.т.) диэн о±олордоох Василий Петров баара архыып докумуоннарынан бигэргэнэр. Бу ыал 1897 с. биэрэпискэ Буур Буурбукка олороро бэлиэтэммит. Ха´аайын саа´ынан би´иги Ба´ылайбытын кытта с³п тµбэ´эр. Олорор да сирэ Мото±ос ¥рдµттэн чугас, онон «сµтэрбит» Василий Петровпутун «буллубут» бы´ыылаах. Кэргэнэ Мария (1847 с.т.) Ба´ылайтан 13 сыл балы´а ыйыллыбыт, онон иккис кэргэнэ буолуон с³п. Оччотугар барыта орун-оннугар с³п тµбэ´эр. Улахан кыы´а Ульяната кэргэн тахсан бу ыал испии´эгэр кииримиэн эмиэ с³п. Ба´ылай атын о±олоро: Герасим (1879 с.т.), Федот (1897 с.т.), Анна (1887 с.т.), сµрэхтэнэ илик µс ыйдаах кыыстаах. Бу кыыс аата Дария диэн бы´ыылаах.

     1917 с. биэрэпискэ Буур Суурбукка Кура Суох С³дµ³т олороро суруллубут. Саа´ын алта сылынан «кырытыннарбыттар». Аны 25, 24 саастаах бырааттардаах. Саастарынан сэдиптээтэххэ 1897 с. биэрэпискэ Василий Петров дьиэ-кэргэнин испии´эгэр то±о эрэ киирбэтэх Василий уонна Иосиф с³п тµбэ´эллэр. С³дµ³т кэргэнин саа´а 40-а, балтылара биирэ – 30-х, икки´э – 23-х. Саастарынан Ба´ылай кыргыттарын Аананы уонна Даарыйаны кытта с³п тµбэ´эр курдуктар. Икки саастаах уоллаа±а, алта эрэ сµ³´µлээ±э суруллубут. Бука бултаан-балыктаан айахтарыгар эбинэн олорбут ыал бы´ыылаах.

     Бу ыалга сы´ыаннаах атын архыып докумуоннарын к³рдµµбµт. Бэргэ´элэммиттэргэ Б³тµ²тэн т³рµттээх Елена Иванова кэргэннээх Феодот Васильев докумуона к³´µннэ. Саа´ынан с³п тµбэ´эр. Кинилэр 1898 с. от ыйын 1 кµнµгэр холбоспуттар. £л³³н³ эриттэн алта сыл а±а диэн бэлиэтээбиттэр. £сс³ биир С³дµ³т 1914 с. ыам ыйын 11 кµнµгэр Варвара Николаеваны кытта бэргэ´элэммит. Саа´ынан «би´иги ки´ибититтэн» икки сыл а±а. Ити кэм²э дьон µксэ саастарын эбинэн суруйтураллара. Бу ыал Петр (24.09.1914 с.т.), Антоний (07.01.1916 с.т.), Павел (14.01.1919 с.т.) диэн ааттаах о±олорун миэтирикэлэрэ к³´µннэ. Антоний докумуонугар а±атын Кура Суох диэн сахалыы ыыс аатын эбии суруйбуттар. Та²ара дьиэлэрин кинигэлэригэр ити кэм²э ³сс³ икки С³дµ³т Ба´ылайап олорон ааспыттарын туо´улаан суруйбуттар. Сахалыы ааттарын да киллэрбиттэр – биирэ Мохордоон (кэргэнэ Агафия Дмитриева), икки´э Ч³нт³³х уола (кэргэнэ Мария Николаева). Хомойуох и´ин, 1927 с. биэрэпискэ Кура Суох С³дµ³т дьонун булбатыбыт. Атын икки С³дµ³т ыччаттарын ааттара бааллар. ¥³´ээ суруллубукка оло±уран, аймахтара ыйыллыбыт биэрэпистэн бэйэлэрин урууларын булуохтара диэн эрэнэбит.

1.3.   Петр Хабахов µ´µс уола Егор (1807-1845 сс.) ыал буолта биллибэт. Бука о±о саа´ыттан ыары´ах буолан эдэрчи саа´ыгар ³лл³±³. Киниттэн утум салгыах ыччат хаалбатах.

1.4.  Леонтий Петров (1812 с.т.) – Петр Хабахов кыра уола. 1851 с. ревизия биэрэпи´игэр кэргэнин Ирина Константинова (1805 с.т.) диэн суруйбуттар. О±олоро: Ульяна (1835 с.т.), Руфь (1843 с.т.), Адам (1846 с.т.), Николай (1853 с.т.). Мантан салгыы Леонтий о±олорун ааттара ахтыллар архыып докуоннарын булбатыбыт.

2.    Хабах иккис уолун Спиридон (1777-1843 сс.) утумун µ³рэтиигэ киирэбит. Кэргэнэ Александра Семенова (1779 с.т.), о±олоро: Данил (1801 с.т.), Иван (1816 с.т.), тµ³рт кыы´а – Екатерина, Татьяна, Евдокия, Ульяна ыал-кµµс буолбакка сылдьан, утуу-субуу ³лбµттэр. Евдокия (1826 с.т.) 1851 с. биэрэпискэ аата киирбит, оттон 1857 с. биэрэпискэ кэргэн тахсан бу ыал испии´эгэр киирбэтэх.

2.1.  Данил Спиридонов 1857 с. ревизия биэрэпи´игэр чаччыына солотун тутан олороро суруллубут. Кэргэнэ Анна Бабрынина (1805 с.т.), со±отох Василий (1838 с.т.) диэн уоллаахтара эрэ биллэр. Василий ыал буолбут, кэргэнин аата Ирина (1839 с.т.), 1857 с. биэрэпискэ суруллубутунан Ирина диэн биэс ыйдаах кыыстаах. Кэлин 1872 с. бала±ан ыйын 4 кµнµгэр т³р³³бµт Татьяна диэн кыыстаах бы´ылаах. Татьяна ийэтин Ирина Лурионова диэн суруйбуттар.  1897 с. биэрэпискэ бу ыал испии´эгин булбатыбыт.

2.2.  Чаччыына Данил бииргэ т³р³³бµт быраатын Иванын (1816 с.т.) кэргэнэ Марфа Иванова (1825 с.т.), о±олоро: Руфь (1839 с.т.), Василий (1845 с.т.), Егор (1847 с.т.), Борис (1850 -1854 сс.), Настасья (1836 с.т.), Анна (1842 с.т.), Ева (1846 с.т.), Варвара (1852 с.т.), Елена (1854 с.т.), Анна (1856 с.т.) Иван о±олоруттан Руфь эрэ ту´унан суруйар кыахтаахпыт.

1897 с. биэрэпискэ 60 саастаах икки Руфь Иванов бара бэлиэтэммит. Биирэ Кулу´уннаахха, икки´э Ты´а±ас Кµ³лµгэр олороллоро суруллубут. Кулу´уннаахха олорор Руфь кэргэнэ Евва Васильева (1842 с.т.), о±олоро: Василий (1870 с.т.), Петр (1871 с.т.), Василий (1889 с.т.), Татьяна (1882 с.т.), Екатерина (1883 с.т.), Анна (1887 с.т.).

Аны та²ара дьиэлэрин миэтирическэй кинигэлэрин ылабыт. Евва уонна Руфь о±олорун Екатерина (02.07.1883 с.т.) уонна Анна (27.08.1887 с.т.) т³р³³бµт кµннэрэ µ³´ээ суруллубуту кытта с³п тµбэ´эр. Петр Руфов 1898 с. тохсунньу 14 кµнµгэр Боотулууттан 20 саастаах Анастасия Васильеваны кытта бэргэ´элэммиттэр. Биир эрэ кыыстарын Матрена (15.10.1909 с.т.) миэтирикэтэ к³´µннэ. 1917 с. биэрэпискэ уоллаа±а, 15 уонна 7 саастаах кыргыттардаа±а ыйыллыбыт. Оло±о Буур Буурбут, онон Ты´а±ас Кµ³лµгэр олорбут Руф Ивановтан ордук кини Иван Спиридонов уола буолуо диэн саба±алыыбыт.

1927 с. биэрэпискэ Петр Руфов саа´ын 62-тэ диэн суруйбуттар да, саа´ын алта сыл эппиттэр. Кэргэнин Анастасия саа´ын биэс сыл эбэн суруйбуттар. Икки о±ото: Трофим (1904 с.т.), Матрена (1911 с.т.) кинилэри кытта олорсоллоро ыйыллыбыт. 25 саастаах кыыстара кэргэн тахсан дуу, эбэтэр ³л³н кинилэр испии´эктэригэр киирбэтэх.

 

 

Ходорок Хомподоев удьуора

 

            Василий Иванов Ильин-Ходорок (1722 с.т.) – Хомподой Телкоев иккис уола. Кэргэнин аата 1782 с. ревизия кинигэтигэр киирбэтэх. О±олоро: Леонтий-Халый (1757 с.т.), Тимофей-Жуль (1765 с.т.), Анна (1762 с.т.), Анна (1763 с.т.), Марья (1766 с.т.). Улахан Аана ыал-кµµс буолбакка сылдьан 1789 с. ³лбµт, Аччыгый Аана 1791 с. Чочу ки´итигэр Федор Сивцевка сµктэн барбыт. Ходорок кыра кыы´а Марья 1784 с. 18 саастаа±ар ³лбµт.

            Ходорок улахан уола Леонтий-Халый оло±ун о²остубут. Кэргэнэ Хоютан саа´ынан киниттэн биир сыл балыс. Кини Дьаархантан т³рµттээх, Мочот кыы´а. Бу ыал саа´ыран баран биир уол о±оломмуттара (Иннокентий (1811 с.т.)) у´аабатах, икки саастаа±ар суорума суолламмыт. Онон утуму салгыах уол о±олоро суох. Ыксаан ыал (ба±ар аймахтарыттан буолуо) Павлов (1815 с.т.) диэн уолу ииттибиттэр. Уол сахалыы аатын Ыт О±ото диэн 1816 с. биэрэпискэ суруйбуттарыттан сэдиптээтэххэ т³р³ппµт дьоно о±о турбат да ыала буолуон с³п. Кэлин Павлов аата бу ыал испии´эгэр киирбэтэх ³лт³ эбитэ дуу, улааппытын кэннэ т³р³ппµттэрэ т³тт³рµ ылбыттара дуу биллибэт.

            Халыйдаах, сурукка киирбитинэн, биэс кыыстаахтар: Чип (1783 с.т.), Бахсан (1785 с.т.), Учек (1787 с.т.), Теттей (1789 с.т.), Хочуна (1796 с.т.). Сахаларга бэргэн этии баар «кыыс омук анала» диэн, онон бу биэс кыыс ханна тиийэн-тиксэн кийиит буолан атын а±а уу´ун утумун тэнитиспиттэрин билигин кэлэн чопчула´ар ыарахан. Онон Халый салаатын манан бы´арга кµ´элиннибит.

            Ходорок иккис уола  Жуль кэлин сµрэхтэнэн Тимофей буолбут. Кэргэн ылар саа´а ситэн £ргµ³ттэн ааттаах-суоллаах Кµрэнчэ Боотур сиэнин Чемякан Тоекин кыы´ын Оннуру (1770 с.т.) дойдутугар сµгµннэрэн а±алан ала´а дьиэ тэриммит. Сурукка киирбитинэн икки о±олоох: Тимофей-До±ордуур (1795 с.т.), Кочуюк (1790 с.т., кыыс). Манна биир ³йд³мм³т тµгэн баар. 1816 с. ревизия кинигэтигэр Тимофей саа´ын 18-´а диэн ыйбыттар. Оччотугар До±ордуур ³лбµт буолан тахсар.

            Аны 1851 с. ыытыллыбыт биэрэпи´и ылабыт. Жуль Тимофей Тимофеев диэн аатынан киирбит, кэргэнэ Дарья Чахова (1798 с.т.), о±олоро: Савва (1821 с.т.), Степан (1823 с.т.), Илья (1831 с.т.). Кыыс о±олоохторун ту´унан суруллубатах. Ийэлэрэ Акулина Жювельева 1848 с. ³лбµтµн бэлиэтээбиттэр. Икки улахан уолаттара ыаллар.  Савва кэргэнэ Акулина Васильева (1826 с.т.), о±олоро: Тоно±ос Давыд (1849 с.т.), Варвара (1845 с.т.), Ева (1846 с.т.). Степан кэргэнэ Анна Васильева (1822 с.т.), со±отох уоллаахтара Андрей ³лбµтэ бэлиэтэммит. Ол гынан баран, саа´ыттан та´аардахха, Андрей (1830-1840 сс.) кини уола буолар кыа±а суох. Кини бииргэ т³р³³бµт быраатын ал±ас уола диэн суруйбуттар.

            1857 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ суруллубутунан, Савва улахан кыы´а Варвара ³л³н аата киирбэтэх. Степан Тимофеев кэргэнэ Анна ³лбµт. Иккис кэргэнин Ульяна Петрова (1834 с.т.), уолун Василий (1850 с.т.) ааттарын киллэрбиттэр. Кыра уола Илья ыал буолбут да, ойо±о ³лбµт. Уола Василий 4 саастаа±а ыйыллыбыт.

            Мантан аллараа Тимофей Тимофеев уолаттарын утумун биирдиилээн µ³рэтэбит.

1.    Савва Тимофеев кэргэнэ Акулина ³лбµтµн кэннэ, 65 саастаа±ар 1884 с. сэтинньи 17 кµнµгэр Хороттон огдообо Ирина Иванованы (1835 с.т.) кытта холбоспут. 1883 с. бала±ан ыйын 23 кµнµгэр т³р³³бµт Екатерина диэн кыыстаахтарын архыып биир докумуона туо´улуур.

            Савва Тимофеев ыччаттарын ту´унан 2013 с. Дьокуускайга тахсыбыт «А±ас-балыс учууталлар» (хомуйан та´ааттарбыт ХИФУ профессора, философскай наука доктора, РФ µрдµк µ³рэ±ин бочуоттаах µлэ´итэ, норуот µ³рэ±ириитин туйгуна, СР наукатын µтµ³лээх µлэ´итэ В.Д. Михайлов) кинигэ±э уонна архыып докумуоннарыгар оло±уран суруйарга холонобут. Савва кэргэнэ Матрена Петрова (1827 с.т.). Уонча сыл бииргэ олорон баран биирдэ о±оломмуттар. Бастакы о±олоро Анна 1859 с. атырдьах ыйын 10 кµнµгэр кµн сирин к³рбµт.

            1897 с. биэрэпискэ Савва (сахалыы аата «Доодо») уола Дабыыт дьиэ-кэргэнэ Чµµт эбэ хотун та´ыгар сытар Ырына±а олороро суруллубут. Кэргэнин аатын Дарья Николаева диэн ыйбыттар. Сиэннэрин ахтыытыгар Даарыйаны Нам Бала±аннаа±ыттан  т³рµттээх диэбиттэр. Кинилэр ынах, сылгы ииттэн, уон о±ону т³р³т³н ньир-бааччы олохтоох ыал буолбуттар уонна Ырына±а, £сп³хх³, Чµµккэ бэйэтигэр улааппыт о±олорун кытта биир улахан ха´аайыстыбанан олорбуттар. А±алара уолаттарыныын бултуур-алтыыр идэлээх эбит. Кµ´µнµн сир то²но да кµрэх му²хатыгар То²уо Куонунан, Арыылаа±ынан Ты´акыыска тиийэ балыктыыллара дииллэрэ. О±онньордоох суохтарына эмээхсинэ кыргыттарынаан сµ³´µ сµ³´µлээн, сылгы сылгылаан отторун-мастарын бэйэлэрэ тиэйинэн олороллоро µ´µ. Биэрэпискэ киирбит о±олорун ааттарын (сорохторун к³стµбµт миэтирикэлэрин кытта сы´ыары тутан) а±алабыт – Петр (16.04.1874 с.т.), Иван (1882 с.т.), Максим (1884 с.т.), Евсей (05.05.1887 с.т.), Терентий (02.03.1892 с.т.), Анна (1890 с.т.), Февронья (06.03.1892 с.т.). Марфаны (20.06.1896 с.т.) биэрэпискэ к³тµппµттэр, Мария (01.02.1898 с.т.) уонна Василий кэлин т³р³³бµттэр.

            Сиэннэрэ суруйалларынан, Дабыыт  о±онньор сµµ´µттэн лаппа тахсан баран 1943 с. кµ´µнµгэр ³лбµт. Киэ´э «т³б³м ыалдьар, сµрэ±им к³б³р, араа´а ³л³³рµ гынным» диэн хоммут. ¥йэтигэр ыалдьар диэни билбэтэх у´уннук олорбут кырдьа±а´ы сарсыарда ³л³ сытарын булбуттар. Оттон эмээхсинэ о±онньор ³лµ³н тµ³рт сыл иннинэ 1939 с. саас муус устар ыйга ³лбµт.

            Дабыыт уон о±олорун, ыччаттарын биирдиилээн эридьиэстиибит.

            1.1. Улахан уола Петр Давыдов Хоро нэ´илиэгиттэн Оролуос диэн ааттаах хантан кэлбитэ биллибэт нуучча  ки´итин саха дьахтарыттан уолун Кэлии Ба´ылай суос-со±отох кыы´ын Аананы кэргэн ылан Хоро±о олохсуйбут. Эбэтин Анна Васильева ту´унан сиэнэ Давыдова Екатерина Федотовна ахтыытын кинигэ±э киллэрбиттэр. Онтон бы´а тутан аа±ыа±ы²: «…Эбэбит Аана нуучча хаана чугас буолан буолла±а буолуо – µрдµк, к³н³ у²уохтаах, сырдык дьµ´µннээх, бэйэтигэр с³п эттээх-сииннэээх дьахтар этэ дииллэр. Мин кырабар кинини билэр о±онньор, эмээхсин бааллара. Му²ха±а дьахталлартан эрэ ала бэлиэтик к³ст³р, дьон µрдµнэн к³ст³н турар буолара дииллэрэ, сэниэ ыал ийэтэ та²а´а да µчµгэй буолла±а буолуо. Суобас-суолта, ³й-мэйии ³ттµнэн о±онньорунаа±ар ордук этэ диллэрэ, би´игини (µс кыы´ы) «э´иги эрэйдээхтэр эбэ±ититтэн туох да суох, эбэ±ит а²аар ата±ар да тиийээхтээбэккит» – диэн кµлэр буолаллара.

            Ол эбэбит эрэйдээх бµтэ´ик о±отун (инники хаста о±оломмутун, хас о±о ³лбµтµн чуолкай билбэппин) о±олоноору кыайан быы´аммакка суорума суолламмыта. О±ото то±ус хонук тухары батта±а харааран к³ст³ сыппыта диллэрэ. Бµлµµттэн аттаах ки´и ыытан икки луохтууру ыллара сылдьыбыттар µ´µ да «Эпэрээссийэлээн о±отун ылабыт» – диэбиттэрин а±алаах ийэтэ, «о±обутун тыыннаахтыы сэймэктэппэппит» диэн буоллумматахтар. То±ус хоммутун кэннэ э´эбит о±онньор о±ону бы´а±ынан бысталаан араарбыт. Эбэбит ³йд³³±³ µ´µ, быы´аабытын кэннэ дьонун «та²ара±ытыгар µ²µ²²µтµµй» диэхтээбит онтон быстыбыт. «Хара²а µйэ» сиэртибэтэ буолаахтаата±а. Эпэрээссийэлэппиттэрэ буоллар тыыннаах хаалыан с³п эбит. Ийэм, оччолорго кинилэргэ кийиит, ийэбин олус с³бµлµµрэ µ´µ. «Ийэ тапталын билбэтэх ки´и «сыан» диир ки´ибиттэн матан олус а´ыйбытым» – диир буолара…» (С. 30-31).

 Кинилэр биэс о±олоохтор. Бµ³тµр утума µ³´э ахтыллыбыт кинигэ±э си´илии суруллубут, онтон бы´а тутан киллэрэбит (онон-манан кыратык эбэн туран):

            «Улахан уола Давыдов Федот Петрович кэргэнэ Ло´ойох Ба´ылай кыы´а Маарыйалыын (Маайа диэн ааттыыллара) µс о±оломмуттар. Кинилэр 1919 с. олунньу 3 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр.  Федот Петрович «£кт³³п Кыайыыта» диэн са²а тэриллибит колхоз председателинэн µлэлии сылдьан тµ³рт уон саа´ыгар бултуур µµтээнин симии о´о±ор баттаппытыттан сылтаан ыалдьан ³лбµтэ. Кинилэр о±олоро µ´µ³н кыргыттар:

            А. Давыдова Павла Федотовна (02.07.1920-2006) кэргэнэ Михайлов Данил Николаевичтыын кыыстаах уолу т³р³ппµттэриттэн кыыстара Альбина (1944-1956) уон икки саа´ыгар ыалдьан ³лбµтэ. Уоллара – Михайлов Виктор Данилович кэргэнэ Тамара Михайловналыын иккиэн СГУ, билигин ХИФУ профессордара, философскай наука доктордара. Тамара Михайловна биэс уон иккитигэр эмискэ ыалдьан ³лбµтэ. Кинилэр икки кыыстаахтар: Анна Викторовна ХИФУ преподавателэ, экономическай наука кандидата, доцент. Кэргэнэ тутуу эйгэтигэр предприниматель Захаров Тит Ивановичтыын µс уоллаахтар (Виктор, Тимур, Данил); Екатерина Викторовна медицинскэй наука кандидата, Москва±а олорор, µлэлиир. Павлалаах икки кыы´ы ииттибиттэрэ: Михайлова Мария Даниловна – учуутал, педагогическай наука кандидата, Егор диэн уоллаах, µрдµк µ³рэхтээх историк учуутал; Михайлова-Попова Альбина Даниловна – учуутал µ³рэхтээх.  Билигин ХИФУ библиотекатын айыл±а уонна  техника наукаларыгар салаатын сэбиэдиссэйэ. Айсен, Айыына диэн о±олордоох. Кэргэнэ Попов Юрий ³лбµтэ.

            Б. Давыдова Мария Федотовна (1922-1986) кэргэнэ Федоров Спиридон Яковлевичтыын биэс о±олоохтор: Федоров Руслан Спиридонович – учуутал. Кэргэнэ Риталыын биэс о±олоохтор: Спиридон икки о±олоох, Эллэй икки о±олоох, Айаал биир о±олоох, Лена биэс о±олоох, Рустам µс о±олоох; Федорова-Семенова Зинаида Спиридоновна – детсад сэбиэдиссэйэ. Кэргэнэ Семенов Николай Николаевичтыын µс о±олоохтор: Николай биир о±олоох, Леонид µс о±олоох (Ча±ыл, Ча±ылыына, Леонид), Ча±ыл уон сэттэ саа´ыгар о´олго тµбэ´эн ³лбµтэ; Федоров Яков Спиридонович кэргэнэ Еленалыын биэс о±олоохтор (Слава, Спира, Яша, Гоша), Ха±ы²²а олороллор; Федорова-Алексеева Альбина Спиридоновна – медсестра. Кэргэнэ Алексеев Юрийдыын µс о±олоохтор (Маша ХИФУ журналистика салаатыгар µ³рэнэн, идэтинэн µлэлиир. Дьулустаан медколле´ы бµтэрэн ХИФУ мединститутун диагностика±а клиникатыгар µлэлиир, Ньургун Москва±а медуниверситет студентката); Федоров Анатолий Спиридонович кэргэннэммэккэ сылдьан ууга дэ²нэммитэ.

            В. Давыдова Екатерина Федотовна (1928 с.т.) – идэтинэн учуутал. Кэргэнэ Прокопьев Анисим Григорьевичтыын алта о±олоохтор: Прокопьева Клавдия Анисимовна – эргиэн µлэ´итэ, товаровед – билигин пенсия±а олорор. Кэргэнэ Иванов Данил Николаевичтыын икки о±олоохтор: Георгий – µрдµк µ³рэхтээх бухгалтер; Анисим (балтытыттан Валентинаттан ииттибиттэрэ) культура института (АГИКиИ) бµтэрэн дойдутугар кэлэн учууталлыыр, кэргэннээх, биир кыыс о±олоох; Прокопьев Анатолий Анисимович – идэтинэн теплофизик. Кэргэнэ Христофорова Марианна Ивановалыын икки о±олоохтор: Гриша, Гоша – студеннар; Прокопьева Валентина Анисимовна – икки µрдµк µ³рэхтээх, ¥лэ уонна социальнай сайдыы министерствотын дохуот µµнµµтµн кэтээн к³рµµ отделын начальнигынан µлэлээбитэ. Кэргэнэ Чоччасов Никита Никифоровичтыын тµ³рт о±олоохтор: Чоччасов Николай Никитич Санкт-Петербургтаа±ы Репин аатынан культура, живопись уонна архитектура академическай институтун кэнниттэн аспирантуратын бµтэрэн дойдутугар µлэлии сылдьар. Идэтинэн скульптор. Эдэр саа´ыттан кµн сириттэн кµрэммит бурят кыы´а кэргэнинээн Неллилиин Айсен диэн уоллаахтар. Чочасова Екатерина Никитична – ХИФУ  математика институтун уонна кэтэхтэн экономист µ³рэ±ин бµтэрэн, ГУП ЖКХ газ уонна уматык отделыгар инженердиир. Чоччасова-Винокурова Светлана Никитична ХИФУ финансово-экономическай институтун бµтэрэн µлэлии сылдьар. £р сылларга а±ата Анисим Григорьевич арыйбыт ¥³´ээ Бµлµµтээ±и революция, сэрии уонна µлэ албан аатын музейыгар µлэлээбитэ, билигин ссуда-кредит фирматын µлэ´итэ. Кэргэнэ ба´аарынай сулууспа ветерана Захаров Виктор Захаровичтыын µс о±олоохтор: Захаров Анатолий Викторович – СГУ историко-филологическай факультетын бµтэрэн, билигин Исидор Барахов аатынан бастакы нµ³мэрдээх оскуола±а дириэктэрдиир. Бу иннигэр М.Т. Егоров аатынан иккис нµ³мэрдээх орто оскуоланы тахсыылаахтык салайбыта. Захарова Айталина – СГУ физико-техническэй институтун бµтэрэн баран Ю.Н. Прокопьев аатынан оскуола±а учууталлыыр, кэргэнэ Огочонов Алексей ис дьыала тэрилтэтин µлэ´итэ. Захарова Наташа – Санкт-Петербург студентката; Прокопьев Анисим Анисимович – икки µрдµк µ³рэхтээх. Билигин Дьокуускайдаа±ы тыа ха´аайыстыбатын академиятыгар математика уонна информатика старшай преподавателэ. Кэргэнэ Чиряева Елена Робертовна икки уоллаах, сиэннээх; алтыс о±о Альбина эдьиийигэр Павла Федотовна±а иитиллибитэ.

            II. Давыдова (Спиридонова) Татьяна Петровна кэргэнэ Иванныын (Кµ³тээкээнниин) уон тµ³рт о±ону т³р³ппµттэриттэн биир о±о ордон уон а±ыс саа´ыгар му²урдаах эпэрээссийэтиттэн ³лбµтэ. Билигин кинилэртэн ким да суох.

            III. Давыдова Дария Петровна кэргэнэ Чооруос £л³кс³йµнµµн икки о±олоохтор:

            А. Чоросов Николай Алексеевич (1928-2011) µйэтигэр советскай-партийнай µлэ±э µлэлээн бочуоттаах сынньала²²а тахсан Дьокуускайга олорбута. Кэргэнэ Алексеева Матрена Львовналыын µс уоллаахтар: Чоросов Валерий Николаевич – эргиэн µлэ´итэ. Кэргэнэ Тамаралыын µс о±олоохтор: Николай кэргэнэ Сардааналыын икки кыыстаахтар (Александра, Татьяна). Василий Татьяналыын биир о±олоохтор (Валера). Галина кэргэнэ Василийдыын икки о±олоохтор (Кирилл, Наталья); Чоросов Геннадий Николаевич – сибээс µтµ³лээх µлэ´итэ. Кэргэнэ Ольгалыын икки кыстаахтар: Марианна биир о±олоох (Анастасия), Милена биир о±олоох (Яна); Чоросов Анатолий Николаевич – µрдµк µ³рэхтээх юрист. Кэргэнэ Раисалыын µс о±олоохтор: Ча±ыл кэргэнэ Ларисалыын икки уоллаах (Анатолий, Тимур – оскуола о±олоро). Лев кэргэнэ Натальялыын икки о±олоохтор (Алина, Василий). Анна Виктордыын биир о±олоохтор (Арина).

            Б. Иккис уол Чоросов Алексей Алексеевич – Амакинскай экспедиция±а µлэлээн бочуоттаах сынньала²²а тахсан Ньурба куоратыгар олорор, икки о±олоох, сиэннэрдээх.

            IV. Васильев Иван Петрович (Быралгы) (26.12.1912 с.т.) Хоро±о олорбут. Кэргэнэ Баттах кыы´а Огдооччуйалыын икки о±оломмуттарын кэннэ сэрии буолан, армия±а баран сура±а суох сµппµтэ.

            А. Кыы´а Васильева-Семенова Мария Ивановна Хоро±о Семенов Семен Гаврильевичтыын (э´этигэр Халлаанаптарга иитиллибит, сорохтор Очурдуо´унан билэллэр) ыал буолан олороллор, сэттэ о±олоохтор: Семенова Оксана Семеновна – медсестра, Тиксиигэ олорор, икки о±олоох (Сергей, Вилена). Сусанна – товаровед, предприниматель, тµ³рт о±олоох (Гаврил, Семен, Иван, Дьулус). Остап – тутуу инженерэ, Сангаарга олорор, икки уоллаах (Алик, Никифор). Дмитрий – механизатор, µс о±олоох (Максим, Юлия, Валерия). Владимир – учуутал, µс о±олоох (Ньургун, Даша, Маша). Сардаана – фельдшер, икки о±олоох (Туйаара, Сусанна). Сахая – инбэлиит.

            Б. Васильев Иван Иванович – тракторист, Адыгея±а олорор. Омугунан нуучча, учуутал идэлээх кэргэннээх, икки о±олоох (Володя биир о±олоох, Александр уоллаах кыыс о±олоох).

            V. Орлов Тарас Петрович (05.02.1914 с.т.) – µйэтигэр салайар советскай-партийнай µлэ±э µлэлээбитэ. Би´ирэнэн µчµгэй µлэ´ит этэ. Тыылга µчµгэй µлэтин и´ин А±а Дойду Сэриитин II степеннээх уордьаннаах, персональнай пенсионер, улуус бочуоттаах олохтоо±о. Бэйэлэрэ о±ото суох буолан кэргэнэ Тихонова-Орлова Харитина Алексеевна бииргэ т³р³³бµт убайыттан, Тихонов Феодосий Алексеевичтан, уоллаах кыыс о±ону ииттибиттэрэ (Харитина, Юрий).

            А. Орлова Харитина Тарасовна µрдµк дошкольнай µ³рэхтээх, детсад сэбиэдиссэйинэн µлэлээн бочуоттаах сынньала²²а тахсан олорор. Кэргэнэ Васильев Петр Николаевичтыын µс уоллаахтар: Николай водоканалга µлэлиир, Тарас милииссийэ µлэ´итэ, Юрий диэн уоллаах, Василий Ис Дьыала министерствотын µлэ´итэ.

            Б. Юрий Тарасович пенсиялаах, кэргэнэ, о±ото суох.

            Дабыыт Бµ³тµрµн µс уолаттара биир а±алаах, ийэлээх эрээрилэр тус-ту´унан араспаанньалаахтар. С³дµ³т бастаан э´этинэн Васильев диэн эбитэ µ´µ. Хоро±о Ло´ойох уола Васильев С³дµ³тµ кытта буккуйаллара бэрдиттэн э´этинэн Давыдов буолбут. Ортоку уол ийэтинэн э´этин фамилиятынан Васильев буолбут. Кыра уол хойут µлэ´ит буолан баран, бэлиэ буоллун диэн, хос-хос э´этин аатынан Орлов буолбут. Хос-хос э´элэрин Хоролор Орулуос диэн ааттыыллара µ´µ, ол фамилията да буолара, сахалар нууччатын и´ин Орулуос диэбиттэрэ да биллибэт.

            Дабыыт Бµ³тµрэ Кэлии кыы´а Аана ³л³н хаалбытын кэннэ икки´ин кэргэннэнэр уонна µс о±олонор:

            А. Екатерина уон алта саа´ыгар ³лбµт.

            Б. Мотрена эдьиийигэр Нам²а иитиллибит, онно олохсуйан Кисиляхов Петр диэн ки´иэхэ кэргэн тахсан элбэх о±олонон баран соторутаа±ыта ³лбµтэ.

            В. Прокопий Москва±а аатырбыт электротехническай институту (МЭИ) бµтэрбитэ. Кинини ийэтэ ³лбµтµн кэннэ убайа Орлов Тарас Петрович к³р³н-харайан, µ³рэттэрэн µлэ´ит гыммыта. Кэргэннэммэккэ сылдьан ³лбµтэ» (С. 12-15).

            1.2. Иккис уола Саввинов Иван Давыдович Чµµт илин ³ттµгэр Сойуолаах алааска олохтоох К³ппµ³с диэн ки´и кыы´ын кэргэн ылан биир кыыс о±олонон баран эдэр саа´ыгар ууга былдьаммыт. Кыы´а Давыдова Мавра Ивановна саа´ын ситэн Б³ч³х Мэхээчэтигэр кэргэн тахсан о±оломмокко ³л³³хт³³бµт (В.Д. Михайлов, С. 7).

            1.3. ¥´µс уола Максим Давыдов 1915 с. от ыйын 1 кµнµгэр биир дойдулаа±ын Агрипина Адамованы (1893 с.т.) кытта бэргэ´элэммиттэр. Улахан о±отун Татьяна Максимовна (23.06.1917 с.т.) кыы´а Докторова Люция Иннокентьевна Дьокуускайдаа±ы культура колледжын преподавателэ; Давыдова Мария Максимовна (1924 с.т.) библиотечнай µлэ ветерана. Кэргэнэ Холмогоров Иннокентий Денисович оройуон прокуратуратын следователинэн µлэлии сылдьан ³л³н хаалан µс о±отун бэйэтэ иитэн улаатыннарбыта. Улахан кыыс Холмогорова Валентина Иннокентьевна Институт физтехпроблем Севера диэн научнай-чинчийэр тэрилтэ±э инженердиир; оччугуй кыыс Холмогорова Галина Иннокентьевна Дьокуускайдаа±ы кульпросвет училище±а преподавателинэн µлэлии сылдьан ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта, киниттэн хаалбыт о±ото Холмогорова Вилена Евгеньевна СГУ ФИЯтын кэнниттэн Москва±а аспирантураны бµтэрэн филологическай наука кандидата буолбута; бырааттара Холмогоров Владимир Иннокентьевич – информатик.

            Максим Давыдов икки о±олоруттан – Дмитрийтан (06.09.1918 с.т.) уонна Маринаттан (1922 с.т.) ыччат суох.

            1.4. Дабыыт т³рдµс уола Евсей (05.05.1887 с.т.) 1913 с. муус устар 26 кµнµгэр Сэтэкэн Боотулуутун олохтоо±о Мария Николаеваны (1893 с.т.) кытта холбо´он уон а±ыста о±оломмуттарыттан тµ³рт о±о ордубут. Улаханнара Николаева Александра Евсеевна (17.01.1914 с.т.) £ргµ³ттэн т³рµттээх Титов Василий Романовичтыын ыал буолан олордохторуна, ки´итэ сэрииттэн эргиллибэтэх. Кэлин кыыс о±оломмута ойо±остотон ³лбµт. Давыдова Елена Евсеевна ¥³´ээ-Бµлµµтээ±и о±о дьиэтигэр воспитателлии сылдьан, сэллик ыарыыттан 1947 с. ³лбµт. Кини кэргэнэ Лазарев Гаврил Васильевич партия райкомугар агитация отделыгар сэбиэдиссэйдии сылдьан, бронялаа±ын µрдµнэн к³рд³´³н 1942 с. сэриигэ барбыт уонна 1943 с. сура±а суох сµппµт. Со±отох кыыстара Лазарева Анисия Гаврильевна µс о±олоох, алта сиэннээх. Давыдов Николай Евсеевич ³р сылларга райОНО кылаабынай бухгалтерынан µлэлээбитэ. Улахан уола Иван тµ³рт о±олоох, уон биир сиэннээх. Иван улахан кыы´а Васильева Елена Ивановна Дьокуускайдаа±ы медколледжка гинекологияны биэрэр, икки о±олоох. Улахан кыы´а Николаева Елена Николаевна тµ³рт о±олоох, элбэх сиэннээх. Елена улахан уола – Николаев Дьулустан Агитович Мирнэйгэ администрация±а µлэлиир. Николай Евсеевич иккис кыы´а Стрекаловская Надежда Николаевна Дьокуускайга СпецПМК бухгалтера, алта о±олоох, сиэннэрдээх.  Надя улахан кыы´а Стрекаловская Алена Анатольевна мединститут преподавателэ, аспирант. Кыра кыы´а Стрекаловская Ираила Николаевна Ташке²²а тимир суолга бухгалтер, онно олохсуйбута ыраатта. Давыдов Илья Евсеевич культура µлэтин ветерана, ССРС культуратын туйгуна. Кини улахан кыы´а Васильева Валентина Ильинична атыы-эргиэн туйгуна, µс о±олоох, µс сиэннээх. Кыра кыы´а Протопопова Надежда Ильинична Уус Алдан Кэптэнитин учуутала, µс о±олоох. Илья Евсеевич сиэнэ Протопопова Вералина Кэптэнитээ±и Саха-Бельгийскэй гимназияны бµтэрбитэ. Э´этин курдук ырыа´ыт буолуон ба±арар, конкурстарга кыттар.

            1.5. Дабыыт бэ´ис уола Терентий Давыдович (02.03.1892 с.т.) кэргэнэ Мария (1908 с.т.), тµ³рт о±оломмут. Улахан кыы´а Давыдова Анастасия Терентьевна (1920 с.т.) Иван Баннаховка кэргэн тахсан иккис уолун т³р³³т ³л³н хаалар. Улахан уола Баннахов Капитон Иванович СГУ-га преподавателлии сылдьан ³лбµтэ, киниттэн икки кыыс хаалбыт. Кыра уола ыалга иитиллэн Иван Родионов диэн ааттанан, Белоруссия±а Барановичи куоракка олорор, биир уоллаах. Давыдова Мария Терентьевна (1921 с.т.) Оро´уга Антонов Егор диэн ки´илиин олорон о±ото суох ³лбµтэ. Давыдова Анна Терентьевна Мухоплев Герасим Павловичтыын алта о±ону т³р³т³н ньир-бааччы олорон ³лбµттэрэ. Улахан кыыстара Мухоплева Светлана Герасимовна ИПКРО кафедратыгар доцент (хомойуох и´ин Галя соторутаа±ыта со´умардык кµн сириттэн кµрэммитэ); Мухоплев Александр Герасимович ¥³´ээ Бµлµµгэ нотариус; Мухоплев Анатолий Герасимович Дьокуускайга тутуу фирматыгар прораб; Мухоплев Герасим Герасимович Абыйга анестизиолог-врач. Тэрэнтэй уола Саввинов Василий Терентьевич – Сунтаарга атыы-эргиэн эйгэтигэр µлэлии сылдьан эмискэ ыалдьан ³лбµтэ. Киниттэн тµ³рт о±о хаалбыта ийэлэрин кытта £лµ³хµмэ±э барбыттар µ´µ.

            1.6. Кыра уола Василий Давыдов 1917 с. муус устар 26 кµнµгэр Николаев Наум-Но±оон кыы´ын Марияны (1899 с.т.) кытта холбоспуттар. Бэргэ´элэнии докумуонугар Ба´ылайы 27 саастаах диэбиттэр. Оччотугар 1891 с. олунньу 1 кµнµгэр т³р³³бµт Ба´ылай кини миэтирикэтэ эбит. Миэтирикэ±э ийэтин аатын ал±аска Акулина диэн суруйбуттар. Оччотугар кини Терентийтэн а±а буолан тахсар. Аймахтара суруйалларынан, со±отох уолун Михаилын кэргэнэ Вера нуучча этэ. Тµ³рт о±олоохторо. Ха²алас Сиинэтигэр к³´³н барбыттара. Дабыыт Бааската тасты² балтын Ульяна уолун Сулардаах Ньукулайы ииттибит. Давыдов Николай Васильевич ³р сылларгы Маркска, Кэнтиккэ бухгалтердаабыта. Улахан уола Давыдов Николай Николаевич акушер-гинекологынан µлэлии сылдьан ууга былдьаммыта. Иккис уол Давыдов Анатолий Николаевич убайын туйа±ын хатаран акушер-гинекологтыы сылдьан, ыарахан ыарыыттан быйыл кµ´µн кµн сириттэн кµрэннэ. Кыы´а, Давыдова Наталия Николаевна куоракка µлэлиир. Иккис кыыс Филиппова Лариса Николаевна улуустаа±ы Пенсионнай сулууспа±а µлэлиир, о±олордоох. Ыалга иитиллибит уол Иванов Репин Николаевич улуустаа±ы сир кэмитиэтин начальнига, ыал, о±олодоох.

            1.7. Дабыыт улахан кыы´а Анна – Илья Алексеевич Потапов (1879 с.т.) иккис кэргэнэ. Кинилэр 1916 с. от ыйын 3 кµнµгэр холбоспуттар. Анна µс о±оломмутуттан ордубут кыыс – Потапова Мария Ильинична Бµлµµтээ±и педучилищены бµтэрэн Нам оройуонун Хама±аттатыгар олорор. Оскуола директора Гаврил Касьяновтыын холбо´он элбэх о±ону т³р³т³н эбээ-э´ээ буолбуттара.

            1.8. Иккис кыыс Саввинова Февронья Давыдовна (06.03.1890 с.т.) Чµµт Болугурун Потаповтарыгар иитиллибит Чап а±атын уу´ун кинээ´ин Семенов Михаил (Боччойо) т³р³ппµт уолунаан Потапов Кирииллиин (Кииччэлиин) (1892 с.т.) ыал буолбуттар. Кинилэр 1913 с. муус устар 28 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Хобороонньо а±ыста т³р³³бµтµттэн µс кыыс ордубут. Улахан кыыстарын – Потапова Ефросинья Кирилловнаны (21.06.1913 с.т.) уон сэттэ саастаа±ар Ха²аластан сылдьар Илья Родионов диэн огдообо ки´и сµгµннэрэн барбыт. Кинилэр сэттэ о±олононнор билигин сиэннэрэ, хос сиэннэрэ Покровскайынан, Булгунньахтаа±ынан, куоратынан тэнийэн олороллор. Иккис кыыс Потапова Анисия Кирилловна (03.07.1918 с.т.) «Чµµт» колхозка µлэлии сылдьан Ньурба Дьаарханыттан Сис кµ³лµгэр оттуу кэлбит сэрии кыттыылаа±а Степан Михайловтыын (К³тµµкэлиин) холбо´он тµ³рт о±олоноллор. ¥´µс кыыс Потапова Мария Кирилловна (1924 с.т.) сэрии кыттыылаа±ар Харбалаах То²уулаа±ыттан т³рµттээх сибээс µлэ´итэ Иванов Николай Николаевичтыын ыал буолан сэттэ о±ону кµн сирин к³рд³рбµттэрэ, бары идэлээх, µлэ´ит дьон буолан о±о-уруу т³р³т³н олороллор.

            1.9. Дабыыт µ´µс кыы´ын Саввинова Марфа Давыдовнаны (20.06.1896 с.т.) Нам нэ´илиэгиттэн Савва Родионов кэргэн ылан биэс о±ону т³р³ппµттэрэ. Улаханнара Родионова Александра Саввична эмп µлэ´итэ Герасимов Иван Николаевичтыын µс о±оломмуттара. Родионова Мария Саввична билигин да µп µлэтигэр µлэлиир. Родионова Марина Саввична кэргэнэ Т³мт³³н эбэ²китэ Сергей Лехановтыын ³р сыл киномеханиктаабыттара. Кыыстара Леханова Римма Сергеевна Ха²алас Дь³пп³нµгэр оскуола директора. Ийэтэ онно ³лбµт кыы´ын Валентина Сергеевна о±олорунаан олорор. Родионова Маруся механизатор идэтин ба´ылаан µлэлээбитэ, кэлин Эдьигээ²²э киномеханиктыы сылдьан ыалдьан ³лбµтэ. Родионов Василий Саввич Магадаа²²а геологтаабыта, бурят кыы´а кэргэннээх этэ. Икки кыргыттара µлэ´иттэр.

            1.10. Дабыыт кыы´ын Саввинова Мария Давыдовнаны  (01.02.1898 с.т.) Оро´у Ньэгэдьэгэр олохтоох саха былыргы µ³рэхтээ±э Ксенофонт Оросутцев ылбыт. ¥с о±о т³р³³бµтµттэн уола Александр сэриигэ баран ³лбµтэ. Кыы´а Оросутцева Клара Ксенофонтовна сэрии кыттыылаа±а советскай-партийнай µлэ´ит Николаев Николай Константиновичтыын (Чээчэлиин) биэс уон сыл бииргэ олороннор алта о±ону т³р³ппµттэрэ. Николаева Светлана Николаевна – математик, о±ото Николаева Клара ³сс³ ¥³´ээ Бµлµµтээ±и гимназия±а µ³рэнэ сылдьан э´этин µлэтин ту´анан «¥³´ээ Бµлµµ уруккута уонна инникитэ» диэн кинигэ та´аартарбыта дьон интэриэ´ин тарпыта. Билигин кини ХИФУ аспирантката. Николаев Александр Николаевич Дьокуускайга предприниматель. Иккис кыыс кµннээх Казахстан уола кэргэннээх, Хайсанбаева Галина Николаевна улуус кырдьа±ас оскуолатыгар омук тылын µ³рэтэр, о±олордоох, сиэннэрдээх. ¥´µс кыыс Попова Зинаида Николаевна Дьокуускайга ДСК инженерэ, Ленскэй улуу´ун кийиитэ, икки о±олоох. Кыра кыыстара Надежда Николаевна саха норуотун суруйааччытын Сэмэн Руфов тапталлаах кийиитэ, икки о±о эйэ±эс ийэтэ. Оттон оччугуй уоллара Николаев Михаил Николаевич Саха Республикатын µтµ³лээх учуутала Одорусов Петр Поликарпович баар-суох кµтµ³тэ, икки о±олоохтор.

2.    Степан Тимофеев-Ныкчыгыр 1871 с. бэс ыйын 8 кµнµгэр биир дойдулаа±ын Ксения Семенованы (1836 с.т.) кытта бэргэ´элэммиттэр. О±олорун т³р³³бµттэрин ту´унан миэтирикэлэрин архыыптан к³рд³³н булбатыбыт. 1897 с. биэрэпискэ Степан Тимофеев Толоо²²о олороро суруллубут. Кэргэнин араспаанньатын Афанасьева диэн ыйбыттар. Улахан уолун Савватын (1867 с.т.) кэргэнэ Варвара Васильева (1869 с.т.). Кинилэри кытта кыра уола Тит (1874 с.т.) олорсорун бэлиэтээбиттэр. Кыналыктах (Кыталыктаах?) диэн ааттаах сиргэ Екатерина Ильина (1869 с.т.) кэргэннээх Тимофеев Василий Степанов олороро суруллубут. Кыыстара Евпраксия (1890 с.т.). Ба´ылайдаах Кэтириинэ 1888 с. бэс ыйын 15 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара: Марина (14.04.1888 с.т.), Ефросиния (03.05.1890 с.т.), Варфоломей (20.06.1897 с.т.). Биэрэпискэ киирбит Евпраксия саа´ынан миэтирикэтэ к³стµбµт Ефросинияны кытта с³п тµбэ´эр.

            «Дюгюр» диэн ааттаах сиргэ ³сс³ биир Тимофеев Василий Степанов (1859 с.т.) дьиэ-кэргэнэ олороро ыйыллыбыт. Кэргэнэ Ксения Васильева 39-±а бэлиэтэмиит, о±олоро: Елисей (1887 с.т.), Кирилл (1890 с.т.), Петр (1893 с.т.), Тимофей (1895 с.т.), биир ыйдаах сµрэхтэнэ илик уол, Агафия (1878 с.т.), Екатерина (1883 с.т.). Ксения Васильева Ха²аластан т³рµттээх, 1875 с. сэтинньи 9 кµнµгэр сµктэн кэлбит. О±олорун Екатерина (20.10.1884 с.т.), Петр (10.01.1893 с.т.), Макарий (01.02.1897 с.т.) миэтирикэлэрэ архыыптан к³´µннэ. Сµрэхтэммэтэх уол Макарий диэн ааттаа±а билиннэ.

3.    Илья Тимофеев-Байахтаан иккис кэргэнэ Ульяния Петрова. Миэтирикэтэ к³стµбµт уола Петр (30.05.1858 с.т.) 1897 с. биэрэпискэ «Кытыен-ил» диэн муокас ааттаах сиргэ олороро суруллубут. Кэргэнэ Екатерина Павлова (1871 с.т.), о±олоро: Спиридон (1877 с.т.), Спиридон (1882 с.т.), Евдокия (1881 с.т.), Татьяна (1894 с.т.), Ульяна (1895 с.т.). А±атын Ильяны Тотофьев диэн араспаанньанан киллэрбиттэр. О±олорун саастарыттан аттардахха, Екатерина Павлова Байахтаан Ылдьаа µ´µс кэргэнэ. 

 

 

Чичиграс Хомподоев удьуора

 

     Чичиграс (1726-1792 сс.) – Хомподой Телкоев (1697-1774 сс.) µ´µс уола. 1782 с. ревизия кинигэтэ кэрэ´элииринэн, кини кэргэнэ Василий Санников кинээстиир Чочу буола´ыттан Наты Хагин кыы´а Харакыс (1732 с.т.). Чичиграстаах тµ³рт кыыстаахтар, биир уоллаахтар. Улахан кыыс Багары (1750 с.т.) Боотулуу бас-к³с ки´итин Болторы Ираев уолугар Аталааска (1750 с.т.) кэргэн тахсыбыт. Аталаас а±атын Оно±оччут кэнниттэн буолас бастакы куортуктаах кинээ´э, киниттэн у´ун µйэлээх, сытыы-хотуу удьуордаах дьон тэнийбит. Багары (Быгыры) сµрэхтэммит аата Настасья диэн, оттон Аталаас сурукка-бичиккэ киирбит аата – Александр Поскачин. Кинилэр, биллэринэн, сэттэ о±олоохтор: Яков-Бадьыыс кинээс (1786 с.т.), Байытар (1787 с.т.), Иван-Сэлээдэр (1790 с.т.), Настасья (1781 с.т.), Настасья (1808 с.т.), Анисья (1810 с.т.). Настасья ыччаттарын кэли²²и дьыл±аларын «Боотулуулар» (Дьокуускай, 2011) кинигэттэн билси´иэххэ с³п.

     Чичиграс иккис кыы´а Окгор (1752 с.т.) Мочой Кусегеев кинээстиир буола´ыгар Кысылба Жыдыки²²а сµктэн барбыт. Сэ²ээрбиттэр А.Н. Павлов «¥йэлэри у²уордаан» (Дьокуускай, 2013) кинигэтиттэн кинилэр тустарынан элбэ±и билиэхтэрин с³п.

     ¥´µс кыыс Маякын (1756 с.т.) эмиэ Нам буола´ын ки´итигэр Семенка Степановка кэргэн тахсыбыт. Семен Максим Мухоплевтан-Дьа²сай кинээстэн тымыр-сыдьаан тардар. Дьа²сай со±отох Куйаас диэн уоллаах. Куйаас ыччатырбыт – сэттэ уоллаах. Степан (1728 с.т.) кини бэ´ис уола. ¥³дµгэйдэр кµтµ³ттэрэ Семен (1759 с.т.) – Степан иккис (кыра) уола. О±олордоохтор.

     Чичиграс кыра кыы´а Анна Петрова (1757 с.т.) Боотулуулар кийииттэрэ. Кµтµ³т Молжорут Буканяев диэн ааттаах. Хомойуох и´ин, туох-ханнык ки´итин кыайан ба´аарбатыбыт.

     Чичиграс со±отох уолун Яков (Ефим) Евсевьевын (1772-1835 сс.) кэргэнэ Василий Санников кинээстиир  Чочу буола´ыттан Челин Натин кыы´а Марья Иванова-Хотуннур (1768 с.т.). Яковы дьоно олох эдэригэр ыал о²орбуттар. 1782 с. биэрэпискэ кэргэнин аатын Марияттан Мавра±а уларыппыттар. Яков лаппа ыччатырбыт: Степан (1794 с.т.), Иван (1797 с.т.), Григорий (1801-1856 сс.), Феодор (1818-1853 с.т.), Семен (1823 с.т.), Николай (1833 с.т.), Анна (1790 с.т.), Евдокия (1802 с.т.), Марья (1804 с.т.), Анна (1807 с.т.), Катерина (1809 с.т.). Улахан Анна сахалыы аата Быттыя диэн бы´ыылаах.

     Яков Евсевьев о±олорун утумун биирдиилээн µ³рэтэбит.

1.    Улахан уол Степан (1794 с.т.) кэргэнэ Катерина (1796 с.т.). Степан 1828 с. иннинэ ³л³н 1851 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ аата киирбэтэх. Кэргэнэ Екатерина Степанова ити кэм²э тыыннаах эбит. Улахан кыыстара Настасья 1844 с. ³лбµт, оттон Екатерина (1835 с.т.) кэргэн тахсан 1857 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ аата киирбэтэх.

2.    Иван (1797 с.т.) кэргэнэ Аксинья Александрова (1806 с.т.), о±олоро: Василий (1835 с.т.), Николай (1836 с.т.), Василий (1841 с.т.), Феодосья (1832 с.т.), Ева (1847 с.т.). Уйбаан бу о±олоруттан Кыра Ба´ылай утумун суруйар кыахтаахпыт. Ол да т³´³ с³б³-с³т³±³й³ биллибэт. Василий Иванов 1870 с. тохсунньу 12 кµнµгэр £ргµ³ттэн 20 саастаах Трофимова Анна Николаевнаны сµгµннэрэн а±албыт. Докумуоннара к³стµбµт о±олоро: Мария (03.09.1875 с.т.), Ольга (20.06.1885 с.т.), Гаврил (08.02.1887 с.т.).

     Анна Николаева (1837 с.т.) диэн ааттаах кэргэннээх ³сс³ биир Василий Иванов (1826 с.т.) бу нэ´илиэккэ Билиигэ олорбут ки´и баарын суруйбуттар. Араспаанньата Егоров. ¥³´ээ суруллубут о±олор кинилэр да ыччаттарын  миэтирикэлэрэ буолан хаалыан эмиэ с³п. Биир Василий Иванов (1840 с.т.) 1890 с. муус устар 11 кµнµгэр Мэйиктэн 39 саастаах Татьяна Павлованы сµгµннэрэн а±албытын туо´улуур докумуон баара к³´µннэ. Саа´ынан с³п тµбэ´эр курдук, Татьяна кини иккис кэргэнэ эбит. О±олоохторо биллибэт. Дьахтар о±олонор саастаах, онон, ба±ар, би´иги кинилэр о±олорун миэтирикэлэригэр таба тайамматах да буолуохпутун с³п.

     1897 с. биэрэпискэ Боруу Кµ³лµгэр 58 саастаах Иванов Василий Иванов олороро суруллубут. Ойо±о Анна Николаева (1849 с.т.), кыы´а Марфа (1877 с.т.), уола Петр (1879 с.т.), бииргэ т³р³³бµт быраата Николай (1866 с.т.) биэрэпискэ киирбиттэр. Манна ки´ини сэрэхэдитэр биир тµгэн баар. Николай т³рµµрµгэр а±ата Иван Ефимов 69-х, ийэтэ Ксения Алексеева 61-х. Олоххо араас буолар, Ксения ³л³н, эдэр дьахтары кэргэн ылан о±олонуон эмиэ с³п. Онон бу салаа элбэх эбии µ³рэтиини эрэйэр буолла.

     Салгыы суруйабыт. Архыып биир докумуонугар суруллубутунан, 35 саастаах огдообо Петр Васильев 1914 с. бэс ыйын 29 кµнµгэр Боотулууттан огдообо, эмиэ 35 саастаах, Агафия Николаеваны кытта холбоспуттар. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олоро: Андрей (26.10.1914 с.т.), Исидор (16.08.1916 с.т.), Серафим (21.01.1918 с.т.). О±олор миэтирикэлэригэр а±аларын сахалыы аатын «Хортуоска» диэн суруйбуттар.

     Петр Васильев-Хортуоска 1917 с. биэрэпискэ Чµµткэ олороро ыйыллыбыт. Саастара араастаан суруллубуттара буккууру µ³скэтэр. Петр 1914 с. бэргэ´элэнэригэр 35 саастаах буолла±ына, 1917 с. эмиэ 35-х диэн суруллубут. Кэргэнин саа´ын 8 сылынан аччаппыттар. 12, 10 саастаах кыргыттардаа±а, µс саастаах уоллаа±а бэлиэтэммит. 15 саастаах бырааттаах, 71 саастаах а±алаах диэбиттэр. Быраата, араа´а, кини уола буолуон с³п. Оттон кыргыттара бастакы ойо±уттан о±олоро.

     Уон сыл буолан баран ыытыллыбыт бэирэпискэ Хортуоска Бµ³тµр саа´ын 50-на диэн суруйбуттар. Кэргэнэ Агафия ³л³н испии´эккэ киирбэтэх. Тµ³рт о±отун – Анастасия (1908 с.т.), Ксения (1910 с.т.), Андрей (1918 с.т.), Дмитрий (1921 с.т.) кытта олороро ыйыллыбыт. Ити кэм²э, 1927 с., кини сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн µлэлиирин архыып докумуона (НА РС(Я) ф.70, оп.38, д.198) туо´улуур. Иван атын о±олорун ааттара кэлин киирбит докумуоннарын булбатыбыт. Арай сиэнэ Ефимов Егор Николаев (1873 с.т.) 1897 с. биэрэпискэ Чочу Кµ³лµгэр олороро суруллубут. Чочу Кµ³лэ Чачиграс уонна кини ыччаттара уутуйан олохсуйбут алаастара. Кинини кытта убайа Афанасий Николаев (1861 с.т.) олорсоро бэлиэтэммит. Биэрэпискэ ийэтин Анна Афанасьева (1834 с.т.) аата киирбитэ Иван Яковлев утумун µ³рэтиибитин чэпчэппэтэ. Би´иэхэ сы´ыаннаах докумуо²²а т³р³³бµттэргэ да, бэргэ´элэммиттэргэ да архыыпка таба тайамматыбыт.

     1917 с. биэрэпискэ Отчугуй Чочу Кµ³лµгэр Одоко Егор Николаев олороро суруллубут. Кэргэнэ 39-±а, 10, 5, биирин туола илик уолаттардаа±а, 17, 11, 3 саастардаах кыргыттардаа±а бэлиэтэммит.

     Егор Николаевка сы´ыаннаах атын докумуоннары архыыптан к³рдµµбµт. Дь³гµ³р 1900 с. ыам ыйын 19 кµнµгэр 20 саастаах биир дойдулаа±ын Евдокия Лазареваны кытта бэргэ´элэммит докумуона к³´µннэ. О±олорун миэтирикэлэригэр кинини Алчаналыр уола, Одясо, Одно, Адё диэн ааттарынан эбии «самалыктаан» киллэрбиттэрэ улаханнык к³м³л³ст³. О±олоро: Анастасия (…-15.04.1903 с.т.), Анна (…-20.12.1914 с.т.). Евдокия (19.12.1909 с.т.), Гаврил (05.06.1911 с.т.), Анна (01.03.1912 с.т.), Феврония (30.05.1914 с.т.), Ольга (06.11.1915 с.т.), Феодосия (01.08.1918 с.т.). £сс³ биир Алексей диэн уолун миэтирикэтигэр 1915 с. олунньу 17 кµнµгэр т³р³³бµт диэн архыып докумуонуттан устубуппут. Т³р³³бµт сыла сыы´а суруллубута ки´и хара±ар быра±ыллар буолан баран, кинилэр £л³кс³й диэн уоллаахтарын туо´улуур. £лбµт о±олорун – Анастасияны уонна Афанасийы (1913 с.т.) к³мµс у²уохтарын Ки´и Саспыт диэн дьикти ааттаах сиргэ к³мпµттэр, оттон Аннатын (1904 с.т.) Ты´а±ас Кµ³лµн µрдµк кырдалыгар кистээбиттэр. Итинтэн сэдиптээтэххэ, оччолорго кинилэр олохторо ити тµ³лбэ±э дуу, итинтэн чугас сиргэ баар буолуохтаах.

     1927 с. биэрэпистэн Дь³гµ³р дьиэ кэргэнин уонна кини убайын Афанасий Николаевы испии´эккэ киирбиттэрин булбатыбыт.

3.    Григорий Яковлев (Ефимов) (1801-1856 сс.) кэргэнэ Евдокия Васильева (1795 с.т.), о±олоро: Григорий (1832 с.т.), Василий (1835 с.т.), Василий (1837 с.т.), Варвара (1831 с.т.). Улахан уола Григорий 1859 с. сэтинньи 2 кµнµгэр Чочуттан т³рµттээх Ефросиния Иванованы (1837 с.т.) кытта бэргэ´элэммиттэр. Иннокентий (10.08.1870 с.т.) диэн уоллаахтарын эрэ миэтирикэтэ к³´µннэ.

4.    Яков (Ефим) Евсевьев т³рдµс уолун Феодорын (1818-1853 сс.) кэргэнэ Варвара Павлова (1824 с.т.). Кинилэр тµ³рт уоллаахтар: Адам (1845 с.т.), Василий (1848 с.т.), Евсей (1850 с.т.), Кирилл (1852 с.т.). Кинилэргэ сы´ыаннаах архыып атын докумуоннара баар буолуохтара да булбатыбыт.

5.    Семен (1823 с.т.) Яков (Ефим) хайа кэргэниттэн о±ото буолара биллибэт. Бастакы кэргэнэ Мария Иванова ити кэм²э 55-х буолуон с³п. Оттон иккис кэргэнэ Анна Александрова (1785 с.т.) 38-´а. 1857 с. ыытыллыбыт ревизия биэрэпи´игэр Сэмэни ыал буолбутун бэлиэтээбиттэр. Кэргэнэ Александра Филиппова (1821 с.т.) хантан т³рµттээ±э, ким кыы´а буолара суруллубатах. Биир Петр (1855 с.т.) диэн уоллаахтара биэрэпи´инэн хабыллыбыт. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт икки о±олорун – Марья (17.04.1859 с.т.), Николай (17.03.1861 с.т.) ааттарын манна эбии киллэрэбит.

     Сэмэ²²э сы´ыаннаах ³сс³ биир  докумуону (ол да т³´³ с³б³ биллибэт) суруйар кыахтаахпыт: 1886 с. бэс ыйын 12 кµнµгэр 65 саастаах Семен Ефимов огдообо Анна Егорованы (1827 с.т., II ¥³дµгэй) кытта холбоспут. О±олоохторо биллибэт.

6.    Николай (1833 с.т.) Яков (Ефим) иккис кэргэниттэн Анна Александроваттан уола. Анна Семенова кэргэннээх, Анна 913.08.1869 с.т.) диэн кыыстаах Николай Ефимов баарын эрэ буллубут. 

 

 

Данил Иванович Чучайцев

 

     П.П. Одорусов 2009 с. «¥³дµгэй нэ´илиэгэ» диэн кинигэтэ Дьокуускайга тахсыбыта. Кинигэ±э нэ´илиэк дьонун-сэргэтин т³рµттэрин-уустарын, µлэлэрин-хамнастарын, олохторун-дьа´ахтарын ту´унан суруллубут. Петр Поликарпович бэрт у´ун кэм²э дьаны´ан туран дьарыктанан, нэ´илиэк историятын µ³рэтиигэ сµ²кэннээх кылааты киллэрбит.

     Бу кинигэ±э киирбит Чучайцев Данил Иванович т³рдµн-уу´ун, ыччаттарын си´илии ырытан оскуола µ³рэнээччитэ Ньургуйаана Чучайцева суруйбута би´игини с³хт³рд³ уонна µ³ртэ: «Чучайцев Данил Иванович сэрии, µлэ ветерана, к³мµс уу´а, норуот маастара 1924 сыллаахха кµ´µн Бокуруоп са±ана, ол аата алтынньы 16 кµнµгэр ¥³´ээ Бµлµµ улуу´ун II ¥³дµгэй нэ´илиэгэр икки кыыстаах, уоллаах ыалга бµтэ´ик о±онон т³р³³бµтэ. А±ата Муру´уй Уйбаан (Николаев Иван Николаевич) улуус кулубата Баай Батаакап (Потапов Георгий Ефимович) булчута µ´µ. Олохторо буолла±ына II ¥³дµгэйгэ Чµµттэн чугас Кµндэлиир диэн алаас. Сырыыны кыайарын, лаппа кыанарын и´ин Потапов ыраах сиринэн £лµ³хµмэнэн, Туобуйанан э²ин тэлэ´итэ сылдьан бултатара. Ол сылдьан о´олго тµбэ´эн, хомолтолоохтук эдэр саа´ыгар £лµ³хµмэ тыатыгар ³лбµт сура±ын кытта малын-салын, бултаабыт тµµлээ±ин кыттыгастара а±албыттар. Э´эм а²ардас ийэ±э иитиллибит. Ийэтэ Аана (Игнатьева Анна) удьуор к³мµс, тимир уу´а ¥³´ээ Бµлµµ Кэнтигин Чап, Сата уустарыттан т³рµттээх М³³чµкэлэр кыыстара. Кинилэр олохторо ити билигин метеостанция турар сирэ. Ийэтэ Аана иистэнньэ² идэлээх: та²ас-сап, туостан и´ит-хомуос тигэн, тµ³рт о±отун а´атан-сиэтэн та²ыннартаан ки´и-хара о²ортообут.

     Эдьиийэ Николаева Степанида Ивановна бэйэтин кэмигэр оройуо²²а биллэр иистэнньэ², атах та²а´ын о²орооччу, «Россия оло±ун-дьа´а±ын сулууспатын туйгуна», µлэ, тыыл ветерана. Бастакы «Труд» промартыалы т³рµттµµллэригэр оройуо²²а баар уустары, иистэнньэ²нэри тµмэн, к³±µлээн о²орбуттар.  Онтукалара кэлин промкомбинат буолбута, ³сс³ сайдан, кэ²ээн, ма´ы та²астыыр, мебель о²орор буолбуттар.

     Убайа Николаев Дмитрий Иванович уоттаах А±а дойдуну к³мµскµµр сэрии актыыбынай кыттыылаа±а, хас да медаллардаах сэрииттэн баа´ыран дойдутугар эргиллибитэ. Эдэригэр почтовай курьерынан, сэрии кэннэ промкомбинакка мас уу´унан µлэлээбитэ. 52 саа´ыгар сэрииттэн ылбыт ыар баа´ынан сылтатан бу дойдуттан букатыннаахтык барбыта.

     Э´эм сэриигэ 1942 с. бµтэ´игэр барбыт. Кинилэри то±о эрэ ар±аа ыыппатахтар, илин ыыппыттар. Чита уобала´ыгар Даурия±а сахалары мунньубуттар. Сэриилэспэтэхтэр да буоллар диверсия±а тµбэ´эн, сµлµ´µннээх а´ы а´аан, элбэх саха саллаата ³лбµт. Доруобайа бэрт буолан, сµ´µрэн ыарыйдар да, утум быстыбат быатыгар, син тыыннаах дойдутун буорун I группалаах сэрии инвалида буолан булбут.

     Дµллµкµттэн т³рµттээх Семенова Александра Семеновналыын ыал буолан икки уол, икки кыыс о±ону т³р³т³н кµн сирин к³рд³р³р дьолломмута.

     Хойут ыары´ахтаан баран оройуоннаа±ы оло±у-дьа´а±ы хааччыйар комбинакка ювелирнай сыахха µлэлээбитэ. Партийнай тэрилтэлэрин секретара этэ. Ювелирнайга µлэлиир кэмигэр хому´у маассабайдык о²орон, симэлийэн, умнуллан испит хомус тиллиитигэр т³´µµ кµµс буолбута, эдэрдэри у´уйбута: Яков Таркаев, Пантелеймон Борисов улууска, республика±а биллэр дэгиттэр уустар. Э´эм бэйэтин кэмигэр О²хойго Ха²ый уола Чыычаах уустан (Степанов Степан) к³мµ´µ у´аарарга µ³рэммит.

     1972 сыллаахха  би´иги республикабытыгар тэриллибит бастакы фольклор фестивалыгар уран тарбахтаах дэгиттэр уус, айыл±аттан артыыс Прокопьев Дмитрий Кириллович (£к³ч³р уус) уонна уус, хомусчут Савва Кузьминныын µс буоланнар ма²найгы муусука тэриллэрин, оччолорго энтузиаст-учуутал Семенов Петр Петрович салалтатынан о²орбуттара жюри µрдµк сыанабылын ылбыта. Саха оонньонор тэриллэрэ инники сайдыытыгар дьо´уннаах тирэх буолбута. Итинтэн сэдиптээн промкомбинат и´инэн музыкальнай цех, кэлин «Сэргэ» уус-уран о²о´ук мастарыскыайа арыллан элбэх ыччат µлэлээн, уус идэтигэр у´уллан тахсыбыттара.

     Мин а±ам Чучайцев Леонид Данилович электрик идэлээх. Исидор Барахов аатынан оскуоланы бµтэрэн баран уонтан тахса сыл µ³рэммит оскуолатыгар физика кабинетыгар лаборанынан µлэлээбитэ. Кини М.А. Алексеев µ³рэнээччилэриттэн биирдэстэрэ буолар. £сс³ оскуола±а µ³рэнэ сылдьан талааннаах уру´уй учуутала Василий Ионович Данилов салалтатынан удьурхайтан «Та²ара табата» диэн о²о´уга Москва±а ВДНХ-±а оскуола талааннаах тарбахтаах о±олорун выставкатыгар кыттан бронза мэтээли ылан турар. Билигин «Сэргэ» мастарыскыайга кини мельхиортан о²орбут дьахтар симэ±э, илин, кэлин кэби´эрэ, басты²ата к³рд³рµµгэ баар.

     Убайбыт Лаврентий Данилович эмиэ талааннаах тарбахтаах талба уус, кини сатаабата±а, кыайбата±а диэн суох. Саха оонньонор тэрилин о²орбут дэгиттэр уус. Кини о²о´уктара республика, улуус олохтоохторун с³±µµлэрин, хай±алларын ылбыта. Кэргэнэ Вера Григорьевна СР доруобуйатын харыстабылын туйгуна.

     Эдьиийбит Лукерия Даниловна РФ µ³рэ±ириитин туйгуна, СР Правительствотын граннаах, норуот кылы´ахтаах ырыа´ыта, хомусчута, кыралаан иистэнэр. О±олоро хастыы да µрдµк µ³рэхтээх атахтарыгар турбут ыал дьон. Уола Чучайцев Айаал Петрович Айхалга «Алроса» компания и´инэн µлэлиир уус-уран о²о´ук мастарыскыайын сэбиэдиссэйэ, идэтинэн культуролог.

     £сс³ биир эдьиийбит Лина Даниловна идэтинэн ветеринар, икки кыыстаах, онтукалара Тамалакаа²²а оскуола±а сити´иилээхтик µ³рэнэллэр, ырыа´ыттар, тойуксуттар.

     Э´эбит Данил Иванович сэрии, µлэ ветерана, «А±а дойдуну к³мµскµµр Улуу сэрии» I степаннээх орденын кавалера, элбэх бойобуой мэтээллэрдээх этэ. Кини эдьиийинээн Степанида Ивановналыын о²о´уктара Москва, Монреаль, Илин Сибиир талааннаах тарбахтаахтарын к³рµµлэригэр кыттан лауреат, дипломан буолбуттара. Т³´³ да би´иги э´элэрбит, эбэлэрбит т³рµ³хпµт иннинэ олорон, µлэлээн ааспыттарын и´ин, удьуордаан туран, ³бµгэбит идэтэ сайдыылаах µйэ±э ³сс³ кµµ´µрэн, киэркэйэн би´иги аймахха, Чучайцевтарга, µйэлэртэн µйэ±э сал±ана туруо±ар ба±арабыт» (С.–119-122).

     Архыып докумуоннарыгар оло±уран Ньургуйаана т³рдµн-уу´ун ситэрэн уонна «тупсаран» биэрэргэ холонобут. Данил Иванович тµгэх ³бµгэтинэн ааттаах-суоллаах Кµ²кµ буолар диэн саба±алыыбыт. Кини ыччаттарын ту´унан анал ыстатыйа бу кинигэ±э сурулунна. Кµ²кµ Кучукта (Кучекта) (1730-1779 сс.) диэн уолуттан Ойуун Кучектин (1756 с.т.) т³р³³бµт. Ойуун – Кµ²кµ а±атын уу´угар у´ун кэм²э чаччыыналаабыта биллэр. Онон Кµ²кµ сиэннэриттэн биир ча±ылхайдара, басты²нара эбит. Аата Ойуун диэн буоллар да ойууннаабытын ту´унан кэпсэлгэ хаалбатах. Кини тµ³рт уоллаах. Кыра уола Николай Иванов (1813 с.т.) эмиэ тµ³рт уоллаах: Василий (1843 с.т.), Николай (1845 с.т.), Савва (1852 с.т.), Степан (18.01.1860 с.т.). Николай Николаев оло±о Кµндэлиир. Кэргэнэ Варвара Тимофеева (1842 с.т.) Иккис ¥³дµгэйтэн т³рµттээх. Кинилэр 1870 с. сэтинньи 30 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Биллэринэн µс уоллаахтар: Наум (Давид) (17.11.1874 с.т.), Иван (1882 с.т.), Алексей (28.01.1885 с.т.). Улахан уол Наум 1897 с. бала±ан ыйын 22 кµнµгэр биир дойдулаа±ын Мария Матвееваны (1877 с.т.) кытта олохторун холбообуттар. Бэргэ´элэнии докумуонугар Науму Чомуя уола диэбиттэр. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт икки уоллаахтар: Терентий (27.02.1910 с.т.), Захарий (08.03.1913 с.т.).

     1927 с. биэрэпискэ Наум Николаев-Но±оон аата киирбит, кэргэнин Аграфена диэн суруйбуттар. Саа´ынан эриттэн 20 сыл балы´а бэлиэтэммит. Ииттибит уолларын Иван саа´ын 17-тэ диэн суруйбуттар. Аграфена – Нуам иккис кэргэнэ. Наум бастакы кэргэниттэн уола Филипп (1911 с.т.) сахалыы-нууччалыы аа±ара-суруйара ыйыллыбыт. Филипп кэлин араспаанньатын уларытан Потапов буолбут. Бастакы кэргэнэ Васильева Евдокия Петровна – Бµ³чµккэ кыы´а, киниттэн Анфиса диэн кыыстаах. Ииттибит кыы´а Мария Филипповна µрµІ илгэни дэлитиспитэ,  ына±ы туппа±ынан ыа´ыны киллэриигэ улууска биир бастакынан Саха АССР ¥рдµкµ Сэбиэтин Бочуотунай Грамотатынан на±араадаламмыта. Иккис кэргэнэ Ульяна Семеновна Николаева – Сыччык кыы´а, о±олоро суох буолан ыалтан Викторы ылан ииттибиттэр. Виктор т³р³ппµт дьоно Чалбанов Самсон Гаврильевич (1889 с.т., Тамалакаан) уонна Мухоплева Наталья Петровна (1908 с.т., Нам). Кинилэр атахтарыгар турбут µс о±олоохтор: Михаил, Елена уонна Виктор. Кэлин ийэлэрэ ыары´ахтаан Викторы алта ыйдаа±ар Филипп Наумовичтаахха ииттэрэ биэрбиттэр. Виктор Филиппович Саха сиригэр уонна Россия±а киэ²ник биллибит РФ уонна СР µтµ³лээх учуутала, СР М.А. Алексеев аатынан Государственнай премиятын лауреата, 2006, 2010 сс. «Лучший учитель РФ» µрдµк аатын сµкпµтэ, Соросовскай фонда премиятын сэттэ т³гµллээх лауреата. Республиканскай лицейга сити´иилээхтик µлэлиир, кини µ³рэппит о±олоро республиканскай, российскай, аан дойду та´ымнаах олимпиадаларга ³рµµтµн миэстэлэ´эллэр. Биэс о±олоох, кыы´а Саргылаана Викторовна – физико-математическай наука кандидата.

     Николай Николаев иккис уолун Иванын кэргэнэ Анна Игнатьева Кэнтиктэн т³рµттээх. Анна а±ата Игнат Васильев-Мячюкю, ийэтэ Матрена Николаева, миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара: Марфа (02.01.1875 с.т.), Герасим (15.01.1883 с.т.), Анна (06.08.1886 с.т.), Ефросиния (10.07.1889 с.т.), Захарий (01.12.1895 с.т.). Иваннаах Аана 1905 с. сэтинньи 2 кµнµгэр ыал буолбуттар. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара: Константин (14.10.1910 с.т.), Степанида (24.10.1913 с.т., ийэтин араспаанньатын Николаева диэн ал±ас суруйбуттар бы´ыылаах), Дмитрий (13.11.1915 с.т., а±атын Чолуя уола диэбиттэр), Ульяна (23.10.1919 с.т.). Онон Ньургуйаана Чучайцева суруйбута архыып докумуоннарынан бигэргэннэ. Иван Николаев быраата Алексей аата ахтыллыбыт докумуонугар архыыпка таба тайамматыбыт.

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться
с помощью аккаунта в соц.сети
Читайте также

При выдаче банковской карты (пластик) открывается счет, который привязан к карте.

И когда вы пользуетесь картой - существуют два вида учета - на пластике и на балансе в банке (на счете).

Остаток и операции на пластике ведет процессинговый центр, а остаток на счете и операции по нему - банк.

И т.к. операции по карте процессинговый центр не отправляет онлайн в банк, тем более если в банке выходной, то существует временной лаг, в течение которого остаток на пластике не соответствует остатку на счете.

Т.е. не все операции по пластику успевают отразиться на счете в банке. И также соответственно - операции по счету не сразу отражаются на пластике. Нужна синхронизация пластика и счета.

И есть временной лаг в течение которого, сняв со счета деньги, можно снять деньги с пластика. И наоборот - сняв с пластика, еще раз снять со счета деньги.

Поэтому банки могут потребовать заблокировать пластик, чтобы снять деньги со счета. Некоторые банки вообще не дают снимать деньги со счета, только с пластика.

Если что-то не понятно - спрашивайте - попробую ответить.

Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации