home
user-header
2. II-с Үөдүгэйдэр
30 августа 2017 г., 18:25 47

    -Желеки Бырдыков (Быычыр?) иккис уола Тикинян-Герасим Титов (1743 с.т.) 1776 с. Бµлµµ умна´ыгар ыытыллыбыт ходу´а µллэстиитин биэдэмэ´игэр ыйыллыбытынан, О²кучах Алааска µс кµрµ³ оттуур сирдээ±ин и´ин, дьа´аа±ын киис тириитинэн т³лµµрэ бэлиэтэммит. Оччолорго кини чаччыына солотун тута сылдьар диэн суруллубут. Ол кэм²э бииргэ т³р³³бµт убайа Иотерий (Истер) Желекин  (1728-1813 сс.) эмиэ а±а уу´ун ба´ылыга диэн ыйыллыбыт. Биир а±а уууттан икки чаччыынаны талбаттар. Онон, бука, убайа кини иннигэр Халбаакы а±атын уу´ун тойоно буола сылдьыбыт бы´ыылаах.


     Ки´и бэрдэ Герасим Титов-Тикинян Желакин (1743 с.т.) икки ойохтоох курдук. Бастакыта, Татьяна Иванова-Кытыт (1733 с.т.) ¥³´ээ Бµлµµ Намыттан Мочой Кусегеев кинээстиир Нам буола´ыттан Марсахи Сыбдыров кыы´а. Икки´э, Катерина Михаилова (1745 с.т.) Кукуи Бекчолин кинээстиир ¥³дэй буола´ыттан Торнтегон Лекутев кыы´а. Катеринаны «У Герасима Титова як. женка» жена диэбэтэхтэр. Дьиэ µлэ´итин курдук к³рµ³ххэ эмиэ с³п буолуо. «Взята за калым» диэбиттэрэ ки´ини муннарар.

     Герасим лаппа ыччатырбыт, о±олорун ийэлэрэ Татьяна-Кытыт курдук 1782 с. биэрэпискэ суруллубут. А±ыс уоллаах: Мокей (1771-1840 сс.), Афанасий (1772 с.т.), Григорий (1773 с.т.), Павел (1778-1814 сс.), Николай (1779 с.т.), Семен (1780 с.т.), Иван (1788 с.т.), Андрей (1791 с.т.), уон кыыстаах: Мария (1763 с.т.), Анна (1764 с.т.), Матрена (1765 с.т.), Катерина (1767 с.т.), Федосия (1769 с.т.), Ирина (1770 с.т.), Ирина (1772 с.т.), Ирина (1775 с.т.), Федосия (1781 с.т.), Анна (1886 с.т.).

     Улахан кыы´а Мария 1788 с. Нам ки´итигэр Степа²²а сµктэн барбыт. А±атын аатын суруйбатахтар. Анната £ргµ³ткэ Николай Быржигайга кэргэн тахсыбыт. 1790 с. Боотулуу ки´итэ Степан Степанов Герасим µ´µс кыы´ын Матренаны кытта холбоспута. Катеринаны Бэрт буола´ын (Дьокуускай та´а) ки´итэ Иван Исерев, бэрт ыраахтан кэлэн, сµгµннэрэн барбыт. Атын кыргыттара кимиэхэ кэргэн тахсан барбыттарын ту´унан билиибит суох.

     Мантан аллара Герасим Титов уолаттарын утумун µ³рэтэбит.

1.    Улахан уол Мокей-Михей кэргэнэ Акулина Спиридонова (1773-1838 сс.) Боотулууттан Спиридон Эрбахов кыы´а, о±олоро: Петр (1801 с.т.), Егор (1807 с.т.), Авксентий (1810-1814 сс.), Афанасий (1825 с.т.), Катерина (1795 с.т.), Ирина (1802 с.т.), Татьяна (1811 с.т.), Мария (1814 с.т.), Екатерина (1819 с.т.). Бу кыргыттарыттан Ирината, кэргэн тахсыбакка сылдьан, 1830 с. ³лбµтэ эрэ биллэр.

1.1.  Петр Михеев кэргэнэ Татьяна Васильева (1807 с.т.) хантан т³рµттээ±э биэрэпистэргэ суруллубатах. О±олоро: Федор (1836 с.т.), Иван (1841 с.т.), Ирина (1843 с.т.). Аны 1857 с. биэрэпискэ о±олорун ааттарын уларыппыттар: Федор-Семен, Иван-Федор буолбуттар. Семен ыал буолбут, кэргэнэ Екатерина (1832 с.т.) диэн суруйбуттар. Са²а олохторун о²остубуттар бы´ыылаах, о±олоно иликтэр. Та²ара дьиэлэрин кинигэлэриттэн Екатерина диэн кэргэннээх Семен Петров о±олорун миэтирикэлэрин к³рдµµбµт. Екатерина Александровна диэн кэргэннээх Семен Петров миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара: Варвара (01.04.1858 с.т.), Прокопий (12.05.1861 с.т.), Спиридон (13.12.1865 с.т.), Матрена (01.12.1866 с.т.), Гаврил (10.03.1871 с.т.). Екатерина Александрованы уолун Гаврил миэтирикэтигэр огдообо диэн суруйбуттар. Бу суруллубут Семен Петров атын да ки´и буолан хаалыан эмиэ с³п.

     1.1.2. 1867 с. сэтинньи 13 кµнµгэр 25 саастаах Феодор Петров Намтан Тонтука кыы´ын 17 саастаах Марфа Алексееваны кытта бэргэ´элэммит докумуон архыыпка харалла сытарын буллубут. Феодор сахалыы аата Куо±ас диэн бэлиэтээбиттэр. Марфа Николаева диэн кэргэннээх Сµ³дэр Ирина (09.03.1891 с.т.) уонна Алексей (15.09.1896 с.т.) диэн о±олорун миэтирикэтэ архыыпка баара к³´µннэ. Ол гынан баран, бу чахчы би´иги ки´ибит диир кыахпыт суох. Эбии µ³рэтиини эрэйэр.

1.2.  Михей иккис уола Егор кэргэнэ Наталья (Настасья) Могусова (1809 с.т.). О±олоро: Василий (1835 с.т.), Иван (1841 с.т.), Дария (1849 с.т.). Иван Егоров 1873 с. олунньуга £ргµ³ттэн Мария Николаеваны (1853 с.т.) кэргэн ылан Марк (04.01.1875 с.т.) диэн уолламмыт бы´ыылаах. Дария Егоровна 1875 с. сэтинньи 10 кµнµгэр 28 саастаах Дмитрий Ивановтуун бэргэ´элэммиттэр. Дмитрий Иккис ¥³дµгэй ки´итэ, о±олорун миэтирикэлэригэр таба тайамматыбыт.

1.3.   Афанасий – Михей Герасим т³рдµс уола. Кэргэнэ Екатерина Иванова (1830 с.т.). Архыыптан Тихон (15.01.1870 с.т.) диэн уоллаахтарын эрэ миэтирикэтин буллубут.

2.    Герасим иккис уола Павел эдэрчи саа´ыгар 1814 с. ³лбµт. Кэргэнэ Ирина (1776 с.т.), уола Дмитрий (1812 с.т.). Дмитрий оло±ун о²остубут, кэргэнэ Ирина (Феодора) Иванова (1821 с.т.), о±олоро: Алексей (Николай) (1844 с.т.), Давид (1849 с.т.). 1857 с. биэрэпискэ ойо±ун, улахан уолун ааттара уларыйбыттар.  Кинилэргэ сы´ыаннаах мантан атын докумуону булбатыбыт.

3.    Семен Герасимов кэргэнэ Ирина (1788 с.т.), о±олоро: Алексей (1805 с.т.), Дормедонт (1807 с.т.),Тимофей (1818 с.т.), Агафия (1806 с.т.), Катерина (1809 с.т.), Харайбат (1815 с.т.). Улахан уолун Алексейын кэргэнэ Татьяна Ботекова (1809 с.т.), о±олоро: Иван (1827-1843 сс.), Дмитрий (1831 с.т.), Дмитрий (1835 с.т.), Александр (1844 с.т.), Улита (1841 с.т.). Син кыанар ыал бы´ыылаахтар, Спиридон (1819-1844 сс.), Екатерина Иванова (…-1830 сс.) диэн о±олору ыалтан ылан ииттибиттэр. 1857 с. биэрэпискэ уолаттара дьиэ-уот тэриммэтэхтэрэ бэлиэтэммит.

     Дормидонт Алчанов (Семенов) кэргэнэ Дарья Апполлонова (1804 с.т.), ииттибит о±олоро: Егор (1837 с.т.), Василий (1850 с.т.). Бэйэлэриттэн кыргыттара Татьяна (1835 с.т.), Ирина (1836 с.т.) 1857 с. биэрэпискэ ааттара киирбэтэхтэр, кэргэн тахсыбыттар бы´ыылаах.

     Семен кыра уолун Тимофейын кэргэнэ Татьяна Кузьмина (1812 с.т.), о±олоро: Адам (1845 с.т.), Давыд (1849 с.т.), Михаил (1855 с.т.), Александра (1843 с.т.), Мария (1852 с.т.). Тимофей о±олоруттан Адам эрэ утумун суруйар кыахтаахпыт. 1870 с. ахсынньы 3 кµнµгэр 25 саастаах Адам Тимофеев £ргµ³ттэн Анна Васильеваны (1847 с.т.) сµгµннэрэн а±албыт. 1897 с. биэрэпискэ суруллубутунан, кинилэр олохторо Чочу Кµ³лэ эбит. О±олоро: Алексей (20.01.1872 с.т.), Мария (21.08.1874 с.т.), Герасим (1880 с.т.), Татьяна (1889 с.т.). Алексейы ыал диэн бэлиэтээбиттэр. Кэргэнин Александра Васильеваны (1870 с.т.) кытта 1892 с. бэс ыйын 21 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Александра эмиэ Иккис ¥³дµгэйтэн т³рµттээх. О±олоро: Федор (1896 с.т.), Фекла (26.09.1897 с.т.). Улахан кыыстара Мария Адамова 1901 с. муус устар 13 кµнµгэр Нам ки´итигэр Николай Гавриловка сµктэн барбыт. Оттон а±алара  Адам Тимофеев, ойо±о Анна Васильева ³лбµтµн кэннэ, Бастакы ¥³дµгэйтэн бэйэтиттэн 38 сыл балыс Мария Дмитриеваны сµгµннэрэн а±албыт. 1917 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Чочу Кµ³лгэ алта сылгылаах, 13 ынах сµ³´µлээх быр-бааччы олороллоро бэлиэтэммит.

4.    Иван Герасимов кэргэнэ Катерина (1891 с.т.) ким кыы´а буолара 1816 с. биэрэпискэ суруллубатах. Кыыстара Акулина µс саастаа±а ыйыллыбыт. 1854 с. биэрэпискэ Иван Герасимов аата киирбэтэх. Бука, 1828 с. биэрэпис иннинэ ³лбµт бадахтаах.

5.    Герасим Титов кыра уолун Андрей аата кэлин ыытыллыбыт биэрэпистэргэ ахтыллыбатах. 1812 с. ыытыллыбыт биэрэпис иннигэр эдэр саа´ыгар кµн сириттэн кµрэммит бы´ыылаах.

     Хомойуох и´ин, 18 о±олоох Герасим Титов ыччаттарын эридьистээ´иммитин манан тохтоторго кµ´элиннибит. ¥³´ээ суруллубукка сирдэтэн аймахтара ситэриэхтэрэ диэн эрэнэбит. ​

 

 

Чаччыына Истер Желякин удьуора

 

            Истер Желякин (1728-1813 сс.) Иккис ¥³дµгэй буола´ын биир бас-к³с ки´итэ. 1782 с. биэрэпискэ суруллубутунан, кини чаччыына солотун тутан олороро бэлиэтэммит. Хайа а±а уу´ун ба´ылыга буолара биллибэт. 1776 с. ходу´а µллэстиитин биэдэмэ´игэр Иотерий Желякин чаччыыналыыра суруллубут. Истер уонна Иотерий биир ки´и буолуохтарын с³п. Кулу´уннаахха биэс кµрµ³ оттуур ходу´алаа±ын и´ин дьа´аа±ын киис тириитинэн т³лµµрэ бэлиэтэммит. Оттуур ходу´атын аатыттан та´аардахха Истер Желякин Халбаакы а±атын уу´ун ба´ылаан-к³´µлээн салайан олорбут диэн саба±алыахха с³п.

            Истер кэргэнэ Боотулууттан т³рµттээх Муруку Ардахов кыы´а Собуняк (1734 с.т.). Собуняк сµрэхтэммит аата Анна. Биэс уоллаахтар: Мишка-Трофим Гурьев (1755 с.т.), Куржугясь (1757 с.т.), Тигилян (1758 с.т.), Жуль (1762 с.т.), Хожетан (1764 с.т.), биир кыыстаахтар – Хочектур (1757 с.т.). Хочектур Намнар кийииттэрэ. Кµтµ³т Оннияс Тортогоров (1749 с.т.) – Дьа²сай кинээстэн тымыр сыдьаан тардар. А.Н. Павлов «¥йэлэри у²уордаан» (Дьокуускай, 2013) кинигэтигэр суруйарынан, Тортогор (1724-1769 сс.) Куяс Мухоплев уола. Оттон Куяс (К³бд³)-Максим Данилов Мухоплев – Дьа²сай уола. Онньяс-£нньµс сµрэхтэммит аата Дмитрий Винокуров. А±а уу´ун чаччыыната буола сылдьыбыт, алта о±олоохтор: Мыреыкы (1777 с.т.), Мµлµрµс (1781 с.т.), Ба±а (1782 с.т.), Мойпо (1785 с.т.), Наталья (1800 с.т.). Сэргээбиттэр Дабыл кинигэтин булан, £нньµс тыынньатын си´илии суруллубутун кытта билсиэххитин с³п (А.Н. Павлов, С.81-86).

            Мантан аллараа Истер уолаттарын ыччаттарын биирдиилээн эридьиэстиибит.

I.     Улахан уол Мишка-Трофим Гурьев кэргэнэ Намтан Мякетян Куясов кыы´а Анисия Фомина (1755 с.т.). Мекетян биир аата Нестер Ермолаев Огибалов (1725 с.т.), кэргэнэ Боотулууттан Ниргай кыы´а Марина (1722 с.т.). Мекетян а±ата Куяс-Дьа²сай уола буолара биллибэт. Трофим уол о±олоо±о биэрэпистэргэ суруллубатах. Кыргыттара: Орина (1780 с.т.), Евдокия (1790 с.т.), Марья (1793 с.т.), Анна (1795 с.т.). Кыргыттар кимиэхэ кэргэн тахсан, хайа тµбэ±э тиийэн олохсуйбуттарын кыайан бы´аарбатыбыт.

II.   Куржугясь кэргэнэ Намтан Тортогор Куясов (1724-1769 сс.) кыы´а Кыракын (1751 с.т.). Тортогор Дьа²сай кинээс сиэнэ диэн суруйан турабыт. Кыракын Картисит (1790 с.т.), Килеркей (1790 с.т.) диэн ааттаах о±олорун т³р³т³н баран ³лбµт. Куржугясь икки´ин Ха²аластан Чускона кыы´а Хочунаны (1768 с.т.) кэргэн ылан, µс кыыстаммыт: Татьяна (1791 с.т.), Пелагея (1792 с.т.), Татьяна (1794 с.т.).

            1816 с. ревизия кинигэтигэр Куржугясь аата киирбэтэх. Оччотугар кини 1812 с. ыытыллыбыт биэрэпис иннинэ ³лбµт. Уола Хаарты´ыт ыал буолта ыйыллыбыт. Кэргэнэ Мыксыян киниттэн µс сыл а±а, ким кыы´а, хантан т³рµттээ±э суруллубатах. Хаарты´ыт сµрэхтэнэн Иван буолбут. Ийэтэ Хочуна (Ефросиния) Чусконова 1840 с. ³лбµт. 1851 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Хаарты´ыт Уйбаан уонна Мыскыян-Татьяна Дойдусова биэс о±олоохтор: Тимофей-Ыт О±ото (1814 с.т.), Иван (1820 с.т.), Спиридон (1823-1838 сс.), Ирина (…-1840 сс.), Татьяна (…-1850 сс.).

            1857 с. биэрэпискэ дьоммут араспаанньаларын уларыппыттар – Иван Яковлев, Татьяна Михайлова буолбуттар. Уолаттара Тимофей уонна Иван билигин да ыал буола иликтэр. Уолаттара сиэн бэлэхтиэхтэрэ диэн кэтэ´э сатаан баран, ыалтан сэттэ саастаах Дарьяны ылан ииттибиттэр диэн сэрэйэбит. Кинилэр тустарынан мантан ордук билиибит суох.

III.    ¥´µс бырааттара Тигилян Желякин (1760 с.т.) кэргэнэ Боотулууттан Данил Оконнин кыы´а Дарья Данилова. Биэрэпистэргэ Тигиляни араастаан суруйаллар – Василий Истярев, Василий Иванов, Василий Васильев. Ба´ылайдаах Даарыйа о±олоро: Семен (1778 с.т.), Семен (1779 с.т.), Офимья (1789 с.т.), Катерина (1790 с.т.), Анна (1791 с.т.).

            1816 с. биэрэпискэ Тигиляни чаччыына солотун тутан олорор диэн суруйбуттар. Уолаттара ыаллар. Улахан Сэмэн ойо±о Акулина (1768 с.т.) £ргµ³ттэн Осип Токуев кыы´а. Икки кыыстаахтар: Акулина (1798 с.т.), Ку´а±ан Кыыс (1802 с.т.), ииттибит Махчала (1813 с.т.) диэн ааттаах уоллаахтар. О±о соччо турбат ыала буолан, кыыстарын абаа´ы сиргэнэн сиэбэтин диэн итинник ааттаатахтара.

            Улахан Сэмэн эдэрчи саа´ыгар (1829 с. иннинэ) ³лбµт. Кэргэнэ Акулина Осипова кини кэнниттэн соччо у´аабатах, 1848 с. ³лбµт. Биэрэпис кэнниттэн т³р³³бµт уоллара Тимофей Семенов (1817 с.т.) дьиэ-уот тэриммит, кэргэнэ Анна Федотова (1821 с.т.). О±олоро: Адам (1845 с.т.), Ева (1844 с.т.), Ева (1849 с.т.). Оттон 1857 с. биэрэпискэ Тимофей кэргэнин аны Александра Петрова диэн суруйбуттар. Иккис кэргэнэ буолуо диэ±и саа´а урукку кэргэнин кытта с³п тµбэ´эр. Улахан кыы´ын Еваны Анна диэбиттэр. Итинник сыы´а-халты суруйуу  буккууру та´аарар.

            Тимофей уола Адам 1870 с. ахсынньы 3 кµнµгэр £ргµ³ттэн 23 саастаах Анна Васильеваны кытта бэргэ´элэммит. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара – Алексей (20.01.1872 с.т.), Мария (21.06.1874 с.т.).

            1897 с. биэрэпискэ Адам Тимофеевтаах Чочу Кµ³лµгэр олороллоро суруллубут. Тµ³рт о±олоохторо ыйыллыбыт – Алексей, Мария, Герасим (1880 с.т.), Татьяна (1889 с.т.). Алексей ыал буолта бэлиэтэммит, кэргэнэ Александра Васильева (1877 с.т.), биэс ыйдаах Федор диэн ааттаах уоллаахтар. Биэрэпис кэнниттэн Фекла (26.09.1897 с.т.) диэн кыыстаммыттар.

            Адам Тимофеев 1917 с. олунньу 3 кµнµгэр Бастакы ¥³дµгэйтэн Марфа Дмитриеваны сµгµннэрэн а±албыт.Марфа киниттэн 38 сыл балыс. 1917 с. биэрэпискэ кинилэр Чочу Кµ³лµгэр олороллоро бэлиэтэммит. Орто ыаллар – 19 сµ³´µлээхтэрин бэйэлэрэ иитэн олороллоро ыйыллыбыт.

            Сэмэннээх ииттибит уоллара Махчала-Николай Истярев (1813 с.т.) кэргэнэ Анна Петрова (1821 с.т.), уоллара Давид (1849 с.т.). Ииттибит кыыстара Мыммыт 1849 с. ³лбµтэ бэлиэтэммит. 1857 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Николай Истярев (Васильев) 1857 с. ³лбµт, уола Давид сэттэ саа´ыгар кµн сириттэн кµрэммит. Онон бу салаа манан быстан хаалла.

            Мантан атын Улахан Сэмэн о±олоругар сы´ыаннаах докумуоннары (бааллара чуолкай) кыайан булбатыбыт.

            Тигилян иккис уолун Сэмэнин (1780-1856 сс.) кэргэнэ Мебпей-Анна Иванова (1784 с.т.), о±олоро: Петр (1806 с.т.), Тонторус (1807 с.т., кыыс). Петр кэргэнэ Варвара Иванова (1807 с.т.) ким кыы´а, хантан т³рµттээ±ин кыайан бы´аарбатыбыт. ¥с уоллаахтар: Иван (1825 с.т.), Константин (1831 с.т.), Иннокентий (1834 с.т.). Петр Семенов бу о±олоруттан ревизия биэрэпистэригэр улахан уола Иван эрэ ыччатырбыта суруллубут. Кэргэнэ Дарья Бигяева (Абрамова) (1828 с.т.), о±олоро: Савва (1851 с.т.), Мирон (1855 с.т.), Марк (18.01.1858 с.т.), Тихон (23.04.1869 с.т.), Анна (1850 с.т.), Екатерина (1856 с.т.), Марья (17.02.1867 с.т.), Евдокия (01.02.1868 с.т.), Мария (27.02.1874 с.т.).

            1897 с. биэрэпискэ 179 нµ³мэринэн киирбит Кудуга олохтоох Петров Иван Истяревтэргэ с³п тµбэ´иэх курдук. Кэргэнэ эмиэ Дарья, араспаанньата Дорофеева, саа´а с³п тµбэ´эр. Уола Трофим (1861 с.т.) ыал буолта бэлиэтэммит, кэргэнэ Матрена Егорова (1862 с.т.), уола Денис (1896 с.т.). Икки ииттэр о±олоохтор: Марк Иннокентьев (1875 с.т.), Февронья Андреева (1892 с.т.). Марк – Иван Петров кыра быраатын Иннокентий уола буолуон с³п курдук. Александра Иванова кэргэннээх Иннокентий Петров уолун Марк (19.02.1875 с.т.) миэтирикэтэ архыыпка харалла сытара к³´µннэ. Онон Иван Петров быраатын уолун ииттибит диэн тµмµккэ кэллибит.

IV.    Жуль-Гарвил Петров (1762-1852 сс.) 1795 с. биэрэпискэ икки кэргэннээх диэн суруллубут. Бастакыта Эмятчин (1767 с.т.) £ргµ³ттэн чаччыына Лобашкин кыы´а, икки´э Дьокуускай та´ынаа±ы Ха²аластан Менкей кыы´а Дагынан (1768 с.т.). Икки кэргэнтэн о±олоро: Бигя-Василий (1810-1844 сс.), Акулина (1790 с.т.), Акулина (1796 с.т.), Ефросиния (1798 с.т.), Акулина (1802 с.т.), Ефросиния (1804 с.т.), Ефросиния (1806 с.т.), Татьяна (1808 с.т.), Татьяна (1811 с.т.), Татьяна (1812 с.т.), Марья (1814 с.т.), Харайбат (1816 с.т.), Сымыт-Савва (1821-1840 сс.), Иван (1827 с.т.).

            Улахан уола Ба´ылай ыал буолбут, кэргэнэ Екатерина Васильева (1812 с.т.), о±олоро суох. Иккис уол Савва 19 саа´ыгар ³лбµт, киниттэн ыччат суох. Кыра уола Иван ала´а дьиэ тэриммит. Кэргэнэ Феодосья Гаврилова (1826 с.т.).

            1857 с. биэрэпискэ икки о±олоохторо – Данил (1850 с.т.), Анна (1853 с.т.) бэлиэтэммит.

            Жуль-Гаврил Петров 1851 с. биэрэпискэ урут чаччыыналыы сылдьыбыт диэн суруллубут. 1830 с. чаччыыналыы сылдьыбыта архыып докумуонунан бигэргэнэр (ЯОВ от 23.05.1830 г.). 1857 с. биэрэпискэ кинээстии сылдьыбыта диэн суруллубута ал±ас бы´ыылаах.

V.  Хожетан Истерев (1766-1833 сс.) сµрэхтэммит аата Петр. Убайын Жуль-Гаврил кэннитэн чаччыына солотун тута сылдьыбыт. Кэргэнэ Ефросиния (1780 с.т.), со±отох Иван диэн уоллаахтара биллэр. Иван Петров кэргэнэ Татьяна Данилова (1806 с.т.), Дмитрий (1835 с.т.) уонна Серафима (1844 с.т.) диэн о±олордоохтор.

 

 

Кобдек Хомподоев ыччаттара

 

            Хомподой Телкоев (1698-1774 сс.) 1782 с. ревизскэй сказка±а суруллубутунан, огдообо. Т³лк³ уола Хомподой лаппа ыччатырбыт – алта уоллаах: Кобдек (1718 с.т.), Ходорок (1722 с.т.), Чичигран (1726 с.т.), Василий Петров (1730-1782 сс.), Хабах (1738 с.т.), Чорной (1741 с.т.). Кыргыттардаа±а буолуо да, кэргэн тахсан биэрэпискэ киирбэтэх буолуохтарын с³п.

            Хомподой о±олоро XVIII µйэ бµтµµтµн диэки ханан олорбуттарын 1776 с. Бµлµµ умна´ын 24 буола´ыгар ыытыллыбыт ходу´а µллэстиитин биэдэмэ´иттэн сэдиптээн билиэххэ с³п. Хомподой икки уола – Чыычыгырас уонна Чорнов дьа´аахтарын µчµгэй оттуур ходу´алаах буоланнар киис тириитинэн т³лµµллэр эбит. Чыычыгырас ходу´алара – Чючю Кёля (икки кµрµ³), Сажеин (биир), оттон Чорнов – Кёх юрях (икки), Кубалаах (биир). Чочу Кµ³лµгэр ити кэм²э Чыычыгырас кэннэ отуур ходу´алаах ки´и баара биллибэт. Сажеи²²а Уйбаан Кюбясиков биир кµрµ³ оттуур ходу´алаа±а бэлиэтэммит. Киниэхэ Кулу´уннаахха, А±ыр Алааска эбии ходу´а сирин сы´ыаран тµ´ээнин эмиэ киис тириитинэн т³лµµрэ ыйыллыбыт. Итинтэн аттардахха Сажеин Кулу´уннаах та´ыгар сытар кµ³л буолара чуолкай буолан та±ыста.

            Хомподой атын уолаттара тµ´ээннэрин са´ыл тириитинэн т³л³´³лл³р эбит. Оттуур ходу´аларын биирдиилээн ааттааттахха маннык буолан тахсар – Хабахха Сютюк Сабпыт (биир), Чолган (биир), Харала (биир); Халыйга Кен юрэх (µс); Чалыйга Одулун сурда (µс). Киэ² ¥рэх уонна Кµ³х ¥рэх биир сирдэр бы´ыылаах диэн саба±алыахха с³п. Оччолорго Чолган кыра оттонор ходу´алаах буолан Хабах эрэ оттуур сирэ буолбут. Харала±а (Харалаах) Мотукса Бохсулин биир кµрµ³ оттуур ходу´алаа±а биэрэпискэ ыйыллыбыт. Кини бииргэ т³р³³бµтэ Кут Арга Билилях диэн алааска µс, бэйэтэ Илин Билиляххэ биир кµрµ³ оттуур сирдээхтэриттэн саба±алаатахха Харалаах Билиилээхтэртэн чугас сытар кµ³л буолуон с³п. Биэдэмэскэ Хомподой улахан уолун Кобдех аатын булбатыбыт. Бука атын сахалыы ааттынан киирбит бы´ыылаах дииргэ эрэ тиийэбит.

            Хомподой бииргэ т³р³³бµт быраата Тортогор Тюлкюев (1710-1792 с.т.) оло±ун саа´ыран и´эн тэриммит, ойо±о ³л³н биэрэпискэ аата киирбэтэх, со±отох уоллаах – Петр Филиппов-Угалах (1757 с.т.). Петр ыал буолбут да у´аабатах, 1792 с. ³лбµтэ бэлиэтэммит. Ойо±о Ксения Алексеева (1768 с.т.) 1789 с. ити буолас ки´итигэр Басаргас Якимовка кэргэн тахсыбыт. Бµ³тµртэн утум салгыах ыччат хаалбатах. Онон Тортогор салаата, хомойуох и´ин, манан быстан хаалла. Ходу´а µллэстиитин биэдэмэ´игэр Тортогор Тюлкюевка Бурдягяим (биир), Хараманы (икки кµрµ³) диэн ааттаах сирдэргэ оттуурун и´ин дьа´аа±ын са´ыл тириитинэн т³лµµрэ бэлиэтэммит. Онон Т³лк³ о±олоро оччолорго ханан тµ³лбэлээн олорбуттарын бы´аарыахха с³п.

            Афанасий Дмитриев-Кобдек (1718-1788 сс.) – Хомподой Телкоев улахан уолун утумун µ³рэтиигэ киирэбит. Кини кэргэнэ Анна Андреева (1721 с.т.) Эчекин Бегдюков кинээстиир Дьаархан буола´ыттан Тогус Куннясов кыы´а. Кинилэр со±отох уоллара Уйбаан (1755-1847 сс.) Наахараттан Курчан кыы´ын Варвараны (1760-1830 сс.) сµгµннэрэн а±алан, сурукка киирбитинэн, µс о±оломмуттар: Павел (1783 с.т.), Эмексикян (1784 с.т., кыыс), Матрена (1789 с.т.). Павел ыал буолбут, кэргэнэ Марья Аммосова (1787 с.т.) эриттэн 4 сыл балы´а бэлиэтэммит. Ким кыы´а, хантан т³рµттээ±э биэрэпистэргэ суруллубатах. Маарыйалаах Байбал син ыччатырбыттар: Иннокентий (1811 с.т.), Тирень (1814-1843 сс.), Савва (1821 с.т.), Алексей (1823 с.т.), Ирина (…-1836 сс.), Евдокия (1817 с.т.), Екатерина (1831 с.т.), Федора (1833 с.т.).

            Мантан аллараа Павел Иванов Кобдеков уолаттарын утумун биирдиилээн эридьиэстиибит.

1.    Иннокентий Павлов кэргэнэ Мария Николаева (1819 с.т.), о±олоро: Василий (1843 с.т.), Настасья (1833 с.т.). Кыы´ын Настасьяны Иннокентий бастакы кэргэниттэн о±ото диэн чопчулаан суруйбуттар. Уолун Василий Иннокентьев кэли²²и дьыл±атын сырдатыах докумуону архыыптан булбатыбыт. Арай 1897 с. биэрэпискэ 148 нµ³мэринэн Кулу´уннаахха олорор Василий Иннокентьев с³п тµбэ´иэх курдук да, чахчы бу кини сылдьар дииртэн туттунабыт. Сирин аата симитиннэрдэ,  сэргээбиттэр салгыы µ³рэтиэхтэрин с³п.

2.    Тирень сµрэхтэнэн эмиэ Иннокентий буолбут. Оло±ун о²остубакка сылдьан 29 саа´ыгар ³лбµт. Киниттэн утуму салгыах ыччат хаалбатах.

3.    Савва Павлов кэргэнэ Матрена Петрова (1827 с.т.). Уонча сыл бииргэ олорон баран биирдэ о±оломмуттар. Бастакы о±олоро Анна 1859 с. атырдьах ыйын 10 кµнµгэр кµн сирин к³рбµт. Бу кыыс кэли²²и дьыл±атын ту´унан билиибит суох. Эдэр ыал атын да о±олоохторо буолуо да кинилэр ааттара киирбит докумуоннарын архыыптан булбатыбыт.

4.    Алексей Павлов (1823 с.т.) кэргэнэ Ульяна Павлова (1834 с.т.) ким кыы´а, хантан т³рµттээ±э биллибэт. £л³кс³й саа´ыран и´эн, 10-с ревизия (1857 с.) буолуон а±ай иннинэ ыал буолбут. Архыыпка бастакы о±отун Мариятын (17.02.1858 с.т.) эрэ миэтирикэтигэр таба тайанныбыт. Кинилэргэ сы´ыаннаах атын (баар да буолуохтара) докумуоннары булбатыбыт. Онон бу салааны, хомойуох и´ин, манан бы´арга кµ´элиннибит.

           

 

Мойтохооннор

 

     Степан Тимофеев-Мойтохоон Уус – ¥³дэй Михаиловтан (1733 с.т.) тымыр-сыдьаан тардар. ¥³дэй 1776 с. ыытыллыбыт ходу´а µллэстиитин биэдэмэ´игэр Югдей Мюкяилев диэн аатынан киирбит. Оттуур ходу´ата – Батастаах, Бас Кµ³лэ (Бэс?). Дьа´аа±ын кии´инэн т³лµµр эбит. Мюкяиловы кэлин судургутан Михаилов диэн суруйар буолбуттар. Кини бииргэ т³р³³бµттэрэ – Тара±ай (1717 с.т.), Удугей (1724 с.т.), Чичах (1727 с.т.), Батур (1731 с.т.).

     Мюкяил кыра уолун ¥³дэй кэргэнэ Еким Тарагаев кинээстиир Ха²алас буола´ыттан Кусегей Быкрин кыы´а Бярсек (1852 с.т.). Саа´ыран и´эн ала´а дьиэ тэриммит бы´ыылаах. ¥с уоллаах: Нутуя (1781 с.т.), Мочун-Тимофей (1788 с.т.), Илья (1809 с.т.) уонна алта кыыстаах: Мочокус (1773 с.т.), Ходуя (1774 с.т.), Хочука (1775 с.т.), Тыт (1778 с.т.), Хочундур (1785 с.т.), Хоютан (1791 с.т.). Бярсек сµрэхтэнэн Настасия буолбут.

     Улахан кыы´ын Мочоку´у 1792 с. £ргµ³ттэн Саахтаах Лобашкин сµгµннэрэн илдьэ барбыт. Хочуна 1793 с. ¥³дэй ки´итигэр Битчак Мажаи²²а кэргэн тахсыбыт. Сэргээбиттэр ити нэ´илиэктэр биэрэпистэрин µ³рэтэн, кинилэр т³´³ ыччаттаммыттарын билиэхтэрин с³п.

I.     Нутуя оло±ун о²остуммут. Кэргэнэ Анна (1786 с.т.), соҕотох Татьяна диэн кыыстаа±а биллэр. 1851 с. биэрэпискэ кинилэр ааттара киирбитин булбатыбыт. Кэлин кыргыттардаммыт буолла±ына, кэргэн тахсаннар ханнык тµбэ±э тиийбиттэрэ биллибэт. Ити биэрэпискэ уол о±олоохторо суруллубатах. Онон бу салааны манан бы´ан кэби´эргэ кµ´элиннибит.

II.   Иккис уол Можун-Тимофей кэргэнэ Марина (1796 с.т.) ким кыы´а, хантан т³рµттээ±э суруллубут докумуонун булбатыбыт. Аны 1851 с. биэрэпискэ Тимофей кэргэнин Агафия Гаврильева (1801 с.т.) диэн ыйбыттар. О±олоро: Василий (1823 с.т.), Иван (1832 с.т.), Василий (1836 с.т.), Степан (1839 с.т.), Анна (1842 с.т.). Василиса диэн ааттаах кыыстара 1846 с. ³лбµтэ бэлиэтэммит. О±олорун саа´ыттан сэдиптээтэххэ, Улахан Ба´ылай Марина уола буолуон с³п.

Василий Тимофеев кэргэнэ Марфа Иванова (1825 с.т.), кыргыттара: Александра (1848 с.т.), Василиса (1850 с.т.). Кыра кыы´а эдэр саа´ыгар ³лбµт. Ыалтан Мария (1854 с.т.) диэн кыы´ы ииттибиттэр.

Иккис уол Иван Тимофеев кэргэнэ Татьяна Григорьева (1835 с.т.). Ыччатырбатах бадахтаах. Миэтирикэтэ к³стµбµт Николай (02.04.1867 с.т.) диэн уоллаа±а эрэ биллэр. 1897 с. биэрэпискэ Тимофеев Николай Иванович диэн ааттаах ки´ини булбатыбыт. Онон бу салаа манан эмиэ быстан хаалла.

Кыра Ба´ылай кэргэнэ Татьяна Николаева киниттэн биир сыл балыс. О±олоро: Прокопий (1852 с.т.), Мария (1854 с.т.), Ульяна (03.07.1859 с.т.), Анна (10.11.1866 с.т.), Егор (01.03.1885 с.т.), Игнатий (1916 с.т.).

1897 с. биэрэпискэ £рт³³хх³ олохтоох Тимофеев Данил Васильевич (1861 с.т.) дьиэ-кэргэнин испии´эгэ киирбит. Данил тимир уу´а диэн ыйбыттар. Кэргэнэ Варвара Спиридонова (1870 с.т.), о±олоро: Аграфена (1893 с.т.) уонна сµрэхтэнэ илик биир ыйдаах кыыс. Кинилэри кытта балта Александра (1882 с.т.), быраата Егор (1885 с.т.) олорсоллоро суруллубут. Биир µлэ´иттээхтэр уонна Васильев Иван Петров диэн то±ус саастаах уолу а´атан олороллор эбит.

Данил 1888 с. сэтинньи 3 кµнµгэр Варвара Спиридонова Тимофеева (II ¥³дµгэй) кытта бэргэ´элэммиттэр. Самсон (20.06.1890 с.т.), Агрипина (12.11.1893 с.т.) диэн ааттаах о±олорун миэтирикэлэрэ архыыпка харалла сыталлар эбит. Самсон эдэр саа´ыгар олохтон туораан 1897 с. биэрэпискэ киирбэтэх.

1917 с. ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ Тµ³лбэ±э Табыгыс Данил Васильев олороро ыйылллыбыт. Уолаттарын саастарын 20, 15 диэн бэлиэтээбиттэр. Кэргэнэ киниттэн икки сыл балыс, 17 сµ³´µлээхтэр. Бу алааска кинилэри кытта ³сс³ µс ыал баара суруллубут – Кытархай Владимир Васильев, Хараран Николай Спиридонов, Хайбах уола Капитон Дмитриев.

Бу суруллубуту ту´анан, кырдьа±астартан ыйытала´ан Данил   Василий Тимофеев уола буоларын-буолбатын аймахтара билиэхтэрэ диэн эрэл санаанан бу салааны тµмµктµµбµт.

Мойтохоон Ыстапаан утумун µ³рэтэбит. А.П. Мачахов «Чап уустара» (Дьокуускай, 1997) кинигэтигэр Мойтохоон а±атын Омчос уус диэн суруйбут (С.–86). Оччотугар Тимофей иккис сахалыы аата Омчос буолан тахсар. Степан (1838 с.т.) кэргэнэ Татьяна Михайлова (1839 с.т.). О±олоро: Василий (1863 с.т.), Феодор (1865 с.т.), Петр (22.03.1874 с.т.), Егор (1880 с.т.), Феодосия (29.02.1876 с.т.).

Василий-Ло²со баай 1897 с. биэрэпискэ Дµ²µргэ олороро бэлиэтэммит. Кэргэнэ Ксения Васильева киниттэн биир сыл а±а. Кинилэр 1875 с. сэтинньи 9 кµнµгэр холбоспуттар. Ксения т³рд³ Ха²алас, бэргэ´элэнии ту´унан докумуо²²а суруллубутунан, эриттэн биир сыл балыс. О±олоро: Агафия (1880 с.т.), Екатерина (1882 с.т.), Елисей (1888 с.т.), Кирилл (1890 с.т.), Петр (10.01.1893 с.т.), Тимофей (1895 с.т.), Захар (1897 с.т.). 1888 с. ахсынньы 1 кµнµгэр Дария диэн ааттаах кыыс т³р³³бµт. Онон Елисей 1887 с. т³рµ³х буолуон с³п. Захар сµ­рэхтэнэригэр Макарий диэн ааты биэрбиттэр да ол кэлин умнуллууга хаалбыт. Кыргыттара: Агафья (Ньолбон £л³кс³й ойо±о), Екатерина (Хаппыы´а Сахаар ойо±о), Аграфена (Сячиков Трофим ойо±о).

Ло²со Ба´ылай о±олорун ыччаттарын биирдиилээн эридьиэстиибит. Елисей икки кэргэ²²э олорбут. Бастакы кэргэнин аата Татьяна. А±атын аатын араастаан суруйаллар – соро±ор Ильина, соро±ор Иннокентьева. Киниттэн о±олоро: Софрон (29.03.1909 с.т.), Анна (1910 с.т.), Ольга (10.06.1910 с.т.), Михаил (10.09.1911 с.т.), Игнатий (21.09.1919 с.т.). Ольганы кэлин Анна диэн ааттыыр буолбуттар бы´ыылаах. У´ун Аана Николай, Степанида диэн о±олордоох. Елисей иккис кэргэнэ Мария (1899 с.т.), киниттэн кыы´а Мария (1922 с.т.) буолуон с³п. Игнатий уонна Мария о±олоро суохтар. Елисей оло±о Сахсамыкы.

Кирилл Васильев – Ло²со иккис уола. Кэргэнэ Ньурбаттан Ульяна Григорьева (1887 с.т.), о±олоро: Анисия (26.11.1913 с.т.), Аграфена (1914 с.т.), Семен (1919 с.т.), Марина (1922 с.т.), Федора (1923 с.т.). 1917 с. кинилэр Ч³ч³г³йг³ олорбуттара ыйыллыбыт. Сµ³´µтµн ахсаана: сылгыта – 7, ына±а – 16.

Улахан кыы´а Анисия £ргµ³ттэр кийииттэрэ, кэргэнэ Хабырынар Ачаам уола. Уолаттара:Тихон, Василий. Марина ³лбµтэ, киниттэн о±о суох. Федора Нам Кардашевскайдарын кийиитэ. Тумус Мэхээлэ суруйарынан, Кирилэ кыргыттара Дьэбдьиэйдэр биирдэрэ Нам, икки´э Туобуйа кийииттэрэ, то±устуу о±олоохтор.

Ло²со µ´µс уола Лэ´экэ-Петр дьиэ-уот тэриммитэ биллибэт. Архыыпка харалла сытар икки докумуону манна а±алабыт. Бастакыта, 1914 с. ыам ыйын 26 кµнµгэр 23 саастаах Петр Васильев Иккис ¥³дµгэйтэн 20 саастаах Ефросиния Иванованы кытта бэргэ´элэммиттэр. Икки´э, 1915 с. муус устар 5 кµнµгэр 22 саастаах Петр Васильев Ха²аластан 17 саастаах Мария Иванованы сµгµннэрэн а±албыт. Ефросиниялаах Петр миэтирикэлэрэ к³стµбµт икки о±олоохтор: Кузьма (1708.1916 с.т.), Ксения (23.09.1917 с.т.). Тумус Мэхээлэ суруйарынан, Бµ³тµр тµ³рт о±олоох: Захар (о±олоро: Михаил, Федора), Максим (сэриигэ ³лбµт), Марфа (То´ооччун ойо±о, о±олоро: Николай, Павел),Мавра ( Муохалаах Борокуоппай ойо±о), Филипп (о±ото суох). Бµ³тµр ойо±о Ньурбаттан Маччыйаан кыы´а Маарыйа диэбит. Оччотугар архыыптан к³стµбµт иккис докумуон с³п тµбэ´иэх курдук. Бу салаа лаппа µ³рэтиини эрэйэр буолла.

Ло²со т³рдµс уола Тимофей кэргэнэ Елена Иванова (1899 с.т.), 1927 с. биэрэпискэ со±отох Филипп (1925 с.т.) диэн уоллаахтара суруллубут. Тумус Мэхээлэ оІорбут т³рµччµтµгэр Филипп кэргэнин Б³рт³ Сµ³дэрин кыы´а Маарыйа диэбит. О±олордоохтор: Анна (сэттэ о±олоох), Ульяна (сэттэ о±олоох), Мария.

Онтон Г.А. Петров о²орбут т³рµччµтµгэр Филипп Тимофеевич сэттэ о±ото киирбит – Вера, Елена, Филипп, Дора, Семен, Федор, Тимофей. Аймахтара с³бµн-сыы´атын к³нн³рµ³хтэрэ диэн эрэнэбит.

Уутуйан олохсуйбут сирдэрэ – Дµ²µр Ыйаабыт. ЛоІсо Тµмэппийэ, Турку Самсон элбэхтик Кэнтик нэ´илиэгин барыларын  мунньан муІхалаан а´аппыт-сиэппит дьоннор буолаллар диэн суруйар А.П. Мачахов.

Тимофей кыы´а Мария Кэбээйилэр кийииттэрэ этэ.  Кэргэнэ Иннокентий Иннокентьевич Дьяконов (1935 с.т.) – Тыайа. Иннокентий а±ата Кылыы´ыт Э²иэнтэй – сытыы-хотуу, кыайыгас ки´и бы´ыытынан дьонугар-сэргэтигэр биллибитэ. Иккис кэргэнинээн Мария Михайловналыын (Мэ´эй Мэхээлэ кыы´а) 14-тэ о±оломмуттарыттан биирдэстэрэ Иннокентий. Мария Тимофеевна  арааспаанньата Васильева. Кинилэр улахан кыыстара Федора 1959 с. ахсынньы 3 кµнµгэр т³р³³бµтэ. О±о эрдэ±иттэн айыл±аттан бэриллибит ураты дьо±урдаа±а биллибитэ. Дьон-сэргэ кинини «Эдьиий Дора» диэн таптаан ааттыыр. Кэргэнэ Кобяков Василий Васильевич эрдэлээн кµн сириттэн барбыта. ¥с кыыстаахтар: Марианна, Яна, Роза. Федора Иннокентьевна а±атынан т³рдµн-уу´ун «Лµµчµннэр. Аймахтары анаардахха, уруулары сурастахха» (Дьокуускай: Бичик, 2012. С.–123-132) кинигэттэн билсиэххэ с³п.

Захар – Ло²со Ба´ылай кыра уола. 1927 с. демографическай биэрэпи´и ылабыт. Онно суруллубутунан, Захар кэргэнэ Марина (1898 с.т.). Ким кыы´а буолара суруллубатах. Тµ³рт ыйдаах Ксенофонт диэн ааттаах уоллаахтара ыйылллыбыт. Ити сыл атырдьах ыйын 10 кµнµгэр ыытыллыбыт биэрэпискэ суруллубутунан, 4 буут бурдугу ы´ара, 2 дэ´ээтинэ оттуур ходу´алаа±а, 3 сµ³´µлээ±э ыйыллыбыт.

1897 с. биэрэпискэ Феодор Степанов (1865 с.т.) Сахсамыкыга олороро суруллубут. Олохтоохтор КиччэІ Сµ³дэр диэн аатынан кинини билэллэр. Кэргэнэ Анна Иванова (1866 с.т.), о±олоро: Самсон (1890 с.т.), Анна (1895 с.т.). 70 саастаах µлэ´иттэрэ Семенова Татьяна Васильевна кинилэри кытта олороро ыйыллыбыт.

Аны та²ара дьиэлэрин миэтиричэскэй кинигэлэрин ылабыт. 1885 с. тохсунньу 20 кµнµгэр 21 саастаах Федор Степанов 20 саастаах бэйэтин биир дойдулаа±ын Анна Иванованы кытта бэргэ´элэммиттэр. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олоро: Самсон (05.06.1890 с.т.), Анна (02.03.1896 с.т.), Александра (23.09.1897 с.т.).

1927 с. биэрэпискэ Самсон ыал буолбута бэлиэтэммит. Кэргэнэ Феврония Данилова киниттэн µс сыл а±а. Сэттэ саастаах Егор диэн ааттаах уоллаа±а суруллубут. 1913 с. ахсынньы 12 кµнµгэр т³р³³бµт Данил у´аабатах, хороччу улаатан и´эн ³лбµт. Тумус Мэхээлэ Турку Самсоны ³сс³ µс о±олоох: Ефросинья, Анна,Александра диэн суруйбут. Ефросинья биир о±олоох, Ааныска о±ото суох. Александра кэргэнэ Хоросохов Ба´ылай-Бы´ыраа, Василий диэн ааттаах уолллаах.

Федор инитэ Петр (22.03.1874 с.т.) 1897 с. биэрэпискэ дьонун кытта Сахсамыкыга олороро суруллубут. А±атын араспаанньатын Михайлов диэн суруйбуттара син оруннаах. Э´этэ инники биэрэпистэргэ Одей Михаилов диэн суруллара. Петр кэргэнин Харитина Михайлова (1877 с.т.) диэбиттэр, о±олоро суох. Ити биэрэпис кэнниттэн т³р³³бµт µс о±олорун – Захар (23.07.1900 с.т.), Зинаида (16.07.1911 с.т.), Ульяна (07.12.1912 с.т.) миэтирикэлэрэ бааллар. Кэргэнэ Харитина Ульянатын о±олонон баран у´аабатах, ³лбµт. Петр 1915 с. тохсунньу 7 кµнµгэр Иккис Боотулууттан Евдокия Михайлованы – 46 саастаах огдообону сµгµннэрэн а±албыт. Киниттэн о±олоо±о биллибэт.

Молоо Дь³гµ³р (1880 с.т.) – Мойтохоон Ыстапаан кыра уола. Кэргэнэ ³л³н 1927 с. биэрэпискэ киирбэтэх. О±олоро: Николай (1912 с.т.), Тихон (1918 с.т.), Мария (1908 с.т.), Дария (1910 с.т.). Уолаттарын Алексей (01.01.1900 с.т.), Николай (22.01.1912 с.т.) миэтирикэлэригэр ийэлэрин Александра Феодорова диэн суруйбуттар. 1917 с. биэрэпискэ Молоо Дь³гµ³рµ Сахсамыкыга олорорун бэлиэтээбиттэр, ойо±о киниттэн биир сыл а±атын, уолаттара 5, 1, кыргыттара 14, 12 саастаахтарын ыйбыттар. Кинилэри кытта а±алара Степан олорсор буолан сµ³´µлэринэн баайдар, уопсайа 27-ни к³р³н-харайан олороллор эбит. Улахан уол Николай райкомол бастакы сэкирэтээринэн µлэлии сылдьан 1936 с. самолет авариятыгар тµбэ´эн ³лбµтэ, о±ото суох. Тихон улууска биллибит ветеринарнай фельдшер эбит. Биир идэ±э 26 сыл устата тохтоло суох µлэлээбит. 12 о±олоохторуттан 11 ки´и-хара буолбуттар. Уола Михаил Тихонович, Егор Афанасьев суруйарынан, улууска биир бастакынан о´уокайы, сахалыы тойугу, уус-уран самодеятельность концертарын, араас зональнай, республиканскай спортивнай кµрэхтэ´иилэрин к³тµппэккэ устан µйэтиппит.

Кини ол сыралаах, унньуктаах ураты суолталаах µлэлэрин о²орон-тутан, монтажтаан улуус телевидениетыгар уонна нэ´илиэктэр телеустановкаларыгар ти´игин быспакка биэрэн к³рд³р³р µтµ³ µгэстээҕэ диэн олохтоохтор махтана кэпсииллэр.

Михаил Мойтохонов видеокартотекатыгар 300-тэн тахса араас о´уокайдар суруллан, у´уллан µйэтитиллибиттэр.

Молоо кыы´а Даарыйа кэргэнэ Намтан Егоров Капитон. Кинилэр кыыстара Мария Александров ТрофимІа кэргэн тахсан µс о±олоох.

Степан Михайлов-Мойтохоон икки кыыстаах курдук – Феодосия (29.02.1876 с.т.) уонна Дария (1877 с.т.). Феодосията 1897 с. биэрэпискэ аата киирбэтэх. Ба±ар Феодосия уонна Дария диэн биир ки´ини суруйа сылдьаллара да буолуо. Ити биэрэпискэ Дария кэргэнэ Иннокентьев Тимофей Елисеевич (1876 с.т.) диэн суруллубут. О±олоохторун ту´унан докумуо²²а таба тайамматыбыт.

III.   ¥³дµгэй кыра уолун Ильятын (1809 с.т.) кэргэнэ Екатерина Гаврильева (1812 с.т.). О±олоро: Игнатий (1838 с.т.), Ефим (Евдоким) (1845 с.т.), Михаил (1848 с.т.), Анна (1832 с.т.), Анна (1840 с.т.), Агафия (1842 с.т.).

     Игнатий Ильин ыччаттарын ту´унан бу диэн чопчу суруйар кыахпыт суох. Дьон дьµµлµгэр архыып икки докумуонун а±алабыт. Бастакыта, 1874 с. тохсунньу 26 кµнµгэр т³р³³бµт Мария – а±ата Игнатий Ильинов, ийэтэ – Анна Михайлова. Икки´э, 1875 с. сэтинньи 9 кµнµгэр 42 саастаах Игнатий Ильинов уонна А´ыкайтан 38 саастаах Марфа Филиппова бэргэ´элэммит докумуоннара баар. Игнатийы саа´ын биэс сыл «кырытыннарбыттар». Онон атын да ки´и буолуон с³п.

     1897 с. биэрэпискэ 150 нµ³мэринэн киирбит Бэс кµ³лµгэр олохтоох Тимофеев Евдоким Ильин дьиэ кэргэнин испии´эгэ киирбит. Кэргэнэ Мария Петрова, 16 саастаах Васильев Николай Евдокимов диэн ииттэр уоллаахтара ыйыллыбыт. Эр ки´и саа´ын – 52-тэ, ойо±ун – 50-нэ диэбиттэр.

     Ити биэрэпискэ 149 нµ³мэринэн Тимофеев Михаил Ильин суруллубут. Саа´а – 49-´а. Кэргэнэ Парасковья Васильева, о±олоро: Герасим (1876 с.т.), Мария (1877 с.т.), Александра (1883 с.т.), Анна (1884 с.т.), Феврония (1889 с.т.). О±олорун саастара миэтирикэлэрин кытта с³п тµбэ´эр – Мария (24.09.1875 с.т.), Анна (08.09.1885 с.т.), Февронья (07.02.1889 с.т.).

     Ити биэрэпис кэнниттэн икки сыл буолан баран о²о´уллубут дьиэ кэргэн испии´эгэр Ильиннэр бааллар. Испии´эккэ 74 нµ³мэринэн Ефим Ильин Ымычан киирбит. Саа´а – 15-´э. Салгыы Михаил Ильин Кыржагастыр (саа´а 55) суруллубут. Кэргэнин аатын Анна диэбиттэр. О±олоро: Герасим – 25-тээх, Александр – 18-таах, Анна – 15-тээх, Феврония – 13-тээх. 1917 с. биэрэпискэ кинилэр олорор сирдэрин Кураанах Бэс Кµ³лэ диэн бэлиэтээбиттэр. Герасим Михайлов кэргэнэ 30-таа±а, 15 саастаах уоллаа±а, са²а т³р³³бµт кыыстаа±а ыйыллыбыт. Ильиннэри Орто Чап а±атын уу´угар киллэрбиттэр. Онон бу дьон ¥³дэйтэн утумнаахтар курдук.

     1927 с. биэрэпискэ Герасим Кыржагастыров 30 саастаах Ульяна диэн кэргэннээ±э суруллубут. Бу кини т³рдµс кэргэнэ, 1916 с. сэтинньи 9 кµнµгэр Намтан 25 саастаах Ульяна Павлованы сµгµннэрэн а±албыт. Ити иннинэ 1913 с. от ыйын 1 кµнµгэр 27 саастаах Екатерина Сергееваны (II ¥³дµгэй) кытта бэргэ´элэммиттэр. Екатерина Герасим иккис кэргэнэ. £сс³ биир докумуо²²а Герасим Михайлов 1914 с. сэтинньи 2 кµнµгэр 20 саастаах Ефросиния Иннокентьевнаны кытта холбосто диэн суруллубут. Герасим Екатеринаттан о±олоро: Мария (22.05.1915 с.т.), Евгения (25.09.1913 с.т.). Онтон Ульянаттан кыы´а Феодора 1917 с. от ыйын 18 кµнµгэр т³р³³бµт. Архыып докумуоннара итинник «кэпсииллэр». Аймахтара маны барытын бы´аарыахтара диэн эрэнэбит. О±олоро: Федора (1917 с.т.), Василий (1921 с.т.), Максим (1926 с.т.). Улахан уола Петр Герасимов (1900 с.т.) кэргэнэ Марфа (1903 с.т.), кыы´а Александра (1926 с.т.). Федора кэргэнэ Дµллµкµттэн Афанасьев Бµ³тµр, биир кыыстаахтар. Ба´ылай Э´э Хайа±а олохсуйбута,онно к³мµс уІуо±а к³т³±µллµбµтэ. Сэттэ о±олоох. Максим о±ото суох.

     Бу биэрэпискэ Николай Ымычанов огдообото Мария (1874 с.т.) о±олорунаан испии´эккэ киирбиттэр. 17 саастаах кыы´ын аатын суруйбатахтар. Атын о±олоро: Василий (1913 с.т.), Гавриил (1921 с.т.). Аата суруллубатах кыыс Марфа (19.02.1912 с.т.) диэн бы´ыылаах. Ийэтин Мария Григорьева, а±атын Николай Ефимов – Ымычаан уола диэн «чи²этэн» биэрбиттэр.

     Ымычаан Ньукулай Анастасиятын улахан уола Петр Поликарпович Одорусов (1931 с.т.) – СР µтµ³лээх учуутала, Саха сирин суруйааччыларын сою´ун чилиэнэ, биллэр поэт, хас да кинигэ ааптара.

     Василий Ымычанов (1913-1973 сс.) 1941 с. сэриигэ ы²ырыллыбыта, 1942 с. илиитигэр ыараханнык баа´ыран дойдутугар эргиллибитэ. Холкуос т³´µµ µлэ´итэ этэ. Кэргэнэ Егорова Мария Николаевна-Суон Маарыйа (1917—1997сс.) – Ворошилов аатынан холкуос стаханове´а,µлэ, тыыл бэтэрээнэ.

 

 

Потаповтар

 

     Георгий Ефимович Потапов ¥³´ээ Бµлµµ улуу´угар кулубанан у´уннук µлэлээбит дьоннортон биирдэстэрэ. Кини бастаан 1892 с. Дмитрий Николаев кулубалыыр кэмигэр биир болдьоххо быыбарынайынан талыллан µлэлиир (НА РС(Я) ф.34и, оп.1, д.740). 1895-1898 сс. – Давид Григорьев Поскачи²²а кандидат (НА РС(Я) ф.34и, оп.1, д.795), 1906 с. алтынньы 20 кµнµттэн кулубанан талыллан µлэлиир (ЯОВ от 02.11.1906 г.). Кини кэнниттэн биир болдьоххо Дмитрий Лебедкин улуу´у салайар. 1913 с. тохсунньу 1 кµнµттэн икки болдьоххо субуруччу Егор Ефимович талыллан са²а былаас буолуор диэри кулубалаабыт (ЯОВ от 22.11.1912 г., ЯОВ от 30.04.1916 г.). Улуус суруксутунан µлэлии сылдьыбыта эмиэ биллэр. Нэ´илиэгэр биир болдьоххо (1899-06.1901 сс.) кинээ´инэн талыллан µлэлээбит (ЯОВ от 23.12.1898 г.). Саха сиригэр киэ²ник биллибит атыы´ыт, биллэр-к³ст³р меценат. Кини ту´унан кэлин си´илии суруйуохпут.

     Потаповтар Лектей Харабытыктан (1713-1777 сс.) тымыр-сыдьаан тардаллар. Кэргэнин Аларсыны (1716 с.т.) £ргµ³ттэн Докуй Кучахов кыы´ын, былыргы сиэринэн, бэлэх-ту´ах биэрэн туран сµгµннэрэн а±алар. Оччолорго £ргµ³ккэ Тойоку (ааттаах-суоллаах Кµрэнчэ уола) уола Быгыс кинээстиирэ. 1776 с. Бµлµµ умна´ын 24 буола´ыгар ыытыллыбыт ходу´а µллэстиитин биэдэмэ´иттэн сирдэттэххэ Лектей Харабытык о±олорунаан маннык сирдэринэн олорбуттар – Хараманы, Сагалах, Утюген юрях, Бурдягяин. Ити сирдэр билигин хайдах ааттаналларын билбэппит.

     Лектей тµ³рт уоллаах: Бетчека-Савва Филиппов (1740 с.т.), Кысыл-Потап (1743 с.т.), Кисилян (1755 с.т.), Курсян (1761 с.т.). Кыыс о±олоохторо биллибэт. Баар да буоллахтарына 1782 с. ыытыллыбыт биэрэпис иннинэ кэргэн тахсан, бу ыал испии´эгэр киирбэккэ хаалыахтарын с³п.

1.    Лектей о±олорун утумун биирдиилээн ырытабыт. Улахан уол Бетчека (Бютчека)-Савва Филиппов кэргэнэ Наахараттан (£лµ³хµмэ комиссарствота) Курчаги Дерин кыы´а Дарья Осипова-Иргэх (1752 с.т.). Савва Филипповка та²ара уол о±ону биэрбэтэх бы´ыылаах. Сэттэ кыыстаах: Арина (1770 с.т.), Ксения (1773 с.т.), Варвара (1776 с.т.), Орина (1777 с.т.), Акулина (1780 с.т.), Мария (1789 с.т.), Настасья (1792 с.т.). 1795 с. биэрэпискэ Савва кэргэнэ Дарья саа´а баара-суо±а 43-´э эрэ, онон кэлин о±оломмут да буолуон с³п. Ол гынан баран 1816 с. биэрэпискэ бу ыал испии´эккэ киирбэтэх. Савва кыы´а Варвара 1793 с. Мэйик ки´итигэр Дмитрий Тохтоновка сµктэн барбыт. Варвара балта Орина 1794 с. £лµ³хµмэ±э Иван Саджегаевка кэргэн тахсыбыт. Буола´ын ыйбатахтар. Кыра кыргыттара хайа тµбэ±э тиийэн-тиксэн кийиит буолан, атын а±а уу´ун тэнитиспиттэрин билигин кэлэн бы´аарар ыарахан. Онон бу салааны манан бы´арга кµ´элиннибит.

2.    Кы´ыл Потап кэргэнэ Ксения Алексеева (1760 с.т.) киниттэн 17 сыл балыс. Ксения Дьокуускай та´ыттан Эчикян Оенеков кинээстиир ¥³дэй буола´ыттан Алексей Сахтыров кыы´а. Кы´ыл син ыччатырбыт: Федор (1778 с.т.), Григорий (1789 с.т.), Иван (1795 с.т.), Варвара (1776 с.т.), Пелагея (1792 с.т.). Варвара 1794 с. Боотулуу ки´итигэр Боллун Спиридоновка кэргэн тахсыбыт.

2.1.  Аны 1816 с. биэрэпи´и ылабыт. Онно суруллубутунан Потап 1813 с. ³лбµт. Кэргэнэ Ксения аата бу биэрэпискэ киирбэтэх, онон 1812 с. ыытыллыбыт биэрэпис иннинэ ³лбµт бадахтаах. Федор Потапов са²ардыы со±ус ыал буолбут бы´ыылаах, кэргэнэ Варвара (1775 с.т.), киниттэн тµ³рт сыл а±а. Уоллара Иннокентий (1810 с.т.) алта эрэ саастаах. Иннокентий бу ыал со±отох о±ото. Кэргэнэ Мария Тимофеева (1813 с.т.), о±олоохторо биллибэт. 1851 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Николай (1840 с.т.) диэн ааттаах уолу ииттэллэрэ бэлиэтэммит. Кэлин ³сс³ эбии Степаны (1854 с.т.) Николайга ханыы гынан ииттибиттэр. Николай 19 саастаа±ар 1859 с. тохсунньу 14 кµнµгэр Хороттон 17 саастаах Мария Николаеваны кытта бэргэ´элэммиттэр.

     1897 с. биэрэпискэ 196 нµ³мэринэн Булугурга Потапов Николай Иннокентьевич олороро суруллубут. Кэргэнэ Мария тыыннаах эбит. 22 саастаах Яков Николаев, 16 саастаах Настасья Николаева бу ыал испии´эгэр киирбиттэр, а²ардас дьахтар (дьахталлар) о±олорун ииттэ ылбыттарын бэлиэтээбиттэр. Булугур кинилэр сайылыктара, Сис Кµ³лµн бэтэрээ ³ттµгэр ¥чµгэй µрэх диэки, Чµµттэн к³´µ эрэ кыайбат сир. Николай Потапов-Бы´ый (Бы´ыр?) 300-±э тиийэр сµ³´µлээх баай ки´и эбит (В.А. Потапова). Би´иги санаабытыгар Валентина Афанасьевна «¥³´ээ Бµлµµ» (01.01.1995 с.т.) та´ааттарбыт «¥³´ээ Бµлµµ улуу´ун бастакы кулубата Потапов Г.Е. ту´унан бы´а тардыылар» ыстатыйатыгар Кы´ыл Потап улахан уолун Федорын (1778 с.т.) Николай-Бы´ый диэн суруйбута ал±ас бы´ыылаах. Ол манныктан к³ст³р. Кулуба Георгий Потапов а±ата Дьэкиимкэ (1825 с.т.) Убайыгар Бы´ый Потаповка хамначчыт этэ диэн суруллубут. Бииргэ т³р³³бµт Потаповтарга  Бы´ый улаханнара диэн чуолкайдаммыт. Оттон Федор сиэнэ Николай Иннокентьевич (1840 с.т.) батакытынан Дьэкиимкэттэн 15 сыл балыс, икки´инэн иитиэх уол. Кини Кµ²кµттэн тымыр-сыдьаан тардар диэн саба±алыыбыт. Бу биэрэпискэ 112 нµ³мэринэн Потапов Николай Николаевич (1869 с.т.) дьиэ-кэргэнэ сурулла сылдьар. Олохторо Чµµт. Кини Николай Иннокентьевич уола буолара м³ккµ³рµ к³бµтµ³х туох да суохха дылы. Кэргэнэ Евдокия Павлова (1868 с.т.), о±олоро Кирилл (1890 с.т.), Мария (1895 с.т.). Евдокия Павлова (Иванова) Ньурба Таркаайытыттан т³рµттээх. Кинилэр 1886 с. бэс ыйын 11 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара: Ольга (27.03.1898 с.т.), Никифор (24.05.1909 с.т.). М.В. Турантаева кэпсииринэн, Кирилл бу ыал иитиэх уола. Кини Кэнтик кинээ´ин Михаил Семенов уола. 1917 с. бу ыал £сп³хх³ олороро ыйыллыбыт. Кэргэннээх, тµ³рт саастаах кыыстаах. Николай Николаев Кµ²кµттэн т³рµттээх буолан Кирилы ылан иитиннэ±э  Бу сиргэ 25 саастаах Потапов Василий Николаевич, 85 саастаах Бёлёк Николай Николаев олороро бэлиэтэммит. Б³л³х Ньукулай би´иги дьоммутугар туох сы´ыаннаа±а биллибэт, 1837 с. т³рµ³х, кэргэнэ киниттэн биир сыл а±ата бэлиэтэммит.

     М.Г. Потапова суруйарынан, Ньукулайдаах Татьяна диэн кыыстаахтар. Татьяна уола Гаврил (1890 с.т.) кини а±ата. Кэргэнэ Акулина Иннокентьевна Иванова, киниттэн 17 сыл балыс. Муо±ан Сырдык диэн сиргэ сэттэ о±олоох ыалга иккис о±онон т³р³³бµт. Гаврил Николаевичтаах алта о±олоохтор. Уоллара Иван идэтинэн быраас этэ. Кыыстара Мария Гаврильевна µс о±олоох, билигин нэ´илиэгэр ветераннар советтарын бэрэссэдээтэлинэн µлэлии сылдьар.

     Аны 1927 с. демографическай биэрэпискэ киирбит. 126 нµ³мэринэн Потапов Николай дьиэ-кэргэнин испии´эгэ баар. Кыыстара Ольга кэргэн тахса илик эбит, уоллара Никифор аата ханна да киирбэтэх. 120 нµ³мэринэн Кирилл дьиэ-кэргэнэ сурулла сылдьар. Кэргэнэ Февронья (1891 с.т.), кыргыттара: Ефросиния (1913 с.т.), Анисия (1919 с.т.), Марфа (1924 с.т.), ииттэр уоллара – Николай (1927 с.т.). Мария (Марфа)  – Мария Васильевна Турантаева эбэтэ.

     126 нµ³мэринэн Потапов Николай Иннокентьевич уола буолуон с³п Василий (1891 с.т.) киирбит. Кэргэнэ Мария (1899 с.т.), уола Михаил (1920 с.т.), ийэтэ Татьяна (1857 с.т.) диэн суруллубуттар. Татьяна Николай Иннкоентьевич иккис кэргэнэ буолуон с³п. Иннокентий Федоров иккис ииттибит уола Степан 1897 с. биэрэпискэ 83 нµ³мэринэн киирэ сылдьар диэн саба±алыыбыт. Оло±о Сис Кµ³лэ. Кэргэнэ ³л³н бу ыал испии´эгэр киирбэтэх. ¥с о±олоох: Федор (1879 с.т.), Григорий (1880 с.т.), Мария (1884 с.т.). 1917 с. биэрэпискэ Григорий Степанов Булугурга олороро ыйыллыбыт. Ыал, кэргэнин саа´ын 30-та диэбиттэр. 1907 с. бала±ан ыйын 10 кµнµгэр 25 саастаах Григорий Степанов £ргµ³ттэн 23 саастаах Дария Васильеваны кэргэн ылбытын ту´унан архыыпка докумуон харалла сытар. Бу биэрэпискэ эмиэ Булугурга Петр Степанов Потапов олороро суруллубут. Саа´а – 45-´э, 10 саастаах уоллаа±а, µс саастаах кыыстаа±а, 48 саастаах кэргэннээ±э ыйыллыбыт. Сэттэ саастаах ииттэр кыыстаа±а бэлиэтэммит. Петр Степанов кэргэнин аата Евдокия Егорова, То²уу Куунуттан т³рµттээх. ¥с о±олорун т³р³³бµттэрин ту´унан миэтирикэлэрэ к³´µннэ: Ирина (10.02.1910 с.т.), Марфа (21.08.1914 с.т.), Степанида (28.09.1915 с.т.). Степанида миэтирикэтигэр а±атын Кырдьыбыт уола диэбиттэр.

     Кырдьыбыт-Иван Гаврилов (1827 с.т.) Карадчин аймах бас-к³с ки´илэрэ. Иннокентий Федоров Потапов иккис ииттибит уола Степан – Кырдьыбыт уола буолуон с³п. Оччотугар Петр Степанов Кырдьыбыт сиэнэ буолуо диэн саба±алыыбыт. Бµ³тµр сахалыы аата Обуостал диэн эбит. Кини ити аатынан 1927 с. биэрэпискэ киирбит. Икки эрэ о±олоо±о ыйыллыбыт – 12 саастаах Марфата уонна биэс саастаах уола Прокопий. Марфаны кыы´а Анна Петровна Федорова 1911 с. атырдьах ыйын 17 кµнµгэр Булугурга т³р³³бµтэ диэбит. Марфа Петровна бастакы кэргэнэ Халбаакы Ч³мч³±µттэн т³рµттээх Федоров Петр Спиридонович. Кинилэр 1932 с. холбоспуттар. Холкуос стаханове´а Петр Спиридонович сэрии иннинэ а±ай му²урун быстарбыта. Ол кэнниттэн у´аабата±а, ³лбµтэ. Марфа икки´ин 1945 с. ыам ыйын 9 кµнµгэр (кыайыы кµнµгэр) Чочуновскай Терентий Николаевичка кэргэн тахсыбыта.

     Прокопий Петрович Степанов (1922 с.т.) – ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата, Чульман таас чо±ун бастакы арыйааччыларыттан биирдэстэрэ. Кини ту´унан суруйааччы Николай Босиков ахтыытын И.И. Шамаев, П.П. Одорусов кинигэлэригэр кыбыппыттар: «…Нуучча дьонун кытта до±ордо´он, кинилэри кытта µлэ±э э²эрдэ´эн сылдьыбыт Прокопий Петрович Степанов, эдэркээн уол, т³р³³бµт-µ³скээбит ¥³´ээ Бµлµµтµттэн Алданнаа±ы хайа техникумугар µ³рэнэ кэлбитэ. Техникуму бµтэрэн баран, Саха сирин со±уруу ³ртµнээ±и экспедиция±а µлэ±э анаммыта. Ити сэрии кэннинээ±и ыарахан дьыллар этилэр.

     Саима Каримова Прокопий Петрович ту´унан бу курдук этрэ: «Биир сиргэ тµптээн, тулуйан-тэ´ийэн олорбот, ³р³ м³хсµммµт, дьэ, туох диэххэ с³бµй, ³сс³ да айаа´ана, сы´ыйа илик ха²ыл сылгы курук ки´и этэ. Кырдьыга, аар тай±а сыылба, м³д³³т, турбат-олорбот дьону с³бµлээбэт. Кинилэри тµргэнник ата±астыыр, бэйэтиттэн тэйитэр», – диэбитэ.

     Мин тус бэйэм Саха сирин со±уруу ³ртµн кытта сибээ´и Байкал-Амур тимир суолун хотугу лабаата Тында-Беркакит икки ардыгар тимир суол ууруллар сылларыгар олохтообутум. Прокопий Петрович Степанов ол са±ана, т³´³ да бочуоттаах сынньала²²а тахсыбытын и´ин, ыскылаакка µлэлии сылдьара. Сэргэх, элбэх кэпсээннээх, кµлµµлээх-оонньуулаах ки´и этэ.

     Прокопий Петрович сиэннэрэ кини булбатах ³сс³ кµндµ, ³сс³ дьикти кылаатын булар, арыйар, бар дьо²²о, Ийэ дойдуларыгар µрдµктµк ³р³ тутан уунар дьон буола µµнэллэригэр ба±арар».

     Прокопий Петрович кэргэнэ Вера Демьяновна Волгоградтан т³рµттээх, икки уол, биир кыыс о±олордоох, сиэннэрдээх. Манан Федор Потапов утумун эридьиэстээн бµтэбит.

2.2.   Григорий (Василий) (1789 с.т.) – Потап Лектеев иккис уола. 1816 с. биэрэпискэ Григорий (Василий) кэргэнин аата Татьяна (1791 с.т.), икки саастаах Сапыя  диэн кыыстаахтар. 1851 с. биэрэпискэ ки´ибит аатын Григорийтан уларытан Василий диэбиттэр. Федор Кысылов быраата, саа´а 62-тэ диэн суруллубута Василий диэн аатынан Григорийы суруйбуттара мунаа±ы µ³скэппэт. Кэргэнин Ирина Васильева (1790 с.т.) диэбиттэрэ урут суруллубут Татьяна аатын кытта с³п тµбэспэтэ буолан баран, саа´а с³п тµбэ´эр. ¥с кыы´а: Марфа – 1831 с., Евдокия – 1840 с., Мария – 1846 с. ³лбµттэр. Кэргэн тахса илик кыргыттара Мария (1822 с.т.), Ульяна (1823 с.т.) дьоннорун кытта олороллоро бэлиэтэммит.  Биэс кыыс кэнниттэн 1825 с. Ефим т³р³³бµт. Ефим кэргэнэ Анисья Васильева (1831 с.т.), о±олоро: Василий (1854 с.т.), Алексей (1855 с.т.), Кирилл (1856 с.т.), Георгий (1868 с.т.), Дария (10.01.1867 с.т., ийэтин Ксения Петрова диэн диэн суруйбуттар).

     В.А. Потапова суруйарынан, Дьэкиимкэ кэргэнэ Бµлµµ ха´аагын кыы´а Ло±уй. Оччотугар Ло±уй сµрэхтэммит аата Анисья Васильева буолан тахсар. Кэргэнин а±алан Ньалдьа Халбаакытын алын ³ттµгэр Элгээ²²э олохсуйбут. Онно кинилэр сэттэ о±оломмуттар. Ол о±олор улааталларын кытта убайа Бы´ый Потапов  дойдуларыгар барыларын илдьэ кэлбит. Би´иги архыып докумуоннарыттан биэс эрэ о±олорун ааттарын буллубут. 1857 с. ыытыллыбыт биэрэпис кэнниттэн т³р³³бµт кыргыттара хайа тµбэ±э тиийэн-тиксэн, кийиит буолан, олохсуйбуттарын билигин билэр ки´и баара биллибэт.

     Ефим Васильевич о±олорун утумнарын эридьиэстиибит. Улахан уолун Василийын бастакы кэргэнэ Ульяна Сергеева бы´ыылаах. Киниттэн 1889 с. олунньу 3 кµнµгэр т³р³³бµт Парфений миэтирикэтэ архыыпка харалла сытар. 1914 с. от ыйын 20 кµнµгэр Иккис ¥³дµгэйтэн Евгения Николаеваны (1873 с.т.) кытта холбоспут. Икки о±оломмуттар: Серафим (10.01.1916 с.т.), Мария (03.02.1918 с.т.). 1917 с. биэрэпискэ о±олоох диэн то±о эрэ суруллубатах, тµ³рт иитимньилээ±э, 19 сылгылаа±а, 31 ынах сµ³´µлээ±э бэлиэтэммит. Икки µлэ´иттээх. 1927 с. биэрэпискэ 243 нµ³мэринэн Василийдаах Евгения испии´эккэ киирбиттэр. Тµ³рт о±ону: Федот (1914 с.т.), Параскева (1920 с.т.), Анастасия (1906 с.т.), Ксения (1924 с.т.) ииттэллэрэ бэлиэтэммит. Бу Максим Алексеев о±олоро бы´ыылаахтар. Василий кыы´ын Аннаны (1898 с.т.) араспаанньатын Григорьева диэн суруйбуттар, нууччалыы-сахалыы билэрин бэлиэтээбиттэр. Василий Григорий диэн уоллаах, кэргэнэ Анна Семенова, кыыстарын Пелагея (14.11.1914 с.т.) миэтирикэтэ к³´µннэ. Анна бу ыал кыыстара буолуон с³п.

     Василий Ефимович Потапов нэ´илиэгэр µс болдьоххо кинээ´инэн талыллан µлэлээбит. Кини 1901 с. бэс ыйын 14 кµнµгэр кинээс солотун быраатыттан Георгий Ефимовичтан туппут (ЯОВ от 23.06.1901 г.). Василий Ефимович кэнниттэн нэ´илиэги 1910 сыл тохсунньутуттан Николай Гаврилов салайбыт (ЯОВ от 14.01.1910 г.).

     1917 с. биэрэпискэ Алексей Ефимович саа´ын 17 сыл эбэн суруйбуттар. Оло±о Куру² Кµ³лэ. Кинини кытта кэргэнэ, 22 саастаах уола уонна кийиитэ олорсоллор диэн ыйбыттар. Бу миэтирикэтэ к³стµбµт Михаил (12.10.1895 с.т.) кини уола. Алексей улахан уола Максим (1881 с.т.) кэргэнэ Екатерина Николаева, кинилэр 1901 с. тохсунньу 31 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Екатерина Иккис ¥³дµгэйтэн т³рµттээх. О±олоро: Андрей (12.08.1909 с.т.), Игнатий (10.12.1912 с.т.), Георгий (13.12.1914 с.т.), Степанида (01.12.1916 с.т.), Петр (31.05.1918 с.т.), Параскева (10.10.1919 с.т.). 1927 с. биэрэпискэ уолаттара э´элэрин Алексей Ефимови´ы кытта олороллоро суруллубут. Ийэлээх а±алара ³лбµттэр бы´ыылаах. Алексей иккис уола Илья (1882 с.т.) 1917 с. биэрэпис кэрэ´элииринэн, Булугурга олороро бэлиэтэммит. Кэргэнэ киниттэн 10 сыл балы´а, биир сэттэ саастаах ииттэр уоллаа±а ыйыллыбыт. О±олорун миэтирикэлэринэн сирдэттэххэ, кэргэнэ Анна Давыдова диэн ааттаах эбит. Ити кини иккис кэргэнэ. Бастакы кэргэнин Екатерина Гарвилованы (1876 с.т.) ³сс³ 1898 с. от ыйын 3 кµнµгэр сµгµннэрэн а±албыт. Киниттэн о±олоо±о биллбэт. Анна (Анисия) Давыдованы 1916 с. от ыйын 3 кµнµгэр кэргэн ылан, хас да о±оломмут: Евдокия (24.12.1917 с.т.), Мария (03.02.1919 с.т.), Максим (1921 с.т.). Ииттэр уолун аата Лазарь (1914 с.т.) диэнэ билиннэ.

     Алексей µ´µс уола Михаил (1895 с.т.) бастакы кэргэнэ Иккис ¥³дµгэйтэн Ульяна Трофимова Ильина (1893 с.т.). 1913 с. олунньу 11 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Ульяна у´аабатах, 1915 с. сэтинньи 24 кµнµгэр туберкулезтан ³лбµт. Михаил 1917 с. кулун тутар 4 кµнµгэр £ргµ³ттэн огдообо Феврония Иннокентьевалыын (1893 с.т.) холбо´ор. Кинилэр тустарынан мантан атын докумуону булбатыбыт.

     Ефим о±олоруттан 1897 с. биэрэпистэн Кирилл эрэ дьиэ-кэргэнин докумуона сµппэккэ били²²э диэри тиийэн кэлбит. Кэргэнэ Акулина Васильева (1870 с.т.) киниттэн 18 сыл балыс, о±олоро: Фекла (1890 с.т.), Петр (1894 с.т.). 1927 с. биэрэпискэ Петр ыал бы´ыытынан киирбит. Кэргэнэ Мария (1897 с.т.), о±олоро: Анна (1916 с.т.), Ирина (1925 с.т.), Егор (1926 с.т.). Кэргэнэ Мария Петровна Егорова Таркаайыттан т³рµттээх, кинилэр 1903 с. тохсунньу 11 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара: Анна (14.07.1914 с.т.), Николай (17.09.1915 с.т.), Агафия (05.08.1917 с.т.). Николай уонна Агафия кэнники дьыл±алара биллибэт.

     Георгий Ефимович Потапов (1869 с.т.) 1917 с. ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ суруллубутунан, Куорамыкыга 107 сµ³´µнµ тутан олороро бэлиэтэммит. Кини ту´унан П.П. Одорусов хомуйан та´аарбыт «¥³дµгэй нэ´илиэгэ» (Дьокуускай, 2009) кинигэ±э µчµгэйдик суруллубут. Онтон бы´а тутан аа±ыа±ы²: «… А±ата эрдэ ³л³н, оччотоо±у олох эрэйин-му²ун эрдэ билбит, соро±ор ийэтэ Ло±уйардыын ыалы кэрийбит тµгэннэрдээх эбит. Араа´а, онон буолуо, кыра-хара дьо²²о олус сымна±ас сы´ыаннаах, туора ки´и кы´ал±атын ³йдµµр-ылынар, олус холку, сайа±ас майгылаах ки´и буолбут. Кини кыратыгар (1876 сыллаахха) ¥³´ээ Бµлµµгэ оскуола а´ылллан, онно о±олору хомуйуу буолбутугар, Ырыы´ай диэн сэниэ баай ки´и ол хомуурга хабыллыбыт о±отун оннугар Дь³гµ³рµ ыыппыт, о±обун кэлин саллаакка ылыахтара диэн дьиксинэн. Кыра саа´ыттан тобулла±ас, чобуо уол µ³рэххэ дьо±урун к³рд³рбµт, ³сс³ оскуоланы бµтэрэн баран, улуус суруксута буолбут, Бµлµµ куорат б³д³² атыы´ытын  Расторгуевы кытары билсэн, киниэхэ µлэ´итинэн киирбит, ыраах Аанньаа±ынан, Алданынан, Бодойбонон сылдьан, кини табаарын-тµµлээ±ин эргиппит, таарыйа бэйэтэ бас билэр µптэммит-харчыламмыт. Онон, аны бэйэтэ нэ´илиэнньэттэн эти-арыыны, тµµлээ±и, сиэли-кылы, тириини хомуйан, онтун £лµ³хµмэнэн, Алданынан, Дьокуускайынан эргитэн сыыйа байан барбыт.

     Халбаакы (Куду) баайын Тиит Карадчины кытта бииргэ т³р³³бµт Мария Даниловна Карадчинаны кэргэн ылан то±ус о±оломмуттар. О±олоро бары µ³рэхтэнэн, µлэ´ит бэрдэ буоланнар, сорохторо Саха сирин историятыгар киирэр сµдµ дьон буолбуттара. Потапов баай µйэтин тухары µ³рэ±и-сырдыгы ³р³ туппута, ¥³´ээ Бµлµµгэ бастакы оскуола тутуутугар 2000 солкуобайы ууран биэрбитэ. Ол оскуола дьиэтэ кэлин детдом буолбута. Сэбиэскэй кэм²э кини дьиэтэ-уота почта-телеграф, райпотребсоюз хонтуораларын, ыскылааттарын бы´ыытынан ³р сылларга ту´аныллыбыттара.

     Улуус дьоно-сэргэтэ билинэринэн, Георгий Ефимович ³лб³т-сµппэт  µтµ³тµнэн гражданскай сэрии кэмигэр бандьыыттар хамсаа´ыннарын кµ³ртээбэккэ-³й³³б³кк³ бар дьонун ³лµµттэн-³´³рµµттэн быы´аабыта буолар. Кини дири²-киэ² ³йд³³х-санаалаах, у´уну-киэ²и µчµгэйдик анаарар буолан, са²а былаа´ы саа-саадах к³м³тµнэн утарыла´ар туох да ту´ата, инникитэ суо±ун тута ³йд³³н, нэ´илиэгин дьонун µрµ²нэр этэрээттэригэр холбоспотторугар эрдэттэн сэрэппитэ, онон улуус µрдµнэн ³л³рсµµ-³´³рсµµ тахсарын тохтоппута.

     Сэбиэскэй былаас сылларыгар Георгий Ефимови´ы кылгас кэм²э кулаак о²оро сылдьыбыттара эрээри, кини аа´ынан, Саха АССР Ситэриилээх Комитетын (ЯЦИК) анал  уураа±ынан, толору быраабын ч³лµгэр тµ´эттэрбитэ. Кэлин да±аны кини эргиэн эйгэтиттэн тэйбэтэ±э. НЭП бэлиитикэтин кэмигэр, 20-с сыллар ортолоругар, «Сал±абыл» диэн атыы-эргиэн тэрилтэтин салайсыбыта, нэ´илиэнньэни араас табаарынан, ордук тимир булууктарынан, буруонньаларынан, сэппэрээтэрдэринэн, о.д.а. малларынан хааччыйсыбыта» (С.–15,16).

     Георгий Ефимович 1891 с. бэс ыйын 10 кµнµгэр Мария Даниловна Карадчинаны (1872 с.т.) кытта бэргэ´элэнэр. Мария Халбаакы (Куду) баайын Тит Карадчин бииргэ т³р³³бµт балта. Георгийдаах Мария ки´и-хара буолбут то±ус о±олоохтор, кинилэр тустарынан Петр Поликарпович кинигэтигэр, Арвед Вольдемарович Паулин «Г.Е. Потапов и его потомки» ыстатыйатыгар (¥³´ээ Бµлµµ: бэ±э´ээ, бµгµн, сарсын. – Дьокууйскай, 2001. С.–11-15) уонна архыып докумуоннарыгар оло±уран суруйабыт.

1.    Улахан кыыстара Анна Георгиевна (1890-1954 сс.) кэргэнэ Яковлев Петр Дмитриевич (1890 с.т.) Бастакы Малтааныттан т³рµттээх. Кинилэр 1919 с. ахсынньы  19 кµнµгэр бэргэ´элэммиттэр. ¥с о±олоохтор: Георгий, Тимур, Сахая. Георгий идэтинэн бухгалтер, икки о±олоох. Тимур Свердловскайдаа±ы политехническай институт тутуу факультетын µ³рэнэн бµтэрбитэ. Идэтинэн Мурманскай уобаласка Апатит куоракка «Промстройпроект» дириэктэринэн µлэлээбитэ. Тµ³рт сыл Москва±а постпредстава±а Т.Д. Сивцев солбуйааччытынан µлэлии сылдьыбыта. Ол кэнниттэн Мурманскайга т³нн³н «Гражданпроект» институту салайбыта. Икки сыл СГУ строительнай факультетыгар преподавателинэн µлэлии сылдьыбыта. Кыы´а Лена икки уоллаах.

2.    Александр Георгиевич (1891-1951 сс.) 1917 с. Казанскай университет медициснкэй факультетын туйгуннук µ³рэнэн бµтэрбитэ. РСФСР, Саха АССР µтµ³лээх быраа´а, Бµлµµ, Сунтаар, Нам, Мэ²э Ха²алас, Горнай оройуоннарын, Дьокуускай куорат балыы´аларыгар кылаабынай быраа´ынан бэрт тахсыылаахтык µлэлээбитэ. Республика доруобуйатын харыстабылыгар µтµ³тµн и´ин Ленин, «Бочуот Знага» уордьаннарынан, элбэх мэтээллэринэн на±араадаламмыта. Музыканы с³бµлээн истэрэ, скрипка±а ооньуура.

     Кэргэнэ Монастырева Мария Васильевна, о±олоро: Николай (1910 с.т.), Мария (1919-1997 сс.), Нина (1920 с.т.). Мария а±атын идэтин талбыта, кэргэнэ Ильин Иннокентий Анисимович (Сунтаар). Кыы´а Елена английскай тыл учуутала, сиэнэ Александр 1998 с. орто оскуоланы  кы´ыл к³мµс мэтээлинэн бµтэрбитэ. Нина Александровна идэтинэн учуутал, кэргэнэ Гавриил Алексеевич Ефремов 17 сыл Миирнэй куорат горисполкомун бэрэссэдээтэлинэн µлэлээбитэ. Икки уоллаахтар. Улахан уол Вадим «Якутниипромалмаз» институтугар µлэлээбитэ, кыы´а Майя эмиэ онно µлэлиир. Иккис уол Александра №2 обогатительнай фабрика механигынан µлэлээбитэ. Икки о±олоох.

3.    – 4. Иван (27.01.1894 с.т.), Мария (31.08.1895 с.т.) эдэр саастарыгар ³лбµттэр.

5.    Капитон Георгиевич (28.02.1897-1945 сс.) кэргэнэ Расторгуева Екатерина Николаевна, кыы´а Ия (17.07.1920 с.т.), уола Егор (1922-1996 сс.). Капитон Георгиевич бастаан ¥³´ээ Бµлµµ церковно-приходской оскуолатыгар учууталлаабыта. Онтон Томскайдаа±ы университеты бµтэрэн экономист идэтин ба´ылаабыта. Уола Егор эмиэ экономист, Статуправление±а пенсия±а тахсыар диэри биир тутаах µлэ´итинэн сылдьыбыта. Егор (кэргэнэ Мария) Елена диэн ааттаах кыыстаахтар.

6.    Василий (29.01.1898 с.т.) эдэр саа´ыгар ³лбµтэ.

7.    Ксения Георгиевна (1899-1939 с.т.) Дьокуускайдаа±ы дьахтар гимназиятын бµтэрбитэ. Бастаан почта±а телеграфи´ынан, кэлин Дьокуускай куорат тэрилтэлэригэр бухгалтерынан µлэлээбитэ. Кэргэнэ А.Д. Попов «Якутзолототранс» трест управляющайын солбуйааччытынан µлэлээбитэ. Уола Юра 35 сыл устата Дьокуускай куорат араас тутууларыгар µлэлэспитэ. Александр диэн ааттаах уоллаах.

8.    Марфа (Муся) Георгиевна (07.02.1900-1980 сс.) Сэбиэскэй былаа´ы олохтоо´ун, гражданскай сэрии актыыбынай кыттыылаа±а. Дьокуускайга µ³рэнэ сылдьан, Саха сирин бастакы революционердарын кытары Е.М. Ярославскай кистэлэ² куру´уогар сылдьыбыта. Ыччаты патриоттуу иитиигэ сµ²кэн кылааты киллэрсибит дьонтон биирдэстэрэ. Кэргэнэ А.Г. Габышев, о±олордоохторо биллибэт.

9.    Серафим Георгиевич (1904-1941 сс.) Сэбиэскэй былаа´ы олохтоо´ун, гражданскай сэрии актыыбынай кыттыылаа±а, Бµлµµ куоратын обороналаа´ы²²а, бандьыыттары кытта Мастаахтаа±ы кыргы´ыыга кыттыбыта. Бµлµµ хомсомуолун ма²найгы тэрийээччитэ этэ. Саха биир бастакы талааннаах журнали´ын бы´ыытынан Россия, Саха сирин журналистарын союзтарын  историяларыгар к³мµс буукубаларынан суруллубута. Краевед-историк бы´ыытынан эмиэ µчµгэйдик биллэр. Кини Бµлµµ, Дьокуускай куораттар училищеларыгар µ³рэммитэ, 1926 сыллаахха Москватаа±ы государственнай университеты бµтэрбитэ. 1920-1922 сылларга Бµлµµ уе´ынаа±ы хомсомуол райкомун сэкирэтээрэ. Кэлин µрдµк µ³рэхтэнэн баран, партия Намнаа±ы райкомун сэкирэтээринэн, Саха сирин Ситэриилээх комитетын (ЯЦИК) сэкирэтээринэн, Главлит, кинигэ издательствотын дириэктэринэн µлэлээбитэ. Суруналыы´ынан, научнай µлэнэн дьарыктанар кэмигэр 500-чэ ыстатыйаны, 20-чэ кинигэни бэчээттэппитэ. 1938 сыллаахха репрессияламмыта, 1941 сыллаахха ³лбµтэ.

     Серафим Георгиевич кэргэнэ Элла Зельмановна Эренбург, со±отох Юра диэн уоллаахтар. Юрий Серафимович Куйбышев аатынан Военно-инженернэй Академияны бµтэрбитэ, подполковник званиелаах саппааска тахсыбыта. Юрий уола Андрей Бауман аатынан МВТУ кы´ыл дипломунан 1982 с. бµтэрбитэ. Андрей кэргэннээх, икки уоллаах: Дмитрий уонна Кирилл. Кыы´а Ирина Юрьевна Сеченов аатынан мед. институту бµтэрэн, быраа´ынан µлэлии сылдьар. Биир уоллаах – Иван.

10.    Мария Георгиевна (1906-1994 сс.) Гражданскай сэрии кэмигэр Бµлµµ оборонатын кыттыылаа±а. 1931 сыллаахха Дьокуускайга учууталлар куурустарын бµтэрэн баран, дойдутугар ¥³´ээ Бµлµµгэ учууталлаабыта. Онтон кэлин, олохтон туоруор диэри Нам оройуонугар олорон, кэргэнин И.И. Шапошниковы кытары у´уннук учууталлаабыта. Кинилэр икки уоллаахтар: Юрий  уонна Александр. Юрий икки уоллаах: Иван, Алексей, быраата Александр тµ³рт о±олоох: Иван, Георгий, Мария уонна Сахая. Мария Георгиевна инники учуутал Тараяров Василий Георгиевичтан (Сунтаар) Роза диэн ааттаах кыыстаах.

11.    Марина (Ися) Георгиевна (1907-1973 сс.) ситэтэ суох орто µ³рэхтээ±э, 1933 сыллаахха Арвед Вольдемарович Паулин диэн омугунан латышка кэргэн тахсыбыта. А.В. Паулин гражданскай сэрии актыыбынай кыттыылаа±а этэ, Саха сиригэр кэлэн у´уннук Хотугу а±ыйах ахсааннаах норуоттар олохторун-дьа´ахтарын тупсарыыга µлэлээбитэ. Кини салайар тэрилтэтигэр кэргэнэ Марина Потапова бииргэ µлэлэспитэ, кэлин пединститут сэкирэтээринэн µлэлии олорон пенсия±а тахсыбыта.

     Арвед уонна Ися икки о±олоохтор. Уоллара Георгий 1954 с. Бауман аатынан МВТУ бµтэрэн, Чита±а танка ³р³мµ³ннµµр заводка, «Якуталмаз» тресткэ, µс сыл Гвинея±а, онтон «Якутзолотопроект» институт дириэктэринэн 18 сыл µлэлээбитэ. Кини ити µлэлэрэ улаханнык сыаналаммыттара – ¥лэ Кы´ыл Знамята уордьанынан, элбэх мэтээллэринэн на±араадаламмыта, Саха АССР µтµ³лээх тутааччытын аата и²эриллибитэ. Кыыстара Юлия Дьокуускайдаа±ы медучилищены бµтэрбитэ. Кэргэнэ быраас, Ростов куоракка олороллор.

     12.Георгий Георгиевич (01.03.1910-1986 сс.) А±а дойдуну к³мµскµµр Улуу сэрии кыттыылаа±а, икки бойобуой уордьан кавалера. Араанньы буолан сэрииттэн кэлэн баран, Дьокуускай куорат, Нам оройуонун военкоматыгар µлэлээбитэ. Кэлин, капитан званиелаах саппааска тахсан баран, Саха АССР ¥рдµкµ Сэбиэтин кэнсэлээрийэтин сэбиэдиссэйинэн µлэлии олорон пенсия±а тахсыбыта.

     Георгий Георгиевич икки о±олоох: Станислав, Вера. Станислав тутуу техникумун бµтэрбитэ, 40-тан тахса сыл тутууга µлэлээбитэ. Вера Георгиевна икки о±олоох.

     Мария Даниловна Георгийын т³р³³н баран, хаана баран ³лбµт. Георгий Ефимович икки´ин 1914 с. тохсунньу 15 кµнµгэр Бµлµµттэн 36 саастаах Варвара Михайловна Кондакованы сµгµннэрэн а±албыт. Георгий Варвараттан о±олоо±о биллибэт.

2.3.   Кы´ыл Потап µ´µс уолун Иванын (1795 с.т.) утумун µ³рэтиигэ киирэбит. 1816 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Уйбаан са²а ыал буолбут, кэргэнэ Ирина (1795 с.т.), Макаас диэн кырачаан кыыстаахтара ыйыллыбыт. Аны 1816 с. биэрэпи´и ылабыт. Кэргэнин Татьяна Ванчуркинова (1794 с.т.) диэн аатынан киллэрбиттэр. Иринаны да итинник аатынан киллэриэхтэрин с³п. Икки кыыстара – Матрена 1832 с., Екатерина 1840 с. ³лбµттэр. Арай утум салгыах ииттибит уоллара Василий (1833 с.т.) хаалбыт. Кэргэнэ Настасья Иванова (1834 с.т.) 1857 с. биэрэпискэ а±атын аата уларыйан Тимофеева буолбут. Бу ыал о±олоно иликтэр, о±о да ииттибэтэхтэр. Архыыпка о±олорун миэтирикэлэригэр да таба тайамматыбыт. Онон бу салааны манан бы´арга кµ´элиннибит.

3.    Кисилян (1755 с.т.) – Лектей µ´µс уола. Кэргэнэ Дьокуускай та´ыттан Ха²алас буола´ыттан Элебичери кыы´а Маякын (1755 с.т.). Бу кэргэниттэн о±олоох диэн ханна да суруллубутун булбатыбыт. 1816 с. биэрэпискэ кэргэнин аатын Акулина (1775 с.т.) диэбиттэр. Со±отох Акулина (1796 с.т.) диэн кыыстаахтара бэлиэтэммит. Бу ыал Кубпея диэн сиэн кыыстаахтара суруллубута ки´ини мунаардар. 1795 с. биэрэпискэ о±олоро суох этэ, оттон 21 сыл и´игэр 10 саастаах сиэннэммиттэрэ ³йд³мм³т со±ус.

     1851 с. биэрэпискэ Кисилян аата киирбэтэх, кэргэнэ Акулина Тагатинова 1842 с. ³лбµтµн ыйбыттар. Кыыстарын Акулина, сиэннэрин Кубпея ту´унан туох да суруллубатах.

4.    Лектей кыра уолун Курсянин (1761 с.т.) кэргэнэ Дьаархантан Аврам Кусаган Сыраев кинээстиир буола´ыттан Сутуру Жабылов кыы´а Хоютан (1774 с.т.). 1795 с. биэрэпискэ кинилэр µс о±олоохторо: Болчой (уол, 1787 с.т.), Догоюс (1789 с.т.), Балбах (1790 с.т.) суруллубут.

  1816 с. биэрэпискэ бу о±олоруттан кыра кыы´а Акулина испии´эккэ киирбит. Уол Болчой ³лбµт бы´ыылаах, улахан кыыс Догоюс кэргэн тахсан, биэрэпискэ киирбэтэх буолуон с³п. Кюрсян кэргэнэ сµрэхтэнэн Акулина (саа´ын тµ³рт сылынан «кырытыннарбыттар») буолбут, эригэр кэтэ´иилээх уол о±ону т³р³т³н бэлэхтээбит. Уолу Антон (1808 с.т.) диэн ааттаабыттар. Антон Акулинаттан 18 сыл буолан баран т³р³³бµтµнэн сылыктаатахха, Акулина Сотурова Кюрсян иккис да кэргэнэ буолуон с³п.

  1816 с. кэнниттэн ыытыллыбыт ахсыс  ревизскэй сказка докумуоннара Саха сирин Национальнай архыыбыгар суохтар (сµппµттэр). Онон 35 сыл буолан баран ыытыллыбыт биэрэпис докумуоннарынан ту´анабыт. Антон Федоров Кюрсянев оло±ун о²остубут. Кэргэнэ Анна Апполлонова 1844 с. ³лбµтµн ыйбыттар. Антон бырааттаммыт. Иннокентий (1817-1844 сс.) ыал-кµµс тэриммэтэх, киниттэн ыччат хаалбатах. Антон Федоров икки кыыстаммыт – Евдокия (1825 с.т.), Асыммыт (1826 с.т.). Антон бастакы кэргэниттэн Иван (Илья) (1838 с.т.) диэн уоллаах. Иккис кэргэнэ Екатерина Павлова (1817 с.т.) диэн ааттаа±а 1857 с. биэрэпискэ ыйыллыбыт. Киниттэн о±олоро: Василий (1844 с.т.), Тит (1844 с.т.) диэн сурулунна буолан баран, дьи²инэн, бастакы кэргэниттэн о±олоро буолуохтарын с³п. 1851 с. биэрэпискэ Василийы Павел (1846 с.т.) диэн суруйбуттар, Тит олох да к³тµтµллэн хаалбыт.

  Улахан уола Илья дьиэ-уот тэриммит, кэргэнэ Александра (1835 с.т.), о±олоро: Николай (1855 с.т.), Николай (1856 с.т.). Миэтирикэлэрэ к³стµбµт икки кыыстаах: Ульяна (20.03.1859 с.т.), Татьяна (0905.1872 с.т.). Бу о±олорун докумуоннарыттан сирдэттэххэ, ийэлэрин толору аата Александра Васильева диэн эбит.

 

М.Г. Потапова, М.П. Григорьев

 

Тулаа´ыннар

 

     1776 с. Бµлµµ умна´ыгар 24 уустарыгар (буоластарыгар) сири (ходу´аны) киис уонна са´ыл ³лбµгэнэн тµ²этии биэдэмэстэрин 1960 с. профессор Г.П. Башарин бэчээттэппит («Якутский архив», вып. I, Якутск) µлэтигэр Иккис ¥³дµгэйгэ  Тулаа´ын диэн ки´и биэс уола дьа´аах т³лµµр испии´эккэ суруллубуттар: Моржоко Туласынов – ходу´алара Елюч кёл 1 кµрµ³, Хара булгунях 2 кµрµ³; Хочулай – Арагастах 1, Харыла 1, Отто 1; Отох – Удаган кёлюятя 1, Хахсара 1; Тебийка – Элгэн 3; Мое – Маржа 1, Бугуях 1, Тёгурён 1. 1776 с. Тулаа´ын бэйэтэ суох, ³лбµт бы´ыылаах.

     1782 с. ревизскэй сказка±а Тулаа´ын биэс уола бары суруллубуттар: Моржокун (1720 с.т.), Тябяйин-Никифор Герасимов (1722 с.т.), Хочюлай-Иван Михаилов (1727 с.т.), Моя-Яков Григорьев (1731-1814 сс.), Отох-Павел Евсевьев (1740-1814 сс.). Араспаанньалара тус-ту´унаннар. Бастакы биэрэпистэргэ биир ыал о±олорун µксµн тус-ту´унан араспаанньанан архыып докумуоннарыгар суруйбуттара элбэх. Историктар к³лµ³нэлэр солбуйсууларын 25-30 сылынан аа±аллар. Улахан уола Моржокун 1720 с. т³рµ³х, ол аата Тулаа´ын 1690-95 сс. диэки, эбэтэр иннилэригэр т³р³³бµт буолуон с³п.

     Тулаа´ын диэн кимий? Манна биир саба±алаа´ыны киллэрэбит. Олохтоох µ´µйээ²²э Дьокуускай та´ыттан ¥³´ээ Бµлµµгэ Сиикэй Силбээ´ин диэн ки´и кэлэ сылдьыбыта кэпсэнэр. Кини со±отох уола Быыгынас Ойуун. Кини µс уоллаах: Мµ³гµ, Халан Тулаа´ын, Тор Ма±айылык. Аатаах-суоллаах Халан Тулаа´ын Оро´у нэ´илиэгин биир т³рд³. Улахан баай, то±ус ойохтоох. Кµµстээх, хорсун ки´и эбитэ µ´µ.

     Сэлбээ´ин чахчы олорон ааспыт ки´и. 1639-40 сс. Селбесин Чекиев (Чакиев) диэн ¥³дµгэй буола´ын ки´итэ дьа´аа±ын µс киис, биир кы´ыл са´ыл тириитинэн т³л³³бµтэ бэлиэтэммит (Материалы по истории Якутии XVII века. М., 1970, ч.1, С.–64). Буолас (оруода) бас-к³с ки´итэ Куннес Батасов бы´ыылаах. Киниттэн 29 киис, 4 са´ыл тириитин туура тутан ылбыттар. Сэлбээ´ин Тетка диэн убайдаах, Селюкай диэн бырааттаах. Кинилэр да дьа´аахтан куоппатахтар. Сэлбээ´ин ¥³´ээ Бµлµµгэ кэлэ сылдьан сирин-уотун с³бµлээбит. Дьон олоруон с³пт³³х сирэ эбит диэн уолун Быыгынас Ойууну олохсута ыыппыт. ¥´µйээ²²э кини уолаттара Мµ³±µ Б³±³, Халан Тулаа´ын сиппит дьон кэлсибиттэр. Сэ´э²²э Мµ³±µ Б³±³ ¥³дµгэй бастакы кинээ´э дэнэр. Оттон кини быраата Халан Тулаа´ын то±ус ойо±уттан биирдэстэрэ Халбаакы а±атын уу´уттан буолуон с³п. Былыр баай дьон ойохторун тус-ту´унан алаастарынан олохсуталлара, сµ³´µлэрин-астарын к³рд³р³лл³р³.

     Дьиктитэ диэн, Тулаа´ын µс улахан уолуттан утум салгыыр ыччат хаалбатах. Улахан уола Моржокун ыал буолта да биллибэт. Иккис уол Никифор Герасимов-Тябяйин кэргэнэ Василий Санников кинээстиир Чочу буола´ыттан Аграфена Евсеева (1715 с.т.). Оттон Иван Михаилов-Хочюлай кэргэнэ Кукан Бекчолин кинээстиир ¥³дэй буола´ыттан Ылгынай кыы´а Иргях-Евдокия (1722 с.т.).

     Яков Григорьев-Моя кэргэнэ Ирина Васильева-Ачыкын (Арикыт) (1731 с.т.) Николай Старостин кинээстиир Хоро буола´ыттан т³рµттээх. Биэрэпискэ кинини Буттах Кулутов кыы´а диэбиттэр. Сурукка киирбитинэн, кинилэр биэс о±олоохтор: Трофим (1778 с.т.), Иван (1788 с.т.), Мария (1777 с.т.), Федосья (1780 с.т.), Мария (1793 с.т.). Улахан кыы´а Мария 1793 с. Боотулуу ки´итигэр Софрон Асарановка сµктэн барбыт. Икки кыы´ын кэли²²и дьыл±алара биллибэт. 1816 с. биэрэпискэ бу ыал испии´эгэр киирбэтэхтэр, кэргэн тахсан барбыт бадахтаахтар.

     Улахан уол Трофим (1778-1851 сс.) утумун µ³рэтэбит. Кэргэнэ Татьяна Сидорова (1786 с.т.) киниттэн 17 сыл балыс. Хантан т³рµттээ±ин кыайан бы´аарбатыбыт. Биэрэпистэргэ аата киирбит со±отох Алексей (1822 с.т.) диэн уоллаахтар. Алексей кэргэнэ Авдотья Игнатьева (1824 с.т.), со±отох Матрена (1844 с.т.) диэн кыыстаахтара эрэ биллэр. Онон бу салааны манан бы´арга кµ´элиннибит.

     Яков иккис уолун Иванын (1789 с.т.) кэргэнэ Варвара Григорьева (1790 с.т.), эмиэ со±отох Илья (1831 с.т.) диэн уоллаахтар. Илья кэргэнэ Акулина Иванова (1837 с.т.). Кинилэр µс о±олоохтор: Алексей (1853 с.т.), Михаил (1857 с.т.), Матрена (1843 с.т.).

     1897 с. биэрэпискэ Илья Иванов улахан уолунаан Алексейы кытта ¥²кµр К³лµйэтэ диэн сиргэ олороллоро сурлулубут. Уола Алексей ыал, кэргэнэ Мария Александрова (1862 с.т.), µс о±олоохтор: Тит (1885 с.т.), Ирина (1888 с.т.), Ульяна (1895 с.т.) уонна алта ыйдаах сµрэхтэнэ илик кыыстаахтара ыйыллыбыт. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара: Григорий (14.11.1884 с.т.), Тит 25.03.1886 с.т.), Ирина (14.03.1888 с.т.), Ирина (01.01.1891 с.т.), Ульяна (01.03.1895 с.т.), Феодосия (01.03.1896 с.т.), Александра (03.02.1898 с.т.), Христина (30.08.1899 с.т.). Сµрэхтэнэ илик кыыспыт аата Феодосия диэн буолан та±ыста, Гриша уонна кыра Ирина эдэр саастарыгар олохтон туораабыттар бы´ыылаах, кэлин ыытыллыбыт биэрэпистэргэ уонна атын докумуоннарга кинилэр ааттара киирбитин булбатыбыт.

     1906 с. тохсунньу 11 кµнµгэр Тит Алексеев Кэнтиктэн Анна Михайлованы (1890 с.т.) кытта бэргэ´элэммит докумуона архыыпка баара к³´µннэ. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара – Родион (27.10.1910 с.т.), Феодора (10.08.1913 с.т.), Ефросинья (26.11.1914 с.т.), Христина (24.03.1916 с.т.), Васса (10.02.1919 с.т.).

     1917 с. ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ суруллубутунан, Тит Алексеев биэс сµ³´µнµ ииттэн Сойуолаахха олороро ыйыллыбыт. Уола – 8-±а, кэргэнэ 32-±э, кыргыттара – 12, 4, 2 саастаахтара бэлиэтэммит.

     1927 с. биэрэпискэ Тит Куппеков аата киирбит, кэргэнэ Анна, о±олоро: Родион (1913 с.т.), Ефросиния (1919 с.т.), Валентина (1921 с.т.), Татьяна (1923 с.т.). О±олорун саастарыгар кыра алты´ыылар бааллар. Вассаны кэлин Валентина диэбиттэр бы´ыылаах. Мантан салгыы Тит Алексеев утумун µ³рэтиини кини ыччаттара салгыахтара диэн эрэнэбит.

     Билигин Иванов Михаил Ильич утумун суруйабыт. 1897 с. биэрэпискэ кинилэр ¥²кµр К³лµйэтигэр олороллоро ыйыллыбыт. Кэргэнэ Евгения Ефимова (1862 с.т.), Н.В. Сячикова кэпсээбитинэн, Ефим Потапов кыы´а, кулуба Георгий Ефимович бииргэ т³р³³бµт эдьиийэ (аймахтара Евгенияны Огдооччуйа диэн суруйаллар). Биэрэпискэ биэс о±отун аата киирбит – Егор (1886 с.т.), Ефим (1888 с.т.), Трофим (1896 с.т.), Елена (1892 с.т.), Евдокия (1896 с.т.). Оттон миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара: Егор (14.09.1886 с.т.), Ефим (08.01.1889 с.т.), Елена (15.05.1890 с.т.), Феврония (20.03.1894 с.т.), Матрена (03.07.1898 с.т.). Аймахтара (О.Н. Григорьева) о²орбут т³рµччµтµттэн Сээчии Мэхээлэ атын о±олорун ааттарын ситэрэн биэрэбит: Платон, Трофим, Макыына (Макрина). Саа´ынан аттаран та´аардахха, Макыына сµрэхтэммит аата Матрена диэн саба±алыыбыт. Макыына диэн Матрена таптал аата бы´ыылаах. Соро±ор Макыынаны (Макрина) Акулина диэн суруйбут тµбэлтэлэрэ баар.

     1917 с. биэрэпискэ Сячи-Михаил Ильин Сойуолаахха олороро бэлиэтэммит. 24 сµ³´µлээх, онон орто ыал ахсааныгар киириэн с³п. Кинилэргэ 98-с саастаах эбэлэрэ, тµ³рт уола (35,25,18,15 саастардаах), 23-х кыы´а олорсоллоро бэлиэтэммит. Аны 1927 с. ыытыллыбыт демографическай биэрпи´и ылабыт. Онно Сээчии Мэхээлэ тµ³рт уолун дьиэ-кэргэнин испии´эгэ киирбит. Улахан уолун аата Платон (1884 с.т.) диэн эбит. Кэргэнэ Мария кинини кытта эт саастыы, биэс ыйдаах Мария диэн кыыстаахтар. Хойутаан со±ус олохторун о²остубут ыал бы´ыылаахтар. Ити биэрэпис кэнниттэн Былатыаннаах тµ³рт о±оломмуттар: Татьяна, Мария, Михаил, Людмила (О.Н. Григорьева). Аймахтара Платон кэргэнин Марфа Прокопьевна диэн суруйбуттар. Бастакы кэргэнэ Мария уонна кыы´а Мария ³лбµттэр бадахтаах. Былатыан о±олоро ыччатырбыттар, удьуору лаппа ха²аппыттар. Улахан кыыс Маарыйа уон о±олоох: Петр, Марфа, Марта, Саша, Анатолий, Анастасия, Валентина, Мария, Захар уонна Тамара. Толорута суох аа±ыынан, Мария Платонова 37 сиэннээх.

     Татьяна Платоновна Иона Саввиновка кэргэн тахсан 12 о±олоох: Платон, Наташа, Михаил, Саша, Федор, Евдокия, Ульяна, Ольга, Платон, Татьяна, Марфа, Людмила, 40-ча сиэннээх.

     ¥´µс о±ото Мария Ивановна алта о±олоох: Андрей, Прокопий, Надежда, Наташа, Екатерина, Николай.

     Сячиков араспаанньаны сµкпµт со±отох уола Михаил Платонович а±ыс о±олоох: Ольга, Саргы, Светлана, Галина, Анатолий, Платон, Ася, Феврония.

     Людмила Платоновна биэс о±олоох: Лидия, Ирина, Мария, Александра.

     Сээчии Мэхээлэ иккис уолугар Дь³гµ³ргэ олороро бэлиэтэммит. Дь³гµ³р кэргэнэ Ульяна Николаева (1890 с.т.), о±олоро: Матрена (1914 с.т.), Мария (1925 с.т.), Екатерина (1926 с.т.), Василий (1927 с.т.).

     Ефим (1887 с.т.) – Михаил Ильич µ´µс уола. 1910 с. муус устар 28 кµнµгэр 18 саастаах биир дойдулаа±ын Ульяна Давыдованы (1892 с.т.) кытта бэргэ´элэммит. 1927 с. биэрэпискэ Ульяна аата киирбэтэх, эдэр саа´ыгар, бука о±олоноору, ³лбµт бадахтаах. О±олоро: Егор, Родион (29.10.1910 с.т.), Иван (1914 с.т.), Агафья (1919 с.т.), Василий (02.08.1918 с.т.). Кэлин Мария уонна Маруся диэн ааттаах кыргыттардаахтар. Василий эдэрчи саа´ыгар кµн сириттэн кµрэммит бы´ыылаах. Родион Ефимович – сэбиэскэй-партийнай µлэ´ит. Кэргэнэ Егорова Александра Афанасьевна (1922-1980 сс.), о±олоро: Светлана, Святослав, Розалия, Анатолий, Раиса, Александр, Афанасий, Георгий, Виктор. Иван Ефимович-Оо±уй – А±а дойдуну к³мµскµµр Улуу сэрии кыттыылаа±а, холкуос-сопхуос к³лµµр µлэ´итэ этэ. Кэргэнэ Касьянова Варвара Гаврильевна. Агафья Ефимовна – ¥лэ Кы´ыл Знамята уордьан кавалера, оройуон биир басты² ыанньыксыта. Кини т³р³ппµт уолаттара Эдуард, Антон µтµ³ µлэ´ит дьон буолан тахсыбыттара. Кузьмин Эдуард Антонович µрдµк µ³рэхтэммитэ, ¥³´ээ Бµлµµ, Дьокуускай куорат малы-салы о²орор тэрилтэлэригэр µлэлээбитэ, идэтинэн республика µтµ³лээх µлэ´итэ буолбута, Антон тутуу тэрилтэтигэр µлэлээбитэ (П.П. Одорусов). Сиэнэ Розалия Ивановна ахтыытыгар суруллубутунан, э´этэ Ефим бастакы кэргэниттэн улахан уола Егор. Егор кэлин ханнык да биэрэпискэ ахтыллыбатах. Ефим иккис кэргэнин аатын, ким кыы´а буоларын ыйбатахтар, киниттэн о±олоро: Мария, Василий, Маруся. Ефим Михайлович Марията (кэргэнэ Евсюков Николай Иванович) 11 о±олоох: Любовь, Николай, Василий, Мария, Мира, Ага, Владимир, Ия, Римма, Иван уонна Юрий. Василий биир кыыстаах – Оля. Кэргэнэ Ермолаева Прасковья Николаевна. Кыра кыы´а Марусята икки кыыстаах: Влентина уонна Анна. Ефим µ´µс кэргэнэ Маарыйа. Розалия Ивановна суруйарынан, на´аа эйэ±эс эмээхсин эбитэ µ´µ. Кини Ефим кыра кыы´ыгар Маруся±а олорон Мэ²э Ха²алас Суолатыгар ³лбµт.

     Трофим Сячиков (1889 с.т.) кэргэнэ Феодосия (1889 с.т.), инники ыытыллыбыт биэрэпистэргэ 1924 с. т³р³³бµт Екатерина диэн кыыстаахтара эрэ биллэр. Иккис кэргэнэ Марина Иннокентьевна (1908 с.т.) £ргµ³т Быракааныттан т³рµттээх, о±олоро: Таня, Матрена, Таня.

     1927 с. биэрэпискэ алтыс нµ³мэринэн Сячиков Федор Михайлович (1904 с.т.) аата киирбит. Кэргэнэ Мария Спиридонова (1905 с.т.), уоллара Василий (1926 с.т.). Биэрэпис кэнниттэн т³р³³б­µт уола Петр 1953-55 сс. Москуба±а Партия КК и´инэн µрдµкµ комсомольскай оскуола±а µ³рэнэн 1957 с. «Эдэр коммунист» кылаабынай редакторынан µлэлээбитэ. Онтон кэргэннэнэн Тверскэй уобаласка к³´³н Кимры куорат ха´ыатын кылаабынай редакторынан µлэлии олорон, 2008 с. олохтон туораабыта. Икки кыыстаах, икки сиэннээх (П.П. Одорусов). Федор Михайлович тµ³рт кыыстаах: Зинаида, Валентина, Татьяна уонна Любовь, Бары ыаллар, о±олоохтор.

     Сээчии кыы´ын £л³³н³тµн кэргэнэ Иванов Алексей-Абырах £л³кс³й. 18 о±оттон икки уол: Николай-Кылаппыын (22.05.1927 с.т.) уонна Трофим (1931 с.т.) ки´и-хара буолбуттар. £л³кс³й эдэригэр улахан, кыра´ыабай, µµн тиэрбэ´ин курдук киэ² харахтаах, µрдµк сµµстээх, кы´ыл ма²ан ки´и диэн кырдьа±астар кэпсииллэрэ µ´µ (И.Д. Данилова). Улахан уолун Ньукулайын кэргэнэ Сылгысытова Ирина Даниловна, элбэх о±олоохтор. Трофим кэргэнэ Тюнгюрядова Устинья Егоровна, икки уоллаахтар: Николай уонна Егор.

     Сячикова Евдокия Михайловна кэргэнэ Кэнтиктэн т³рµттээх Васильев Варлам. Кинилэр µс кыыстаахтар: Варвара (1917 с.т.), Александра (1921 с.т.), Зинаида (1924 с.т.). В.Г. Мачахова ахтарынан, кыргыттара бары холкуос т³´µµ µлэ´иттэрэ буола улааппыттар. Александра уонна Зинаида ы´ыахтарга тустан, сµµрэн бэйэлэрин тэ²нээхтэриттэн чорбойоллоро µ´µ. Улахан кыыс Варвара кэргэнэ Еттянов Герасим, кыы´а Вера Герасимовна – РСФСР уонна ССРС µ³рэ±ириитин туйгуна, тµ³рт о±олоох. Орто кыыс Александра Алексеевтар кийииттэрэ, алта о±олоох. Кыра кыыс Зинаида Анисимов Михаилга кэргэн тахсан эмиэ алта о±олоох.

     Михайлова Макрина Михайловна кэргэнэ Намтан Александров Константин Петрович (1888 с.т.). 1927 с. ити нэ´илиэккэ ыытыллыбыт биэрэпискэ Акулина диэн аатынан киирбит. Сиэнэ А.Т. Александров суруйарынан, бастакы биэс о±олоро кыраларыгар ³лбµттэр. Биэрэпискэ µс о±олоохторо суруллубут – Алексей (1915 с.т.), Мария (1925 с.т.), Петр (1927 с.т.). Мария уонна Петр ³лбµттэрин ыйбыттар. Кэнники т³р³³бµт тµ³рт о±олоро: Прокопий-Быралгы, Ирина, Трофим, Иван ки´и-хара буолбуттар. Улахан уол Быралгы а±ыс о±олоох, Трофим µс о±олоох. Сиэнэ Андрей Трофимович тустуу µс к³рµ²эр спорт маастара.

     Тулаа´ын кыра уолун Отох-Павел Евсевьев (1740-1814 сс.) кэргэнэ Алена Алексеева (1752 с.т.) Дьокуускай та´ынаа±ы Эчекин Бегдюков кинээстиир ¥³дэй буола´ын ки´итэ Алексей кыы´а диэбиттэр. О±олоро: Николай (1769 с.т.), Илья (1773 с.т.), Петр (1775 с.т.), Иван (1778 с.т.), Григорий (1785 с.т.), Афанасий (1794 с.т.), Федосья (1780 с.т.), Анна (1791 с.т.), Варвара (1791 с.т.).

1.    Отох о±олорун ыччаттарын биирдиилээн эридьиэстиибит. Улахан уолун Николайын кэргэнэ Анна (1779 с.т.) Хороттон Кутуйах кыы´а. Кинилэр о±олоро: Василий (1800-1852 сс.), Данил-Компеччо (1803 с.т.), Иннокентий (1809 с.т.), Анисья (1801 с.т.). Василий Николаев кэргэнэ Екатерина Кемоюкова (1805 с.т.), со±отох биир Павел (1834 с.т.) диэн ииттэр уоллаахтар. Данил Николаев кэргэнэ Ирина Константинова (1824 с.т.). Ииттэр уолларын Василий (1832 с.т.) кэргэнэ Ирина Алексеева (1833 с.т.). Ирина Ларионова (Григорьева) кэргэнэ Василий Данилов, Татьяна (04.09.1872 с.т.) диэн кыыстаа±а эрэ биллэр. Итинтэн атын кинилэргэ сы´ыаннаах докумуо²²а архыыпка таба тайамматыбыт. Аны 1897 с. биэрэпискэ То²ус Кµ³лµгэр 70 саастаах Васильев Василий Данилов кэргэнинээн Ирина Алексеевналыын, уолунаан Сэмэнниин (1862 с.т.) олороро суруллубут. Би´иги дьоммут хаан-уруу аймахтара буолара биллибэт да, киллэрдибит. ¥´µс уола Иннокентий (1809-1835 сс.) кэргэнэ Анна Константинова (1816 с.т.), уола Николай (1830 с.т.). 1857 с. биэрэпискэ уолун Николайы Григорий диэн суруйбуттар, ыал. Кэргэнэ 17 саастаах Александра. Миэтирикэлэрэ к³стµбµт о±олорун ааттара: Мария (10.08.1860 с.т.), Лука (17.12.1869 с.т.), Кирилл (03.01.1875 с.т.). Аны 1897 с. биэрэпискэ 33 нµ³мэринэн Лµ²кэ±э олохтоох Григорьев Иннокентий Иннокентьевич суруллубут. Саа´ын 65-´э диэн ыйбыттар. Ойо±о Александра, о±олоро: Кирилл (1874 с.т.), Мария (1882 с.т.). Уолун кэргэнэ Дарья Егорова (1874 с.т.), сµрэхтэнэ илик биэс ыйдаах сиэн кыыстаах. ¥с саастаах Николаева Марфа Устинова диэн ииттэр кыыстаа±ын ыйбыттар. Манна буккуур тахсыбыт – дьи²инэн Григорий Иннокентьев диэн суруллуохтаа±а хаалла±а.

2.    Иккис уол – Илья Отохов (Павлов) (1773-1845 сс.). Кэргэнэ Ирина Ефимова (1780-1842 сс.), о±олоро: Василий (1806-1840 сс.), Екатерина (…-1830 сс.), Домна (…-1842 сс.). 1851 с. ыытыллыбыт биэрэпис кэрэ´элииринэн, бу ыал эстибит. Утуу-субуу бары ³лбµттэр. Отох бу салаатын утума манан быстан хаалла.

3.    Петр Отохов (Павлов) (1775-1842 сс.) кэргэнэ Акулина Павлова (…-1843 сс.), со±отох Андрей (1820 с.т.) диэн уоллаахтар. Андрей кэргэнэ Дарья Николаева (1825 с.т.), кыыстара Ирина (1845 с.т.). 1857 с. биэрэпискэ Ирина аата киирбэтэх, Андрейы Афанасий Петров диэн суруйбуттар. Петр Отохов утумун мантан ордук кыайан сал±аабатыбыт.

4.    Иван Павлов (1778-1840 сс.) кэргэнэ Аксинья Кодясева (Иванова) (1789 с.т.), о±олоро: Андрей (1820-1856 сс.), Ульяна (…-1840 сс.), Татьяна (…-1846 сс.). 1857 с. биэрэпискэ ийэлэрэ Аксинья эрэ суруллубут. Иван Павлов утумун, билиибит тиийбэтинэн, манан бы´ан кэби´эргэ кµ´элиннибит.

5.    Григорий Отохов (1785 с.т.) ыал-кµµс буолбут, кэргэнэ Настасья киниттэн биэс сыл а±ата бэлиэтэммит. 1812 с. т³р³³бµт Татьяна диэн кыыстаахтар. 1851 с. биэрэпискэ Григорий аата киирбитин булбатыбыт. 1828 с. ыытыллыбыт биэрэпис иннинэ ³лбµт бы´ыылаах.

6.    Отох утумун тэниппит Афанасий Павлов (1794 с.т.) эбит. Алта уоллаах: Данил (1824 с.т.), Иван (1828 с.т.), Илья (1835 с.т.), Иван (1838 с.т.), Николай (1843 с.т.), Сергей (Семен) (1846 с.т.); икки кыыстаах: Екатерина (1839 с.т.), Ульяна (1841 с.т.).

6.1.  Данил Афанасьев кэргэнэ Анна Алексеева (1827 с.т.). 1857 с. биэрэпискэ киирбит уола Алексей (1851 с.т.). Эдэр дьон биэрэпис кэнниттэн о±оломмуттара буолуо да, оннук докумуо²²а таба тайамматыбыт.

6.2.  Иван Афанасьев кэргэнэ Екатерина Иванова (1830 с.т.), о±олоро: Алексей (1853 с.т.), Влас (1854 с.т.), Александра (1846 с.т.). Бу о±олор кэнники дьыл±аларын кыайан µ³рэппэтибит. 

 

 

Тыгынтан утум тардан

 

     Хомподой о±олоруттан т³рдµс уолун Ба´ылайын утумун µ³рэтэбит. Кини кэргэнэ Орто Бµлµµттэн Кусагалдык Нятийин кинээстиир Кырыкый буола´ыттан Нятия Докин кыы´а Агафия Екимова (1732 с.т.). Кыыс а±ата Саха сиригэр киэ²ник биллибит Нээтийэ Ойуун. Оло±о Унаардаах (былыргы аата Дохсума) та´ыгар сытар Дьэ²кэ Кµ³л. Унаардаах былыргыта Лµµчµн сирэ. Кырыкый нэ´илиэгэ оччолорго икки а±а уу´уттан турара: Нээтийэ уонна О²хой. Бу икки а±а уу´а сирдэрэ-уоттара бэйэ-бэйэлэриттэн тэйиччи сыталлар. Биирэ Лµµчµн буола´ын та´ыгар, икки´э ¥³´ээ Бµлµµгэ баар. О²хой а±атын уу´ун т³рµттээбит ки´инэн Нээтийэ уола Барыыс буолар. Ону ¥³´ээ Бµлµµ Кырыкыйын дьоно-сэргэтэ бигэргэтэллэр (¥³´ээ Бµлµµ: бэ±э´ээ, бµгµн, сарсын. – Дьокуускай, 2001. С.–238).

     Нээтийэ ту´унан манна биир оруннаах со±ус саба±алаа´ыны киллэрэбит. Багдарыын Сµлбэ «Ис и´игэр киирдэххэ» (Дьокуускай, 1988) кинигэтин ылабыт. Онно филологическай наука кандидата Г.Р. Кардашевскай суруйан биэрбит µ´µйээнин киллэрбит. Ону аа±ыа±ы²: «Сахалар Дьокуускай диэкиттэн бастаан Бµлµµ сирин булалларын са±ана Тыгын сиэнэ, Мадьара уола, Кµчэнэх биитэр Хара Бытык, Кылыы´ыт ойуун диэн Ха²алас атамаана, Ньурба сирин дугуйдаан, Дь³²кµµдэ кµ³лµ булан, олохсуйбут. Итиннэ I-й, Торуой Ха²алас нэ´илиэктэрэ  диэннэр били²²э диэри баалларын бэйэ² билэр буолуохтааххын. Кинилэр Дьокуускайтан, Ньµµйэ µрэ±инэн бы´а тµ´эннэр, Сунтаар диэкинэн кэлбит бы´ыылаахтар.

     Кµµстээх Кµчэнэх (Хара Бытык, Кылыы´ыт ойуун) Дь³²кµµдэни ба´ылаан баран, ³рµ´µ та²нары батан, ³сс³ атын µтµ³ дойдулары сабардыыр санааламмыт. Кини, сэ´эн бы´ыытынан, тµ³рт уонча ки´илээх ¥³´ээ Бµлµµ диэки айаннаабыт. Ол и´эн, илин диэкиттэн, Нам сириттэн, Мымаак кинээс сиэнэ дуу, быраатын уола дуу Быыгынас ойуун диэн ки´и дьоннору кытары и´эллэрин истибит. Ол кэннэ кинилэри сэриилээн кырган биитэр т³тт³рµ кыйдыыр санаалаах утары айаннаабыт. Быыгынастаах ону билбиттэр уонна Быракаан µрдµгэр то´уур тэрийбиттэр. Быыгынас мµ³лµтэр охтоох Мµ³гµ Б³±³, Халан Тулаа´ын, Тор Ма±айылык диэн уолаттардаах уонна Куо±ай Мо²ус диэн атастаах эбит. Сарсыарда кµн тахсан эрдэ±инэ ха²аластар элбэх буолан, куйахтара килбэ²нээн, тиийэн кэлэн, µрэх оломугар кэстэрэн киирэн, аттарын уулата турбуттар. Намнар, а±ыйахтара бэрт буолан, дьулайбыттар. Ыты´ыа суох курдук буолбуттар. Ол тµгэ²²э уолаттар а±алара Быыгынас ойуун са²а аллайбыт: «Мµ³гµ уолум, толоон у²уор олорор курупааскыны моонньоох ба´ын бы´а ытан кэби´эбин диэн кэпсэнэри² дии. Дьэ бэрт буоллаххына, тµµлээх охто уолугун µµтµнэн харахалаа эрэ!» – диэбит. Мµ³гµ, эттэ дуу, эппэтэ дуу диэбит курдук, кулгаах таа´ыгар диэри саатын а²аабыллаат, ытан саайбыт. Уолугун о²ойор µµтµгэр тµ´эрбит. Кылыы´ыт ойуун ³л³р кыланыытын кыламмыт: «Бу хайдах, хара±ым сабыллан, оно±ос кэлэрин к³рб³кк³ хаалбыт сорбунуй» Мµ³лµтэр охтоох Мµ³гµ Б³±³ диэн баар сурахтаа±а! Ол сиэтэ бы´ыылаах! – диэбит. Ити кэнниттэн намнар, хасса суох ытыалаан кыырайдатан, ха²аластар уонтан тахса ки´илэрин былдьаабыттар. Ха²аластар, тэриллиилээхтик кыайан утарыласпакка, куотар айдааныгар барбыттар. Намнар, атынан эккирэтэ сылдьан, охтортообуттар. Кэлиэхситтэр µµрэн а±албыт сылгыларын (сиир сылгыларын оччотоо±уга µµрэ сылдьаллара µ´µ) бы´а охсон ылбыттар. Онуоха Кылыы´ыт ойуун быраата дуу, туга дуу Эрэ´э ойуун диэн бара, б³р³ буолан тула сµµрэ-сµµрэ, иччилээхтик улуйбута µ´µ. Ол и´ин, ойуунтан дьиксинэннэр, ылбыт сылгыларын а²аарын ха²аластар кэннилэриттэн кыйдаабыттар. Ол Эрэ´э ойуун, фольклортан сылыктаатахха, убайа ³лбµт сиригэр, суурт туттан, олорбут, убайын харайбыт чинчилээх. Ол и´ин били²²э диэри Эрэ´э Суурда диэн ааттаах, µрэх ээйэ, дул±алаах, бадарааннаах кэ²эс мара баар. Ха²алас ааттаах ки´итэ, Тыгын сиэнэ Кµчэнэх – Кылыы´ыт ойуун быстыбыт сирэ били²²э диэри Ха²алас Оломо диэн ааттана турар».

     Быыгынас Ойуун а±ата Сиикэй Силбээ´ин архыып докумуоннарыгар киирбит ки´и. Ол ту´унан, суруйан турабыт. Кини ¥³дµгэй буола´ын ки´итэ. Улахан учуонай Б. Долгих ¥³дµгэйдэр олорбут сирдэрин чопчу Одуну нэ´илиэгин илин ³тт³ диэн ыйбыт. Одуну нэ´илиэгэ билигин Ма±арас диэн аатынан биллэр. Оттон Быыгынас Ойуун ¥³´ээ Бµлµµ ¥³дµгэйдэрин т³рµт ³бµгэлэриттэн биирдэстэрэ. В.Л. Серошевскай «Якуты» (Москва, 1993) кинигэтигэр Саха сиригэр олорон ааспыт улахан ойууннар испии´эктэрин («реестер шаманов») а±албыт. Онно Ха²аластан Ма´ары уола Кµчэнэх (Хара Бытык) киирбит (С.–606).

     Нээтийэ бу µ´µйээ²²э туох сы´ыаннаа±ый? Лµµчµн сирэ-уота нууччалар Саха сиригэр кэлиэхтэрин инниттэн Ха²аластар бултуур-алтыыр сирдэригэр кубулуйбута. Сэ´э²²э Туймаадаттан Бµлµµ суолун батан Дуо±а Боотур а±ыс-хас ини-биитин кытта Тыгынтан кµрээн кэлбитин ту´унан кэпсэнэр. Кини 40, сорох номохторго этиллэринэн, 80 ки´илээх µ´µ. Кинилэр Лµµчµн сиригэр Куча²²а олохсуйбуттар. Дуо±а (Туока, Туо±а) Тыгын убайын уола, соро±ор Тыгын Одьулуун ойо±ун уола диэн µ´µйээннэргэ кэпсэнэр. Лµµчµннэри урут киисчиттэр (собольники) диэн аатынан билэллэрэ. Чахчы да бултаах, балыктаах буолан Тыгын дьонун олохсута ыытта±а. Бу тµ³лбэ±э ха²аластар былыргыттан (нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн) олохсуйбуттарын Сы²аах уола Сахей диэн Ха²алас £ргµ³тµн биир бас-к³с ки´итэ XVII µйэ ортотун диэки, икки нуучча ха´аа±ын ³л³р³н, урууларыгар Лµµчµн а±атын уу´ун дьонугар (£ргµ³ттэргэ) о±олорунаан кµрээн тиийэн, Боо±у Кµ³л та´ыгар олорбута кинигэлэргэ суруллан турар. Сахей манна у´уннук олорботох, 1652 с. ³лбµт. Сахей ³лбµтµн кэннэ кини о±олоруттан 27 сыл устата 1188 киис тириитин тутан ылбыттар, ол эбэтэр сылга ортотунан 44-тµµ кии´и (НА РС(Я) ф.1413, оп.2, д.165, л.12об). Ки´и эрэ с³±µ³х баттабыла. Киис да элбэхтик µ³скµµрµн туо´улуур.

     Лµµчµн сирэ чахчы да кии´инэн баай буолан, ха²аластар кэлэн ба´ылаан-к³´µлээн олохсуйдахтара. Итини 1782 уонна 1795 с. ыытыллыбыт ревизсэкй сказкалар эмиэ бигэргэтэллэр. Бэрэпистэр кэрэ´элиилэринэн, лµµчµннэртэн 30 ки´и ха²аластары кытта аймахтыы буолбуттар (Лµµчµннэр. £бµгэлэрбит омоон суолларынан. – Дьокуускай, 2008. С.–44-67). Нам уонна Дьокуускай та´ынаа±ы буоластартан 16 ки´и кµтµ³т буолбут, 10 кыыс сµктэн кэлбит (С.–55). А±ыйах холобуру а±алабыт. А²ардас Софрон Сыранов буола´ыттан Лµµчµн биэс эр дьоно кэргэн ылбыттар, то±ус кыыс сµктэн барбыттар. Аатырбыт ойуун Дьолуодай уола Атлас Саатыыр диэн Эмэй Сыраанап (Софрон Сыранов убайа) кыы´ын ойох ылбыт. Ма´ары Ба´ыакап (Тыгын сиэнэ) уола Мохсой кыы´ын Мысыгайы Лµµчµнтэн Клевинской Дакин кэргэн ылбыт. С. Сыранов уола Чеппе (Чуппуу) (1748 с.т.) кыы´ын Мугдугуру Мескор Макин сµгµннэрэн а±албыт. Аны Макы Клевинской кыы´ын Килчягнири Чеппе Софронов ойох ылбыт.

     Нээтийэбитигэр т³нн³бµт. Тойоннорун Кµчэнэ±и ³л³рбµттэрин кэннэ ха²аластар ханна барыахтарын с³бµй? Ньурба±а Дь³²кµµдэ Кµ³лµгэр т³ннµ³хтэрин с³п. Са²а сирдэри ба´ылыыр ба±алаах дьон т³ннµбэтэхтэрэ буолуо. Бука Лµµчµннэргэ тиийбит буолуохтарын с³п. Аймахтара кинилэри Боо±уттан чугас сытар Дьэ²кэ кµ³л та´ыгар тµ³лбэлээн олохсуппуттар диэн саба±алыыбыт. Аны Нээтийэ Докин (Дакин) буолла? Аатырбыт Дьолуодай ойуун эмиэ Жолодой Дакин диэн аатынан биэрэпискэ суруллубуттар. Дуо±а Боотур тиийэн олохсуйбут сирэ буолан, Лµµчµн бас-к³с дьоно би´иги «Дуо±аларбыт» дииллэрин ки´и сµ³ргµлµµ истибэт. Ону нууччалар  «Докин» (Дакин) диэн суруйуохтарын с³п.

     Манна ³сс³ биири санатар то±оостоох. Лµµчµн буола´ын Дьуона а±атын уу´ун т³рµттээбит Асхарыма кэргэнэ Ха²аластан саха саарына Софрон Сыраанов кинээстиир буола´ыттан Нээтийэ Кµчэнээхэп кыы´а Эйээкчин (1710 с.т.). Кµчэнэх (Ма´ары уола) Нээтийэ диэн уоллаа±а архыып докумуонунан бигэргэннэ (НА РС(Я) ф.349и, оп.1, д.6003). Нээтийэ Дьэ²кэ кµ³л та´ыгар кэлэн олохсуйан, кыы´а Эйээкчин олохтоох ки´иэхэ Асхарыма±а кэргэн та±ыста±а. Асхарыма оло±о Куба Сиэбит Дьэ²кэттэн, эчи чуга´а да бэрт, к³с а²арын да кыайбат.

     £сс³ биир докумуону а±алабыт. Г.В. Ксенофонтов «Ураангхай сахалар» (Якутск, 1992) кинигэтигэр, 1917 с. биэрэпис тµмµктэригэр оло±уран, Орто Бµлµµ улуу´ун Кырыкый нэ´илиэгэр 52 ки´и Ха²алас а±атын уу´угар киирсэллэр диэн суруйбут С.–61). Нээтийэ а±атын уу´ун кини ха²аластарга киллэрбитэ, Кµчэнэх уола Нээтийэ Кырыкый нэ´илиэгин т³рµттээбитин туо´улуур диэххэ с³п.

     ¥´µйээн да, архыып докумуоннара да хардарыта ситэрсэн, бэйэ-бэйэлэрин бигэргэти´эн биэрбит курдуктар. Онон Хомподой уола Ба´ылай ыччаттара Тыгынтан тымыр-сыдьаан тардаллар диэн тµмµккэ кэлэбит.

     Ба´ылайдаах Акааппыйа а±ыс о±олоохтор: Петр-Чахтан (1763 с.т.), Семен-Аврам (1778 с.т.), Ульяна-Ирчях (1754 с.т.), Анисья (1755 с.т.), Матрена (1759 с.т.), Настасья (1764 с.т.), Татьяна (1770 с.т.), Орина (1774 с.т.). Бу ыал Кырыкыйдары кытта сибээстэрин сµтэрбэтэхтэр. Улахан кыыстара Ульяна Андрей Ивановка сµктэн барбыт. Балта Анисья биир дойдулаа±ын Екимша Кусагалдыковы кытта холбоспут. Матрена кэргэнэ Дьаархантан т³рµттээх Максим Сидоров. Настасья Кырыкыйдар кийииттэрэ, кэргэнэ Еким Борисов. Кинилэр 1792 с. холбоспуттар. Бэ´ис кыыстара Татьяна 1793 с. Баям Болчуяров кинээстиир Дьаархан буола´ын ки´итигэр Хойутаа²²а сµктэн барбыт. Ити сыл кыра кыыстара Орина Боотулуу Тиргэ´ит Уйбаанын кытта оло±ун холбообут. Онон Ба´ылай кыргыттара бары олохторун о²остуммуттар.

1.    Улахан уол Чахтаан Бµ³тµр утумун эридьиэстиибит. Кини кэргэнэ Матрена (1765 с.т.) Боотулууттан Тюр Бюкан кыы´а. 1816 с. биэрэпискэ Чахтааны Петр Чалыев диэн аатынан киллэрбиттэр. Ийэлэрэ Агафияны 85 саастаах диэн бэлиэтээбиттэр. Бµ³тµрдээх Мотуруона алта о±олоохторо ыйыллыбыт – Григорий (1790 с.т.), Павел (1792 с.т.), Василий (1897 с.т.), Кирик (1806 с.т.), Нукуян (1809 с.т.), Аксинья (1789 с.т.). Бµ³тµр быраата Семен т³´³ да саа´а 37-тэ буолбут да, ыал-кµµс буола илик эбит.

1.1.  Улахан уол Григорий ыал буолбут, кэргэнэ Аксиния (1790 с.т.) хантан т³рµттээ±э, ким кыы´а буолара ыйыллыбатах, кыы´а Мария (1813 с.т.) са²а т³р³³бµт. 1851 с. биэрэпискэ Григорийы аатын уларытан Иван Чалыев диэбиттэр. Саа´а, кэргэнин, бырааттарын ааттара барыта с³п тµбэ´эр. 35 сыл буолан баран о²о´улубут докумуон буолан, элбэх уларыйыылар тахсыбыттар. Иван (Григорий) 1844 с. ³лбµт, кэргэнин Анна Мотинова (Матвеева) толору аатынан суруйбуттар. Кыы´а Анисия аата киирбэтэх, ³лбµтэ дуу, кэргэн тахсыбыта дуу биллибэт. Тµ³рт уолламмыт – Иван (1816 с.т.), Николай (1818 с.т.), Григорий (1819 с.т.), Иван (1831 с.т.).

1.1.1.      Улахан уола Иван Иванов саа´ыран и´эн дьэ биирдэ оло±ун о²остубут. Бэйэтиттэн 15 сыл балыс Мария Иванованы (1830 с.т.) кэргэн ылан, Василий (1854 с.т.) диэн ааттаах уолламмыт. 1897 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Василий Иванов Кµ´µкээргэ олороро ыйыллыбыт. Кэргэнэ Матрена Осипова (1864 с.т.), о±олоро: Давид (1890 с.т.), Иван (1893 с.т.), Ульяна (1894 с.т.). Ийэлэрэ Мария Иванова кинилэри кытта кытта олорсоро бэлиэтэммит. Архыыптан Ба´ылай-Туттаанай алта о±отун миэтирикэтэ к³´µннэ – Давид (03.01.1890 с.т.), Иосиф (05.04.1892 с.т.), Иван (23.04.1893 с.т.), Ульяна (26.08.1894 с.т.), Анна (27.07.1897 с.т.), Феодосия (18.11.1899 с.т.). Иосиф ³л³н 1897 с. биэрэпискэ кини аата киирбэтэх бы´ыылаах. 1917 с. биэрэпискэ Туртаанай Ба´ылай 22, 14 саастаах уолаттардаа±а, 18, 11 саастаах кыргыттардаа±а суруллубут. Алта ки´и 8 сµ³´µнµ к³р³н-истэн олороллор эбит. Олохторо Кµ´µкээр.

     1927 с. биэрэпискэ 269 нµ³мэринэн Атыров Тит (1903 с.т.) дьиэ-кэргэнин испии´эгэ киирбит. Кэргэнин аатын Матрена (1906 с.т.) диэн ыйбыттар. Матрена Осипова кыра уолун Тиитин кытта олороро бэлиэтэммит.

     2008 с. Дьокуускайга «Былыргы уонна аныгы ¥³дµгэй» кинигэни И.И. Шамаев хомуйан-та²ан та´аарбыта. Дьо´уннаах кинигэ. Элбэх ахтыылар, хаартыскалар киллэриллибиттэриттэн к³рд³хх³, улахан тµбµктээх µлэ о²о´уллубут. Онно 1968 с. ыам ыйын 1 кµнµгэр о²о´уллубут Исидор Барахов аатынан сопхуос Андреевскайдаа±ы отделениетын Киин уонна Давыдов биригээдэлэрин рабочайдарын испии´эгэ баар (С.–152-158). 184 нµ³мэринэн Васильев Василий Титович (1938 с.т.) аата киирбит (С.–153). Дьоно-сэргэтэ кинини улаханнык убаастаан Тиитэбис дииллэр эбит, биригэдьииринэн µлэлиирэ бэлиэтэммит.

1.1.2.      1857 с. биэрэпис кэнниттэн Иван Ивановтаах Матвей (1867 с.т.) диэн ааттаах уолламмыттар. 1888 с. сэтинньи 9 кµнµгэр Матвей Иккис ¥³дµгэйтэн 18 саастаах Екатерина Васильевнаны кытта бэргэ´элэммиттэр. Докумуо²²а Екатеринаны Тоттох кыы´а диэбиттэр. 1897 с. биэрэпискэ  Кµ´µкээргэ олороллоро ыйыллыбыт, биир ыйдаах уоллаахтар диэн бэлиэтээбиттэр. Архыыптан икки уолларын миэтирикэлэрэ к³´µннэ – Павел (25.12.1895 с.т.), Матвей (14.03.1918 с.т.). Павелы ал±аска 1897 с. биэрэпискэ биир саастаах диэн суруйалларын оннугар биир ыйдаах диэбиттэр диэн саба±алыыбыт. 1917 с. биэрэпискэ Матвей Иванов Кµ´µкээргэ олороро ыйыллыбыт. ¥с 19, 14, 4 саастаах уолаттардаа±ын, 42 саастаах ойохтоо±ун, 12 сµ³´µлээ±ин бэлиэтээбиттэр.

     1927 с. биэрэпискэ 204 нµ³мэринэн Матвеев Павел дьиэ-кэргэнин испии´эгэ киирбит. Кэргэнэ Акулина (1902 с.т.), кыргыттара: Анна (1922 с.т.), Екатерина (1927 с.т.). Быраата Матвей кинилэри кытта олороруттан сэдиптээтэххэ, ийэтэ, а±ата ³лбµттэр бы´ыылаах.

     Биэрэпискэ 203 нµ³мэринэн Семен Матвеев (1904 с.т.) сурулла сылдьар. Кэргэнэ Евдокия 1905 с.т.), уоллара Матвей то±ус ыйдаах. Кинилэри кытта убайа Михаил (1902 с.т.) олорсор. Кинилэри Матвеев Павел бырааттара бы´ыылаах диэн саба±алыыбыт. 1968 с. о²о´уллубут испии´эккэ Семен кэргэнин Анна Николаевна (1907 с.т.) диэн суруйбуттар. Сэмэни хара µлэ´ит (производственник) диэн бэлиэтээбиттэр.

1.2.  Иван быраата Николай Иванов (1818 с.т.) кэргэнэ Екатерина (1820 с.т.) хантан т³рµттээ±ин кыайан чуолкайдаабатыбыт. 1857 с. биэрэпискэ суруллубутунан µс уолаттардаах: Егор (1847 с.т.), Василий (1850-1853 сс.), Семен (1854 с.т.).

     1870 с. олунньу 12 кµнµгэр 23 саастаах Егор Николаев Хороттон 19 саастаах Григорьева Анна Егорованы сµгµннэрэн а±албытын ту´унан миэтиричэскэй кинигэ±э суруллубут. Икки уолун – Яков (26.10.1878 с.т.), Максим (06.10.1884 с.т.) докумуона архыыптан к³´µннэ. 1899 с. биэрэпискэ Дь³гµ³рµ Далыгыр диэн сахалыы ааттаа±ын ыйбыттар.

1.3.   1857 с. биэрэпискэ Григорий Иванов са²а ыал буолбута бэлиэтэммит. Кэргэнэ Домна Константинова (1836 с.т.) киниттэн 18 сыл балы´а ыйыллыбыт. Григорий аата киирбит архыып атын докумуонун, хомойуох и´ин, булбатыбыт.

1.4.   1857 с. биэрэпискэ Степан Иванов эт саастыы Мария Филиппова (1830 с.т.) диэн кэргэннээ±э ыйыллыбыт. Наум (03.04.1874 с.т.) диэн ааттаах уоллаах Степан Иванов докумуона архыыпка баар да, кэргэнин аатын Екатерина Филиппова диэбиттэр. Онон мэлийэн та±ыстыбыт.

2.    Чахтаан Бµ³тµр иккис уолун Байбалын  (1792-1846 сс.) утумун µ³рэтэбит. Кэргэнэ Мария Мячиркинова (1792 с.т.) ким кыы´а буолара биллибэт. Аны 1857 с. биэрэпискэ Мычыска кыы´а диэбиттэр. О±олоро: Афанасий (1826 с.т.), Егор (1835 с.т.), Руф (Марк) (1839 с.т.). Уолаттар олохторун о²остор саастара да, хайалара да кэргэн ылбатах. Онон кинилэр утумнарын µ³рэтии уустугурда. Аймахтара эрэ, ону да т³рµттэрин билэр буоллахтарына, салгыы µ³рэтэр кыахтаахтар.

3.    Бµ³тµр µ´µс уолун Ба´ылайын (1897-1842 сс.) кэргэнэ Ирина Федорова (…-1840 сс.) ыччаттаммакка эрэ бу олохтон туораабыттар.

4.    Кирик (1806-1840 сс.) – Бµ³тµр т³рдµс уола, кэргэнэ Агафия Тимофеева (1812 с.т.), со±отох Григорий (1834 с.т.) диэн уоллаахтар. 1857 с. биэрэпискэ суруллубутунан, кини аба±атын Иван Иванов дьиэ-кэргэнин испии´эгэр киирбит. Киниэхэ сы´ыаннаах атын докумуону булбатыбыт.

5.    Иннокентий Чалыев-Нукуян (1809 с.т.) – Бµ³тµр кыра уола. Саа´ыран и´эн ала´а дьиэ тэриммит. Кэргэнэ Гликерия Чоронова (Семенова) (1826 с.т.), кыы´а Кыска (1847 с.т.) 1857 с. биэрэпискэ аата киирбэтэх. Бу ыал утума манан быстан хаалла.

     Чахтаан Бµ³тµр быраата Семен (1778 с.т.) кэргэннэммитэ биллибэт, 54 саа´ыгар ³лбµт.

 

 

Чорной Хомподоев

 

     Чорной (1741 с.т.) – Хомподой Телкоев алтыс уола. 1776 с. ыытыллыбыт ходу´а µллэстиитин биэдэмэ´игэр Кµ³х ¥рэххэ икки, Кубалаахха  биир кµрµ³ оттуур сирдэрин и´ин дьа´аа±ын киис тириитинэн т³лµµрэ бэлиэтэммит. Хомподой алта уолуттан кини уонна убайа Чичыгырас эрэ ³лбµгэлэрин киис тириитинэн т³лµµллэр эбит. Оччолорго Кубалаах уонна Кµ³х ¥рэх сµ³´µ ииттэргэ табыга´а сирдэр бы´ыылаахтар, Чорной кэннэ ити ходу´алар атын ки´иэхэ кимиэхэ да сы´ыарыллыбатахтар.

     1782 с. ревизия биэрэпи´игэр суруллубутунан, Чорной кэргэнэ Кµрдьэгэс (1752 с.т.) ¥³´ээ Бµлµµ £ргµ³тµттэн т³рµттээх. Кини а±ата Чамакан Бµлµµ умна´ын µ´µйээннэригэр элбэхтик киирбит Кµрэнчэ Боотур сиэнэ. Киэ²ник биллибит, суон сурахтаах дьон кыыстарын мээнэ ки´иэхэ кэргэн биэрэн ыыппатахтара чуолкай. Чорнойдоох сэттэ о±олоохтор: Комолго (1777 с.т.), Тирянь (1780 с.т.), Баттагаянь (1789 с.т.), Чикияк (1768 с.т.), Огон (1772 с.т.), Мугучан (1775 с.т.), Кыракын (1779 с.т.), Токок (1781 с.т.).

     Чорной улахан кыы´а Чикияк 1793 с. £ргµ³ттэн (ийэтин дойдутуттан) Китики Сертюкин сµгµннэрэн барбыт. ¥´µс кыы´ын Мугучаны эмиэ ити сыл £ргµ³т ки´итинээн Баямжи Бахаевы кытта холбообуттар. Атын кыргыттара кимнээххэ сµктэн барбыттара кыайан чуолкайдаммата.

1.    ¥с уолун ыччаттарын биирдиилээн эридьиэстиибит. Улахан уол Комолго сµрэхтэнэн Кирилл Кириллин буолбут. Кэргэнэ Акулина Сертекова (1776-1840 сс.) ³лбµтµн кэннэ Пелагея Иванованы (1779 с.т.) кытта холбоспут. О±олоро: Тимофей (1804 с.т.), Тимофей (1806 с.т.), Иннокентий (1812 с.т.), Акулина (1796 с.т.). 1816 с. биэрэпискэ бу о±олор ааттарын Кирила, Кирила, Леонтий диэн сурукка киллэрбиттэр.

     Тимофей-I кэргэнэ Александра Догоюкова (1803 с.т.),о±олоро: Николай (1850 с.т.), Елена (1854 с.т.). Саа´ыран баран о±оломмуттар. О±о турбат ыала эбитэ дуу, эбэтэр Тимофей кэргэнин аатын 1857 с. биэрэпискэ Авдотья (саа´ынан Александраны кытта с³п тµбэ´эр) диэн уларытан суруйбуттара, ба±ар, кини иккис кэргэнэ буолуо. Уоллара Николай Тимофеев ахтыллыбыт докумуонун архыыптан к³рд³³н булбатыбыт. 1897 с. биэрэпискэ киирбит да буолла±ына, кинилэргэ сы´ыаннаах лиистэр сµтэн хаалыахтарын эмиэ с³п.

     Аччыгый Тµмэппий кэргэнэ Пелагея Платонова (1819 с.т.), о±олоохторун ту´унан икки кэлин ыытыллыбыт биэрэпискэ суруллубатах. Ыалтан о±о да ылан ииттибиттэрэ биллибэт.

     Кирилл Кириллин I кыра уола Иннокентий ыал-кµµс буолта биллибэт. 1857 с. биэрэпискэ кини саа´ын 46-та диэн ыйбыттар. Ити сыл кэнниттэн ыал да буолбут буолуон с³п.

     Кирилл Кириллин II-Тирэ² кэргэнэ Акулина Александрова (1799 с.т.), эриттэн 19 сыл балыс. О±олоро: Екатерина (1817 с.т.), Иван (1825 с.т.). Ииттибит уоллара Руфь (1839 с.т.). Иван Кириллин оло±ун о²остубут, кэргэнэ Дарья Дорофеева, кыргыттара: Дарья (1851 с.т.), Марья (1856 с.т.). Атын о±олорун т³р³³бµттэрин ту´унан туо´улуур миэтирикэлэрэ к³стµбэтэ. 1897 с. биэрэпискэ кини аата киирбитин эмиэ булбатыбыт. Ити кэм²э Кубалаахха сэттэ ыал олороро бэлиэтэммит да, би´иги дьоммут ааттара киирбэтэх.

     Чорной µ´µс уола Баттагаян сµрэхтэнэн Тимофей Кириллин буолбут. Кэргэнэ Ефросинья Иванова (1790 с.т.), о±олоро: Семен (1823 с.т.), Сергей (Егор) (1848 с.т.), Татьяна (1820 с.т.). Икки улахан кыргыттара – Марфа 1840 с., оттон Татьяна 1818 с. ³лбµттэрин 1851 с. ыытыллыбыт ревизия биэрэпи´игэр бэлиэтээбиттэр. Ыал улахан уола Сэмэн кэргэнэ Авдотья Захарова (1828 с.т.), со±отох Авдотья (1855 с.т.) диэн ааттаах кыыстаахтара эрэ биллэр. Эдэр ыал кэлин т³р³³бµт о±олордоох буолуохтара да, кинилэргэ сы´ыаннаах докумуоннары архыыптан булбатыбыт. Иккис уолларын Дь³гµ³р ту´унан билиибит суох. Арай бу уол Тµмэппийдээх, саа´ынан аттардахха, ииттибит о±олоро буолуох курдук.

     Манан Чорной салаатын му²урдаан кэбистибит. Му²урдамматах да буолуон с³п этэ, биэс аймахтыы уолтан уруу-тараа баара чуолкай. Аймахтара бу ыстатыйаттан сирдэтэн урууларын булуохтара диэн эрэнэбит.

 

 

Чыычаахтар

 

     Иван Екимов-Чичах Михаилов 1727 сыллаа±ы т³рµ³х. Кэргэнэ Орина Петрова (1737 с.т.) Кэнтиктэн т³рµттээх, ким кыы´а буолара биллибэт. Кинилэр утумнарын тэниппит со±отох  Миитэрэй (1764 с.т.) диэн уоллаахтар. Кини анна кыыс Анна (1765 с.т.) 1789 с. £ргµ³т ки´итигэр Григорий Афанасьевка сµктэн барбыт. Балта Хотумсук (1778 ст.) ким холоонноох хотуна буолта биллибэт.

     Дмитрий Иванов кэргэнэ Татьяна (1763 с.т.) £ргµ³ттэн Чабакан Тоскин кыы´а. Татьяна аатырар Кµрэнчэ Боотуртан тымыр-сыдьаан тардар эбит. Миитэрэй Татьянаттан икки уоллаах: Сава (1792 с.т.), Иван (1794 с.т.). 1816 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Миитэрэй иккис кэргэнэ Акулина Кутасова (1780 с.т.), киниттэн уолаттара – Василий (1809 с.т.), Кука (1811 с.т.), Кусаган Сырай (1814 с.т.) диэн саба±алыыбыт. Миитэрэй хайа кэргэниттэн эбитэ буолла, µс кыыстаах: Матрена (1800 с.т.), Настасья (1803 с.т.), Анна (1806 с.т.). Матрената 1830 с., Анната 1841 с. ³лбµттэрин архыып докумуоннара бигэргэтэллэр. Дмитрий Чичахов бэйэтэ 1844 с. ³лбµт диэн 1851 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ суруйбуттар. Ити биэрэпискэ Миитэрэй алта уоллаа±а бэлиэтэммит – Савва, Василий, Иннокентий I, Иннокентий II, Николай (1817 с.т.) уонна Спиридон (1820 с.т.). Иккис уола Иван ³л³н испии´эккэ киирбэтэх, Кука уонна Кусаган Сырай (1814 с.т.) сµрэхтэнэн Иннокентийдар буолбуттар. Николай уонна Спиридон 1816 с. ыытыллыбыт биэрэпис кэнниттэн т³р³³бµттэр.

     Миитэрэй о±олорун утумнарын биирдиилээн эридьиэстиибит.

1.    Савва Чичахов кэргэнэ Евдокия Данилова (1792 с.т.). Уоллара Афанасий (1826 с.т.) 1853 с. ³лбµтэ 1857 с. биэрэпискэ ыйыллыбыт. Дьиэ-уот тэриммэтэх, о±о-уруу киниттэн суох. Икки кыы´ы – Ульянаны (1837 с.т.), Маринаны (1840 с.т.) ииттибиттэрэ эрэ биллэр. Онон бу сала манан быстан хаалла.

2.    Василий Чичахов (Дмитриев) кэргэнэ Татьяна Яковлева (1818 с.т.). Бу ыал бэйэлэриттэн о±олоро суох буолан, µс о±ону ииттибиттэр – Гавриил (1831 с.т.), Пелагея (1840 с.т.), Настасья (1850 с.т.). Онон бу салааны эмиэ бы´арга кµ´элиннибит.

3.    Иннокентий-I кэргэнэ Авдотья Саввина (1814 с.т.). Бу ыал 1857 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ киирбит µс уоллаахтар: Алексей (1847 с.т.), Сергей (1851 с.т.), Федор (1853 с.т.). Кыргыттардаахтара биллибэт. Би´иги орто уол Сергей эрэ утумун суруйар кыахтаахпыт. Ону да саба±алыыр а²аардаах. 1917 с. ха´аайыстыбаннай биэрэпискэ Алын Чап а±атын уу´угар Сергей Иннокентьев-Нохой суруллубут. Олорор сирэ-£л³² Кµ³лэ. Уола 39-´а, кийиитэ – 40-на, 7, 2 саастаах сиэннэрдээ±э ыйыллыбыт. Орто ыал сиэринэн (17 сµ³´µлээхтэр) бултаан-балыктаан эбинэн олорбуттар. 1899 с. биэрэпискэ кэргэнин аатын Анна (1848 с.т.), уолун Спиридон (1878 с.т.), кыы´ын Мария (1886 с.т.) диэн суруйбуттар. Сергей сахалыы аатын Нехо диэбиттэр.

     1927 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ Спиридон Сергеев дьиэ-кэргэнин испии´эгэ 93 нµ³мэринэн киирбит. Кэргэнэ Харитина киниттэн биир сыл а±а, о±олоро: Макар (1912 с.т.), Захар (1918 с.т.), Мария (1916 с.т.), Анна (1922 с.т.). О±олорун саастарыттан сирдэттэххэ, 1917 с. биэрэпискэ Макара уонна Марията киирбиттэр эбит.

4.    Иннокентий II кэргэнэ Татьяна Данилова (1819 с.т.), о±олоро: Ефим (1846 с.т.), Сергей-К³т³х (1849 с.т.), Федор (1854 с.т.), Николай (1856 с.т.), Матрена (1844 с.т.). 1857 с. биэрэпискэ Сергейи аатын уларытан Михаил диэбиттэр.

     Ефим Иннокентьев иккитэ кэргэннэнэ сылдьыбыт бы´ыылаах. Бастакы кэргэнэ Мария Прокопьева (1855 с.т.) Боотулууттан т³рµттээх, кинилэр 1873 с. тохсунньуга бэргэ´элэммиттэр. Кыыстара Анна 1895 с. олунньу 20 кµнµгэр т³р³³бµт. 20-чэ сыл устата син о±оломмуттара буолуо да, т³р³³бµттэрин ту´унан миэтирикэлэрин булбатыбыт.

     £сс³ биир Ефим Иннокентьев 1894 с. бэс ыйын 8 кµнµгэр Боотулууттан Мария Степанованы сµгµннэрэн а±албыт. Ефим Мария иккис кэргэнэ диэбиттэр. Саа´ынан 24 сыл Ефимтан балыс. О±олоохторун ту´унан билиибит суох. Бастакы Ефим 1895 с. т³р³³бµт кыыстаа±а кинилэр тус-ту´унан дьон буоларын бигэргэтэр курдук. Онон аймахтарын архыып докумуоннарын µ³рэтэн, кырдьа±астары кытта кэпсэтэн барытын чуолкайдыыр µлэ кэтэ´эр.

     Михаил Иннокентьев ту´унан манна биир оруннаах со±ус саба±алаа´ыны киллэрэбит. 1870 с. сэтинньи 9 кµнµгэр Бастакы ¥³дµгэйтэн Филиппова Мария Ильинаны (1851 с.т.) кытта бэргэ´элэммит докумуона архыыпка харалла сытар. Саа´ынан Михаил Иннокентьевы кытта с³п тµбэ´эр. О±олоро: Мария (18.11.1875 с.т.), Никита (23.02.1887 с.т.), Агрипина (08.03.1892 с.т.), Варлаам (03.04.1894 с.т.). 1899 с. биэрэпискэ 34 нµ³мэринэн Михаил Иннокентьев-Туйгуннаах сурулла сылдьар. Кэргэнэ Анна, киниттэн 25 сыл балыс. Бу би´иги Мэхээлэбит буолла±ына, бастакы кэргэнэ ³лбµтµн кэннэ Аннаны ойох ылбыт. О±олоохторо суруллубатах.

     Федор Иннокентьев 1873 с. тохсунньуга Хороттон 18 саастаах Анна Иванованы сµгµннэрэн а±албыт. Онтон 1897 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ Федор £л³² Кµ³лµгэр олороро ыйыллыбыт. Кэргэнэ Анна ³лн, икки´ин бэйэтиттэн 20 сыл балыс Татьяна Николаеваны кэргэн ылбыт. О±олоро: Самсон (1885 с.т.), Тарас (1890 с.т.). уолаттар ийэлэрэ кимэ чуолкайдаммата. 1899 с. Афанасий диэн уолламмыттар. Сµ³дэр дьо²²о Хоро´оох диэн аатынан биллэр. 1917 с. биэрэпис кэрэ´элииринэн, уолаттара £л³² Кµ³лµгэр олороллоро ыйыллыбыт. А±алара ³л³н хайа да уолугар киирбэтэх. Ийэлэрэ Татьяна Николаева кыра уолун Афанасийын кытта олорорун бэлиэтээбиттэр.

     1927 с. биэрэпискэ уолаттара араспаанньаларын Хоросохов диэн суруйбуттар. Улахан уол Самсон кэргэнэ Фекла (1902 с.т.), кыы´а Екатерина (1917 с.т.). Фекла Самсон иккис кэргэнэ. Бастакы кэргэнэ Феврония Данилова, киниттэн уола Данил (12.12.1913 с.т.). Данил эдэр саа´ыгар ³лбµт бы´ыылаах.

     Тарас Хоросохов кэргэнэ Дарья (1897 с.т.), о±олоро: Данил (1916 с.т.), Мария (1927 с.т.). Эдэр ыал 1927 с. кэнниттэн о±оломмут буолуохтарын с³п.

     Афанасий 1927 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Максим 91915 с.т.) диэн уоллаах. Кэргэнин аата биэрэпискэ киирбэтэх. Бука, ³лл³±³ буолуо.

     Иннокентий кыра уолун Николайын ту´унан суруйарбыт суох. Киниттэн утум бара биллибэт.

5.    Николай Дмитриев кэргэнэ Анна Спиридонова (1816 с.т.). Николай 1851 с. ³лбµт. Кинилэртэн о±о суох. Онон бу салаа манан быстан хаалла. Анна 1857 с. ыытыллыбыт биэрэпискэ бу ыал испии´эгэр аата киирбэтэх. Кэргэн тахсыбыта дуу, дьонугар барбыта дуу? Биллибэт.

6.    Спиридон Дмитриев кэргэнэ Екатерина Терентьева (Алексеева) (1827 с.т.). Икки уоллаахтара биллэр. Улахан уол Алексей (1848 с.т.) 1867 с. сэтинньи 15 кµнµгэр Намтан Парасковья Васильеваны (1849 с.т.) сµгµннэрэн а±албыт. Терентий (10.04.1892 с.т.) диэн эрэ уоллаахтара сурукка киирбит. 1897 . биэрэпискэ суруллубутунан, кыра уол Николай (1856 с.т.) Т­µ³лбэ±э олорор эбит. Кэргэнэ Анна Николаева (1856 с.т.), о±олоро: Василий (1890 с.т.), Варлаам 1894 с.т.), Февронья (1889 с.т.), Мария (1898 с.т.).

     1927 с. биэрэпискэ суруллубутунан, Николай Спиридонов кэргэнинээн Ааналыын бэйэлэрэ о±олоруттан туспа олороллоро бэлиэтэммит. Саастара 80-ра. Николай сахалыы аата Хараран диэн эбит. Улахан уола Хараран Ба´ылай 136 нµ³мэринэн киирбит. Бу ыал испии´эгэр кэргэнэ Авдотья (1893 с.т.), уола Николай (1921 с.т.) киирбиттэр. Иккис уолун Варлаамын кэргэнэ Александра (1902 с.т.), биир эмиэ Николай 1926 с.т.) диэн ааттаах уоллаахтар. Эдэр ыаллаар биирдии эрэ о±онон му²урдамматахтара буолуо.

     Манан Чыычаах удьуордарын чугас аймахтарын кытта аа±ааччыларбытын били´иннэрэн бµтэбит. Кинилэр т³рµттэрэ-уустара урут соччо µ³рэтиллибэтэх буолан, ситэ бы´аарыллыбатах тµгэннэр элбэхтэр. Олохторо-дьа´ахтара олохтоохтук сырдатыллыбатах бадахтаах. Онон бу аймах ыччаттарын ахтыылары хомуйууга, архыып докумуоннарыгар оло±уран т³рµччµлэри µ³рэтиигэ туруну² диэн ы²ырабыт. Ытык ³бµгэлэргит омоон суолларын хайы², µтµ³ ааттарын µйэтити²!

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться
с помощью аккаунта в соц.сети
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации