home
user-header
1. II-с Үөдүгэй туһунан ыстатыйалар.
30 августа 2017 г., 18:31 155

М.П. Григорьев архив матырыйаалларыгар олоҕуран II Үөдүгэй дьонун төрүттэрин туһунан суруйбут ыстатыйаларын киллэрдибит. Ыстатыйалары аҕа уустарынан араара сатаатым. Холобур, күҥкүлэр, халбаакылар, остобунайдар. Ол гынан баран Чап ууһун дьонун быһа кэнтиктэр диэтим. Аҕа уустарынан араарыыбар алҕастар баар буолуохтарын сөп. Ону учуоттааҥ. Аҕаларын ууһун быһаарбатах дьоммун II-с Үөдүгэй диэн параграфка мустум. Бириэмэ тиийбэтинэн сахалыы буукубалары көннөрбөтүбүт. Көннөрдөхпүтүнэ кэлин бу ыстатыйалары дневникпар саҥаттан киллэриэҕим.

Бу ыстатыйалары тустаахтар ылан шрифт көнөрүн кэтэспэккэ ааҕыҥ, ырытыҥ, алҕастары көннөрүҥ, саарбаҕалыыр санааҕытын кыбытыҥ, отой сыыһа диэбиккитин сотуҥ.

Уйбаан Самаайап.

Атырдьах ыйын 30 күнэ, нь:!һ.

ilsakha@mail.ru  бу аадырыһынан сибээстэһэбин

 Сирдэр ааттара

 

Икки µрэх ыккарда

 

1.    Айан суолунан µрэхтэн бастакы алаас – Хаттаа´ай уолбута. Со±уруу кµ³ллээх, кыра оттонор ходу´алаах, суол ха²ас ³тт³ мэччирэ². Хаттаа´ай Испирдиэн диэн со±отох о±онньор олорбута. Билигин туга да суох. Бахханаайап Сэргэй кыстыыр сирэ. 1933 сыллаахха Балыктаахтан Мээнэкэ айма±а бары к³´³н тиийэн олоро сылдьыбыппыт. Б³ч³³йµс Ньукулай, Мааркап, Тµмэппий уонна Эмээчикээннэр.


2.    £л³кс³й Уолбута – ¥²µлµµн µрэхтэн эргэ акыырай суолунан бастакы алаас. Улахан булгунньахтаах, кыра ходу´алаах. Уонна баа´ыналаах. Ыал олорбото±о. Манна Мээнэкэлэр удьуордара к³мµллµбµтэ.

3.    Биллэрик. Хаттаа´ай Уолбутуттан со±уруу.

4.    Са²а Алаас. Илин ³тт³ Б³ч³³йµс оттуур сирэ, ар±аа ³тт³ Дарбыанаптар кыстыыр сирдэрэ. Дарбыанап диэн улахан нуучча о±онньоро бара. Кыра ба±айы эмээхсин кэргэннээ±э. Дьоно сэниэ ыаллар µ´µ. Билигин туга да суох.

5.    Итинтэн хоту Кыынньа К³рдµгэнэ диэн кыракый кµ³л, ходу´ата суох. Ким да сирэ буолбатах.

6.    Са²а Алаастан со±уруу суол н³²µ³ – Хоруулаах. Ким да ту´аммат мара²да, дул±а сирэ этэ.

7.    Са²а Алаастан ар±аа – Балыктаах. Кыра кµ³ллээх. Биир гааттан эрэ ордук ходу´алаах. Б³ч³³йµс оттуур сирэ этэ. Солоо´ун хордо±ой н³²µ³ со±уруу – Балыктаах Саппыйата. Мааркап оттуур сирэ. Хордо±ойго Мээнэкэлэр олорбуттара. Мээнэкэ Ньукулай, Б³ч³³йµс Ньукулай, Тµмэппиий. А±атын кытта дьуккаах Мааркап.

8.    К³рдµгэн – Баххаанайап Сэргэй сайылыга. Итинтэн ³рµс µрдµгэр Дарбыанап Нууччатын сайылыга. Кы´ыннары-сайыннары Испирдиэнэп Бµ³тµр олорбута. Кинилэр тастарыгар Сунтаарап Ба´ылай  а±ыйах сыл олоро сылдьыбыта.

9.    О±уруоттаах – итинтэн со±уруу тµлµппµ³н линиятынан былыргы Дарбыанаптар сайылыктара.

10.    О±уруоттаахтан аккыырай суолун н³²µ³ со±уруу икки кµ³ллээх оттонор сир. Холкуос оттуур сирэ.

11.    Сэргэ со±уруу ³ттµгэр – Маччыыкка. Кµ³лэ суох дьо±ус оттонор сир.

12.    Ар±аа ³ттµгэр Салык Булгунньахтаа±а. Кµ³лэ суох оттонор сир. Холкуос са±ана баа´ына буолбута. Салык кыы´а Даарыйа Сунтаарап Бы´ылай ойо±о.

13.    Саппыйаттан со±уруу £л³² Кµ³лµн диэки Хаты² Кµрµ³. Ар±аа ³ттµгэр биир га баа´ыналаах. Илин ³тт³ оттоммот дул±а дойду.

14.    £л³² Кµ³лэ. Батаакап баай сайылыга. Билигин ходу´а уонна баа´ына. Кµ³лэ суох.

15.    £л³² Кµ³лэ суол ха²ас ³тт³, кыра кµ³ллээх сир – Бµ³тµр Мочойо. Кыра ходу´алаах баа´ына сирэ.

16.    Онтон салгыы суол у²а ³тт³ – Барылаан Мочойо. £л³² Кµ³лµн уонна Дьоо±ур ыккардыгар µрэх курдук сиргэ Майкаатап Барылаан олорбута. Толуу, нуучча к³рµ²нээх ки´и. Нууччалыы билбэт. Айанньыт идэлээх кµµстээх ки´и этэ. Уола Бµ³тµр сэриигэ ³лбµтэ. Кыы´а Чжан диэн кытай уола кэргэннээ±э. О±олоро элбэх этэ. Кэлин Алда²²а айанныы баран холкуос харчытыттан сиэн баран, онно эсэ´ит буолан, сир дьиэтигэр угаардаан ³лбµт сура±а и´иллибитэ.

17.    Илин диэки саппыйата – Чумпурук. Кыра оттонор сир.

18.    Итинтэн илин µрэх µрдµгэр Хара Булгунньах.

19.    Сэргэ со±уруу ³ттµгэр – £лµ³скэ Хара Булгунньа±а. Кµ³лэ суох ходу´а сирэ. Батаакап £лµ³скэ сирэ µ´µ. Ыал олорботох.

20.    Куру² Кµ³лэ. Кµ³ллээх ходу´а, баа´ына сирэ. Холкуос фермата кыстыыр этэ.

21.    Ар±аа ³тт³ Лµ²кэ. Урут ходу´а этэ. Билигин кµ³л уонна ферма ³т³±³.

22.    Со±ууруу саппыйата – Саадьа. £лµ³скэ Ылдьаатын оло±о. Кµ³ллээх. Ходу´а, солоо´ун, баа´ына. Ким да суох.

23.    Со±уруу ³тт³ – Уоттаах µрэ±э. ¥чµгэй ходу´а этэ.

24.    Саадьаттан ар±аа ойуур и´игэр – Ыар±а Маар. Кыракый ходу´а.

25.    Онтон со±уруу – Чомчоолук. Маар о±ото.

26.    Онтон со±уруу – О±онньор Мастыыра. Ходу´а дуома.

27.    То±ойбо Харыйалаа±а – улахан кµ³л. Балыга суох. Оттонор сирэ суох, сапропела 5 миэтэрэ±э тиийэр.

28.    Кµ³л хоту ³тт³ – Обуодьа £ртµгэ. Кµ³лэ суох мэччирэ². То±ойболор, Обуодьалар – дьада²ы дьон олорбуттар.

29.    Ити сиртэн ар±аа – О±о £лбµт. Кµ³лэ суох кыра ходу´а сирэ.

30.    Харыйалаахтан илин – Ара²астаах. Кµ³ллээх. Соболоох. Ходу´а сирдээх, толоонноох. Кµµдээх Борокуоппай оло±о. Кыы´а £л³кс³³нд³р³ – Кирилэ Саабынап ойо±о этэ.

31.    Бала±аннаах Сойуолаах – К³лµйэ бэтэрээ ³тт³. Кµ³ллээх, кыра ходу´алаах. Хараарбах Сµ³дэр оло±о.

32.    К³лµйэ – кµ³ллээх, кыра ходу´алаах. К³ппµ³с Тиитэбин оло±о. £л³ксµ³йэп £л³кс³й Тиитэбис (То±о Тэбэр) а±ата.

33.    Томтор н³²µ³ ³тт³ – ¥²кµр. Кыра кµ³л, иккиэн балыктара суох.

34.    Сайылык Сойуолаах – К³лµйэттэн со±уруу. Кµ³ллээх, балыга суох. Сээчикэптэр олохторо.

35.    К³лµйэттэн илин – Кµрдьэх Сµппµт. Кыра уулаах мара²да.

36.    Хопто Т³рµµр. Улахан µрэх ходу´ата.

37.    £л³² Кµ³лµн ар±аа ³тт³ суол устун Элгээн ходу´а, баа´ына сирэ, к­µ³лэ суох. Со±уруу Салаа´ын оло±о, Хоту Хордоонойдор олохторо. Чооруо´ап ¥³дµгэй ийэтэ т³р³³бµт сирэ.

38.    Эргэ суолунан ар±аа ³ттµгэр Атыыр Бастаах ферма кыстыга. Ходу´а сирэ. Эмиэ Элгээнтэн ар±аа.

39.    Ортотун эргинтэн тахсар саппыйата – Дьахтар Алаа´а. Ходу´а сирэ.

40.    Куо±астаах – Атыыр Бастаах бэтэрээ ³ттµгэр µрэх µрдµн диэки. Ходу´а сирэ, кыра алаас.

41.    Хагда² Оттоох. Дьахтар алаа´ыттан ар±аа айан суолунан араарыллар ходу´а сирэ.

42.    О±уруоттаах. Билигин туббольница турар.

43.    Мардьы. Хагда² Оттоохтон айан суолунан арахсар, суол у²а ³тт³. Ходу´а сирэ.

44.    Т³бµрµ³н. Мардьыттан со±уруу. Кµ³ллээх, балыктаах ходу´а сирэ. Дабдыасап Хабырыыл кыстык сирэ.

45.    К³мµк К³лµйэ. Т³бµрµ³н ар±аа саппыйата. Кыракый ходу´а.

46.    Чугунуоп Хоптолоо±о. Давыдов суолунан µрэ±и тахсаат кµ³л. Соболоох. Оттонор сир. Дьокуускай диэкиттэн кэлбит Чугунуоп диэн ки´и олорбута. Ыччата суох.

47.    Бµгµйэх. Хоптолоох илин ³ттµгэр µрэх курдук ходу´а сирэ.

48.    То²ус Кµ³лэ. Кµ³лэ соболоох. Дабдаа´ап Хабырыыл сайылыга, оттонор сир.

49.    Кµ³нэхтээх. То²ус Кµ³лµн со±уруу саппыйата, ходу´а сирэ.

50.    Аччахтаах. Кµ³нэхтээхтэн ар±аа µрэх диэки кыра ходу´а сирэ.

51.    Ньукуола К­µ³лэ. То²ус Кµ³лµттэн со±уруу. Ходу´а.

52.    Быдан. Итинтэн салгыы со±уруу. Холкуос сайылык фермата.

53.    Манчаарылаах. Чµµт бэтэрээ ³тт³. Мэччирэ² сир.

 

¥³с сирдэр

 

1.    Билиилээх. Былыр икки му²халанар кµ³ллээх этэ. Баа´ына, ходу´а сирдээ±э. Кэлин со±уруу уонна илин ³ттµнэн сµµрбэлии гаалаах тµ³рт баа´ына сирэ соломмута.  Батыакап баай оло±о (Дь³гµ³рэп Нь.Б. а±ата).

2.    Моччос Билиилээ±э. Билиилээхтэр ар±аа ³ттµлэрэ – Моччостор олорхторо. Уоллара Боруон Миитэрэпээн.

3.    Тиргэлиир. Билиилээх хоту ³тт³, µрэх µрдэ. Барты´аан холкуос киинэ о²оро сатааннар тµ³рт ыал олоро сыльыбыта. Кэлин баа´ына буолбута.

4.    Курдьа±алаах. Тиргэлиир ар±аа ³тт³, ³рµс µрдэ. Урут улахан со±ус алаас этэ. £рµс суурайан сууллан аччаан турар. Батаакап быраата Тэллэй Ба´ылай оло±о.

5.    Орто Кµ³л. Чардаантан илин ³тт³ ааттанар, 21 гаалаах баа´ына буолта.

6.    Бэрэ. 11 га баа´ыналаах, кыра ходу´алаах этэ.

7.    Тумулукаан. 11 гаалаах баа´ына этэ.

8.    Чардаан. Чардаан аннынан 9 галаах баа´ына баар этэ.

9.    Чµµт баара. Паарка оло±о 9 гаалаах Чµµт холкуос баа´ыната этэ.

10.    Куччугуй Кµµлэ. ¥³дµгэй кулуубуттан µ³´ээ ³тт³ арболит дьиэлэргэ дылы 16 гаалаах баа´ына этэ.

11.    Улахан Кµµлэ. Улгумда уулуссаттан Улгумда±а дылы 29 га баа´ына этэ.

12.    Чочуобуна. Куорамыкы кµ³лµттэн Боруу К³лµйэ±э дылы синньигэс сир аата. 1,8 гаалаах баа´ына этэ.

13.    Боруу К³лµйэ. Арыы собуотуттан со±уруу МСО сирэ. 11 гаалаах баа´ына этэ.

14.    Ура´а кэннэ. Итинтэн салгыы Быйакы кµ³лµгэр дылы 2,5 га баа´ына уонна мэччирэ² сирэ.

15.    Ханча Атах. £кт³³бµрµскэй уулуссаттан со±уруу сыыр µрдэ, 9 гаалаах баа´ына этэ.

16.    Куорамыкы. Кµ³лµттэн са±алаан аппа±а дылы. Былыргыта Куорамыкы, Орто Кµ³л, Бэрэ биир улахан кµ³л ³рµскэ тµспµтµн тобо±о буолаллар бы´ыылаах.

17.    Кэлтэгэй. Урукку промкомбинат оло±о.

18.    Кыырт Алаа´а. Уурукку пионерлаа±ыр.

19.    Буо´ах. Гимназия оло±ун анна. Баа´ына, ходу´а сирэ этэ.

20.    Бµ³чµккэ Хоптолоо±о. Буо´ахтан со±уруу. Баа´ына, ходу´а этэ. Бµ³чµккэ оло±о. Бµ³чµккэ сиэнэ Ку´умуун Онтуон.

21.    Туойдаах – аэропорт сирэ. 24 га баа´ына баар этэ, кыра ходу´алаа±а.

22.    У²кучах. Порт ки´и у²уохарынан анна, намы´ах сирэ.

23.    Бала±аннаах. У²кучах ар±аа ³тт³, намы´ах хотоол сирэ.

24.    Сайылык. У²кучах уонна Бала±аннаах икки арда. Баа´ына сирэ этэ.

25.    Бµкээстээн. Сайылык хоту ³тт³, баа´ына сирэ. Кэнтик сирэ этэ.

26.    Т³²µргэстээх. Бµкээстээх илин ³тт³ т³гµрµк алаас. Кэнтик сирэ этэ.

27.    То´оччуун Булгунньахтаа±а. Ба´ылаайап Байбал – Бачах дьоно олорбут сирдэрэ. Баа´ына, ходу´а, кыра сир.

28.    Т³гµрµк Сили´ит. Суол со±уруу ³тт³ ходу´а.

29.    У´ун Сили´ит. Итинтэн бэтэрээ ³тт³ ходу´а.

30.    Баккай Кулу´уннаа±а. Сили´ит со±уруу ³тт³ кµ³л. Баа´ыналаах, ходу´алаах. Баккайдар, £л³кс³³нд³р³ Миикээтэ олохторо.

31.    Буур Буурбут. Ходу´а, ар±аа со±ус баа´ыналаах.

32.    Баккай Чуол±аныта. Буур Буурбут со±уруу ³тт³ ааттанар.

33.    Мото±ос µрдэ. Ити сиртэн Ха²сыыр µрэ±эр киирэргэ баа´ына сирэ.

34.    Ха²сыыр µрэ±э. Ходу´а.

35.    Быйакы Кµ³лэ. Баа´ына, ходу´а. Б³гдь³³н оло±о. Буска баай олорбут. Тобохов Владимир Романович ³бµгэлэрэ.

36.    Бакы Кµ³лэ. Кµ³ллээх, ходу´а, баа´ына. Чµ³ккэлэр, Баллаалар олорбуттара.

37.    Ки´и Саспыт. Быйакы Кµ³лµн хоту ³тт³, кыракый у²кучах алаас.

38.    Араапчык. Быйакы Кµ³лµн илин саппыйата. Ходу´а. Сыппалар олорбуттар. Уйбаныап Эриэбэ э´этэ.

39.    Таба Атах. Араапчык со±уруу кыракый сир аата.

40.    Чочу Кµ³лэ. Кµ³ллээх, баа´ыналаах, ходу´алаах.

41.    К³пп³хт³³х. Чочу Кµ³лµн хоту саппыйата.

42.    МТС баара. Суол хоту ³ттµнээ±и баа´ына аата.

43.    Улгумда. Ньукууска оло±о. Ходу´а, баа´ына этэ.

44.    Тыкаары. Улгумда со±уруу саппыйатын аата.

45.    Ч³лб³³ баара. Ки´и у²уохтарыттан у²уор Тэллэй ³т³±³р диэри 5 га баа´ына этэ.

46.    Ты´а±ас Кµ³лэ. Кµ³л уонна ар±аа кырдала баа´ына. Кµ²кµ холкуос б³´µ³лэгэ этэ.

47.    Хоту Алаас. Ты´а±ас кµ³лµттэн ыалларга дылы. Илин ³тт³ ¥рэл баара эмиэ б³´µ³лэк этэ.

48.    Ч³р³кт³й. Хоту алаастан СПТУ алаа´ыгар дылы синньигэс сир аата.

49.    Булгунньахтаах. Бэрэттэн свалка±а диэри 11 га баа´ына этэ.

50.    Ала²ха Алаа´а. Б³х кутар сир аата.

51.    Тиит Кµ³лэ. Итинтэн µрэххэ киирэргэ кыракый т³гµрµк алаас.

52.    Са²а Алаас. Вышка илин ³тт³ алаас. Эмиэ 20 га солоо´ун баа´ына сирдээх.

53.    Бычча±ар. Са²а Алаас со±уруу ³тт³, кыра кµ³л.

54.    Кура±аччылаах. Ходу´а. 20-лии гаалаах икки солоо´уннаах.

55.    Уда±ан Алаа´а. Кура±аччылаах ар±аа ³тт³. Кыра мэччирэ².

56.    У´ун К³рдµгэн. Ити алаас ар±аа ³тт³ кыра кµ³л.

57.    Тахтанда. О²о´уулаах ходу´а сирэ. Былыргыта £кс³й³л³р олохторо. Ар±аа ³ттµгэр дьо±ус баа´ыналаах. Б³ч³х ¥рэ±ин сµнньµн уларытан ньµ³лсµтµллэр этэ. Онно алын ³ттµнэн буор бы´ыт о²о´уллааччы. Ол билигин суох. Со±уруу ³тт³ Кута Кµ³л. Онтон бэттэх Сулар Буом Кµрµ³тэ. Онтон Тахтанда. Илин баска баар т³гµрµк сир Курдьа±алаах диэн.

58.    Тахтанда ар±аа ³ттµгэр – £кс³й³  Уоттаа±а. Кµ³ллээх, кыра сир.

59.    Уоттаах. Эмиэ кыра кµ³л, ходу´ата да суох.

60.    Ты´а±ас Хаайар. Тыкаары икки у´ун к³рдµгэн ыккардыгар баар мэччирэ² сирэ.

61.    £² Алаас. Уоттаах икки Чуол±аны ыккардыгар сытар оттонор ходу´а.

62.    Эмпэрэ. Чочу Кµ³лµттэн Чуол±аныга барарга баар.

63.    Сэриэбис. Эмпэрэ Курунньук Манчаарылаа±ын ыккардыгар баар кыракый алаас.

64.    Курунньук Манчаарылаа±а. Сэриэбистэн ар±аа ходу´а, кыра сир.

65.    Курунньук Хомустаа±а. Баа´ыналаах, ходу´алаах. Курунньуктар олохторо. Ыччаттара Чообуйалар, милиция начальнига Иванов, о.д.а.

66.    Хаар Чаарбыт. Кµ³л. Ходу´ата да суох.

67.    Уус К³рдµгэнэ. Чуол±аныга киирэргэ баар кыра кµ³лтэн  Кубалаахха диэри.

68.    Былаат Кута Кµ³лэ икки сир: биирэ уулаах, биирэ кураанах. Былаатап оло±о. Ыччата суох.

69.    Са²а Кµ³л. Ити алаастар бэтэрээ ³ттµгэр баар кыра кµ³л.

70.    Чуол±аны. Кµ³ллээх улахан баа´ына, ходу´а. С³кс³³л³р олохторо. Ыччата Ха´ылаакаптар.

71.    Кубалаах. Баа´ына, ходу´а. Бычал Ба´ылай оло±о.

72.    Сыырдаах. Кубалаахтан со±уруу кµ³л. Ходу´а. Ферма сайылыга этэ.

73.    Таппалаах. Ходу´а.

74.    Б³ч³х µрэ±э. Киэ² µрэх Таппалаахтан алын ³тт³.

75.    С³кс³³ толооно. Таппалаахтан µ³´э, киэ² сир.

76.    Ньукуола Кµ³лэ. Баа´ына, ходу´а. Б³ч³хт³р олохторо. Ыччата £ндµрэй Кырыбы´аапкын.

77.    Одьолус µрдэ. Ньукуола кµ³лµн илин ³тт³. Оттонор сир.

78.    Эмньик Кµ³л.

79.    Мардьаах. Ити Эмньик хоту саппыйата. Кыра сир.

80.    Быалык. Ырына хоту ³тт³. Оттонор алаас.

81.    Ырына. Оттонор ходу´а.

82.    Тиргэлиир. Ырына ар±аа ³тт³. Ходу´а.

83.    Тиргэлиир кутта±а. Тиргэлиир со±уруу саппыйата.

84.    Адыр±ана. Тиргэлииртэн ар±аа оттонор µрэх.

85.    Куйуурдуур. Сыырдаахтан Кµ´µкээргэ барарга баар мара²да аата.

86.    Саргаат. Кµ´µкээр бэтэрээ кутта±а. Кµ³л. Урут кµ³лэ суох ходу´а этэ.

87.    Кµ´µкээр. Кµ³л. Кыра ходу´алаах. Сымыытап Борукуоппай оло±о. Уола Миитэрэй о±олоро Нам²а бааллара буолуо.

88.    Кыыл Муостаах. Кµ´µкээр ар±аа ³ттµгэр баар кµ³л. Кыра ходу´алаах.

89.    Кыыл Ыппыт. Итинтэн Уолба диэкки барыыга баар кыра кµ³л.

90.    Уолба. Ходу´алаах.

91.    Тиийэ тµ´ээтин Кыыл Муостаах – кµ³л. Онтон К³т³х Уу´а.

92.    Манчаарылаах. £т³х со±уруу ³тт³. Одорусов Балакаар оло±о.

93.    Мэнэгэйээн Алаа´а. £т³х хоту ³тт³ т³гµрµк алаас.

94.    Чооруос Кµллээ±э. Манчаарылаахтан илин баар.

95.    Хойутаан Алаа´а. Кµ³ллээх, оттонор сир.

96.    О±уруоттаах. Хойутаан алаа´ын ар±аа ³ттµгэр баар кыра т³гµрµк алаас.

97.    Чооруос Кµллээ±э. Чооруо´аптар олохторо. Кыракый кµ³ллээх.

98.    Эллэй. Киэ² µрэххэ С³кс³³ толоонун µ³´ээ ³тт³. Эппиэй итинтэн салгыы. Онтон Таала Мама±а. Салгыы Иин, ¥с к³лµйэ, Оломо, бµтэ´ик Кумах Кµрµ³.

99.    ¥с К³лµйэ. Киэ² ¥рэхтэн Му²ур ¥рэххэ барарга баар сир. Оттонор сирэ суох. Уу-хаар дойду.

100.Му²ур ¥рэх т³рд³ Ма²кы Кµрµ³. К³т³х уу´уттан киирээтин ходу´а аата.

101.Ойбон Кµ³л. ¥чµгэй ¥рэх аллараа кыра кµ³л, дьиэлээх сир.

102.Тамал±ан. Итинтэн салгыы, ³р³.

103.Харыйа буом. ¥чµгэй ¥рэх киэ² ходу´ата. Сис Кµ³лµн аттыгар диэри.

104.Чµ³мпэ Ба´а. Итинтэн салгыы Чµ³мпэлэрдээх сир.

105.Бэргэ´э. Чµ³мпэ ба´ыттан салгыы.

106.Сис Кµ³лэ. Икки кµ³ллээх оттонор сир. Буоппаллар олохторо.

107.Болуоттаах. Ара±аа ³ттµгэр баар кµ³л аата.

108.Даркалаах. Сис кµ³лµн илин ³ттµгэр баар кµ³л.

109.Булугур. Кµ³л. Оттонор сир. Былыргы Чµµккэ Кинээс диэн ки´и баар µ´µ. Ол олорбут сирэ.

110.Угунньалаах µрэ±э. Булугуртан Кµндэлииргэ кэлэр µрэх.

111.Кµндэлиир. Баа´ыналаах, кыра кµ³ллээх, ходу´алаах.

112.£сп³к. Сулардар олохторо.

113.Харыйалаах. Ходу´а этэ. Билигин уу.

114.Чµµт. Холкуос киинэ. Улуу дойду.

115.Даркылаах. Кэрэхтэн хоту ³тт³.

116.Кэрэхтээх µрэ±э. Бахымахта±а тиийэр µрэх. Фрезтэммит ходу´а.

117.Лобуоктар. Бахымахта ар±аата, икки кыра кµ³ллэр.

118.Тыкыа Бахымахтата. Кµ³л. 70 га дул±ата анньыллыбыт ходу´а.

119.Дь³нт³к £сп³±³. Кµ³ллээх, кыра ходу´алаах.

120.Хампа. £сп³к та´а. Урут ходу´а этэ. Билигин уу.

121.Бала±ат. Кµ³л, ходу´а, ферма сайылыга.

122.£н³лµ. Бала±аттан ар±аа µрэх у²уор.

123.Чомойук. Кµ³л, ходу´алаах.

124.Чо²оро. Кµ³л. Ходу´а. Хо²суоччулар олохторо.

125.Адаарыс кµ³лэ. Чо²оро со±уруу ³ттµгэр баар кыра кµ³лэ.

126.Сэллээ Маара. Суол н³²µ³ баар кыра кµ³л.

127.Тыытыххай. Чо²оро ар±аа ³ттµнэн барар ходу´а.

128.Харбалаах. Кµ³л, ходу´а. Марсаха ойуун, Лаа´араптар т³рµттэрэ олорбута.

129.Тыытылла±ас толооно. Фрезтэммит ходу´а сирэ.

130.Арбай. Итинтэн салгыы А²аабыл кµ³лµн бэтэрээ ³тт³. Ходу´а.

131.А²аабыл кµ³лэ. Кµ³л. Ходу´ата суох.

132.Хаас Тахсыбыт. Мэччирэ² сирэ.

133.Кубалаахтар. Икки алаас к³н³ ньуурдаах ходу´а сирэ.

134.Б³г³л. Тойбохойго барарга баар кµ³л. Ходу´ата суох. Балыга суох.

135.     Дарбаахыйа µрэ±э. Тойбохойго тµ´эр. Толоон сир.

136.     Тойбохой µрэ±э. То²уо±а барар суол арахсыар диэри µргµлдьµ ходу´а сирэ этэ.

137.     Ырдьайаан Харыйалаа±а. Кубалаах ар±аа ³ттµгэр баар кµ³л. Ходу´а суох.

138.     £рт µрэх. Кубалаахтан со±уруу. Кура ходу´алаах. Дул±атын астаран кыра уу та´аарбыттара.

139.     Са²а кµ³л. £рт µрэхтэн ар±аа баар кµ³л.

140.     Анды²да. Улахан кµ³л. Ходу´ата суох.

141.     Бабарыйа. Анды²да хоту ³ттµгэр чугас сытар к³лµйэ о±ото.

142.     Мо²о Соболоох. Анды²даттан со±уруу просека у²уор сытар кµ³л. Ходу´ата адаар дул±а.

143.     Ч³кч³²³л³³х. Мо²о Соболоох со±уруу ³ттµгэр сытар µс кыра кµ³ллээх сир. Ходу´а суох.

144.     О±о У²уохтаах. Итинтэн со±уруу сытар толоон. Кµ³лэ суох. Сирэ адаал дул±а.

145.     Амыдай. Итинтэн со±уруу сытар кµ³л. Ходу´а суох.

146.     Тыа Анна. Амыдайы кытта сэргэ со±уруу сытар кµ³л. Ходу´а суох.

147.     Хос ¥рэх. Сэтэкэм со±уруу ³ттµнэн µрэх тахсар сирэ.

148.     Тыытыххай. Хос µрэххэ баар кµ³л.

149.     Куйукта. Сэтэкэм хоту ³ттµнэн тахсар толоон. Саас уу сµµрдэр.

150.     Дьалла К³рдµгэнэ. Хос µрэх саамай хоту ³ттµгэр сытар кыра к³рдµгэн.

151.     Булгунньах Кэннэ. Хос µрэхтэн со±уруу сытар сир, кµ³лэ суох ходу´а.

152.     Сэтэкэм Боотулуута. Улахан кµ³л. Харааччын Баай, Налыйдыров Дьэли´иэй, Атыы´ыт Ба´ылай, Чолостор, Куука олорбут сирдэрэ.

153.     Чµµччэх. Сэтэкэм хоту ³тт³. Улахан кµ³л. Урут тракторынан оттонор улахан ходу´а. Туоскай £л³кс³й оло±о. Налыйдыровтар, кини дьоно.

154.     Чµµччэх, Сэтэкэм ыккарда 17 га баа´ына сирэ этэ.

155.     Харыйалаах. Сэтэкэм илин ³тт³ кµ³л. Сирэ адаар дул±а.

156.     Харыйалаахтан илин – Ойбон Кµ³л. Былыр ферма сайылыга.

157.     Сыгынахтаах. Ойбон кµ³лтэн со±уруу кыра сир, ходу´алаах.

158.     Мээ´и²дэ. Давыдовтан бастаан тиийэр сири². Кµ³л. К³лµйэлэрдээх. Сирэ м³лт³х. Уот сиэбитэ.

159.     Сыбаал. Сэтэкэм со±уруу ³тт³. Кµ³л. Моомойдор диэн олорбуттара µ´µ. Степанов Борокуоппай дьоно.

160.     Бу´уу К³лµйэ. Сыбаал со±уруу ³тт³. Кыра кµ³л. Сапропел хостообуппут. Ходу´а суох.

161.     Муо´ааны. Улахан кµ³л. Ходу´а суох.

162.     Муо´ааны Хомустаа±а. Муо´ааныттан ар±аа тэйиччи со±ус баар кµ³л. Ходу´ата суох.

163.     Абалаах. Кыра толоон курдук сир. К³рдµгэн бэтэрээтинэн баар.

164.     К³рдµгэн. Кµ³лэ суох киэ² ходу´а сирэ. Дул±ата анньыллыбыт да, хос µµммµт.

165.     У´ун. К³рдµгэнтэн со±уруу суол устун баар элгээн курдук кµ³л.

166.     Т³гµрµк. У´унтан салгыы ар±аа баар т³гµрµк кµ³л.

167.     Сэтэккэй. У´ун илин ³ттµгэр баар кыра кµ³л.

168.     Сы´ыы к³лµйэ. К³рдµгэн илин ³ттµгэр баар дьо±ус кµ³л. Ходу´ата адаар.

169.     Бэс кµ³лэ. Сэтэкэмтэн илин дьо±ус кµ³л.

170.     £н³к³йд³р. Сы´ыы к³лµйэттэн со±уруу икки кµ³ллээх сир. Ходу´алаах.

171.     Кубалаах. £н³к³й со±уруу ³ттµгэр баар кµ³л.

172.     Ынах Мэччийбит. £н³к³й хоту ³тт³. £т³хт³³х, кµ³лэ суох.

173.     Киргиэлэй Алаа´а. Ынах Мэччийбиттэн ар±аа силли´э сытар. Кыра кµ³л. Ходу´алаах.

174.     Тиргэлиир. Ынах Мэччийбиттэн хоту сытар икки салаалаах кµ³л. Ходу´а суох.

175.     £т³хт³³х. Ынах Мэччийбиттэн чугас кыра кµ³ллээх сир. Сирэ адаар.

176.     Аттаах. £т³хт³³хт³н хоту сытар т³гµрµк кµ³л. Сирэ адаар.

177.     Туойдаахтар. £н³к³йт³н илин икки кµ³ллээх сир. Ходу´алаах.

178.     Хампа. Илин Боотулууга тиийээтин кыра к³лµйэ. К³т³³х³п Ба´ылай олорбут сирэ.

179.     Ити сир хоту ³ттµгэр – Харыйалаах. Кыра кµ³л.

180.     Арыылаах. Илин Боотулуу ³т³±µн бэтэрээ кµ³л.

181.     Оттоох Эбэ. Улахан кµ³л. Ходу´алаах.

182.     Бахымахта. Оттонор сир. Кµ³ллээх.

183.     Мунду²да. Бахымахтаттан илин.

184.     Кы´ыл Маар. Туойдаахтан Килэкээ²²э барарга.

185.     Буркуна. Килэкээн бэтэрээ бэс кµ³лэ.

186.     Эти²ниир. То²уо±а барар суолга баар кыра кµ³ллээх ходу´а.

187.     Дьа±ана. Итинтэн антах баар кµ³л.

188.     Кураанах Килэкээн. Ходу´а.

189.     Улаах Килэкээн. Анараа²²ы ³тт³.

190.     Алы´ардаах. Килэкээн ар±аа ³ттµгэр баар кµ³л.

191.     Эмньик. Кураанах Килэкээнтэн хоту баар улахан кµ³л.

192.     Нµµтµк. Дьа±анаттан хоту сытар улахан кµ³л.

193.     Харадьыктыыр. Нµµтµктэн хоту сытар кыра кµ³л. Тойбохойунан барар суол таарыйар.

 

Куду ³тт³

 

194.     Куду. Б³´µ³лэк ар±аа ³тт³ кµ³л.

195.     Хомустаах. Б³´µ³лэк анна.

196.     Алыкайдар. Уулаах Алыкай. Кураанах Алыкай.

197.     Доо±уй. Алыкайдыыр суолунан былыр уу бастар сирдэрэ.

198.     Кыталыктаах. Тиийэ тµ´ээтин баа´ына.

199.     Кулу´уннаах. Кудулар оттуур улуу сирдэрэ.

200.     Кээнэкээн. Куолайдар олохторо.

201.     Кулун £лбµт. Испии Харааччын хотоно турбут сирэ.

202.     Кучурук £т³±³. Кудуттан Кулун £лбµккэ тахсар аартык.

203.     Ойбон Кµ³л. Кээнэкээн со±уруу ³ттµн кµ³лэ.

204.     Ойбон К­µ³л ¥рэ±э. Сэтэкэм суолугар сытар толоон.

205.     Эбэ.

206.     Хорбочукаан. Моочо²нуур Сааба оло±о.

207.     Кµндэкээн, дири² кµ³л.

208.     Дороппуун µрэ±э.

209.     Ба´ылай µрэ±э.

210.     Бала±аннаах. Эбэ илин ³тт³. Ферма оло±о.

211.     Ч³мч³хт³р. Итинтэн илин кыра кµ³ллэрдээх.

212.     Сис Кµ³лэ. Ч³мч³хт³н илин.

213.     Сиэр Ат. Ходу´алаах. К³т³³х³п Ба´ылай дьоно олорбуттара.

214.     Хампа.

215.     Киллэ²ээ.

 

£рµс у²уоргу сирдэр

 

216.     Б³гдь³³н Ма±ан Кума±а. Куорамыкы утары оттонор киэ² сир.

217.     А±абыт Сатыы Тала±а. Кумахтан ар±аа оттонор сир. Суол буолан кыра чэчээ эрэ хаалбыт.

218.     Охоноо´ой Эбэлээ±э. Сатыы Талахтан салгыы ар±аа оттонор ходу´а. Эмиэ суол буолан чэчээтэ эрэ орпут.

219.     Мырыыска. Ма±ан Кумахтаан салгыы илин ³тт³ ходу´а сирэ.

220.     Уба´а Ба´а. Мырыыскаттан тыа диэки хатырык дьиэ кµ³лµнэн бы´ан кыра ходу´а.

221.     Сатыы Талах. Уба´а Ба´ыттан хоту кэ²эс ходу´а. Солоо´ун сир этэ.

222.     Отох Хордо±ойо. Бырыы Хомо. Хатыыстыыр икки ардыгар сытар у´ун хордо±ой.

223.     Хатыыстыыр тахсаатын баар элгээн. Ар±аа ба´а кэ²иир сирэ Хатыыстыыр Бэрэтэ диэн.

224.     Бырыы Хомо. Хатыыстыыр хоту ³ттµгэр сытар у´ун элгээн.

225.     Хатырык Дьиэ. Уба´а Ба´ыттан са±алаан ³рµс µрдµгэр сытар у´ун элгээн.

226.     Тымтайдаах. Уба´а Ба´ын илин ³ттµттэн са±аланар µрдµк харыйа хордо±ой иккис ³т³±µттэн ³рµс диэки сытар дьо±ус элгээн.

227.     Улахан Элгээн. Тымтайдаахтан алын тайаан сытар.

228.     Чэмэйээн Саахтыыра. Чаллыр ³т³±µн ар±аата.

229.     Уолбут. Чаллыр ³т³±­µн хоту ³тт³. Улахан т³гµрµк элгээн.

230.     Анаа´ыннаах. Чэмэйээн Саахтыырын ар±аа ³тт³. У´ун улахан элгээн.

231.     Сэттэ Былас. Уолбут илин ³тт³. Лаа²кы буолбут элгээн. Хоту ба´а Бэрэтэ диэн ааттанар.

 

Ньукулаайап Ба´ылай Мааркабыс.

22.12.2003 сыл

 

 

Сирдэр ааттарын ырытыы

 

     1897 сыллаа±ы биэрэпискэ ¥³´ээ Бµлµµ улуу´угар 3 ¥³дµгэй нэ´илиэгэ суруллубут. Олортон бастакы 14 а±а уустаах, иккис – 5, µ´µс – 3. Ол аата балай да халы² дьон эбит.Ол да курдук кинилэр ки´и с³±µ³н курдук тар±аммыттар. Холобур, кинилэр бааллар Усуйаана±а, Индигир аллараа ³ттµнэн Аллайыаха±а тиийэ. Нам²а, Бµлµµгэ баалларын ту´унан этэ да барыллыбат.

     ¥³дµгэй диэн туох суолталаах тылый? Маны чопчу маннык диэн бы´аарарга мин кыа±ым тиийбэтэ. Арай, историк А.И. Гоголев «Этническая история народов Якутии» кинигэтин (Дьокуускай, 2004) «Происхождение и этническая история якутов до начала XIX в.» тµ´µмэ±эр урукку ³ттµгэр Бµлµµгэ уонна Саха сирин хотугу ³ттµгэр то²ус тыллаахтар уонна юкагирдар олорбуттара диэбит. Ол олордохторуна, сахалар монгол тыллаах ³бµгэлэрэ кэлбиттэрэ («осваивали»). Ол гына сылдьан, бэйэлэрэ эмиэ сахатыйбыт дьон, олохтоохтору сахатыппыттара. Ити кимнээх, ханнык а±а уу´ун дьонноро этилэрий? Олору ааптар бы´аччы ааттаталаабыт: хатыгын, боотулуу, µ³дµгэй, но±ой уонна да атыттар. Ол эрэн тылларыгар элбэх монгол т³рµттээх тыллар ордон хаалбыттар. Ол и´игэр – Саха сирин киин ³ттµн сахалара билбэт да тыллара («обнаружились монгольские слова, неизвестные южным якутам-скотоводам») (79 с.).

     Улахан учуонай ити курдук µ³дµгэйи монгол т³рµттээх тыл диэбит. Монголларга, кырдьык, былыр эдигэй диэн а±а уу´а баар этэ. Ол ити, кыратык уларыйан, би´иэхэ ¥³дµгэй буола сылдьара буолуо дуо? Мин чопчу оннук диир кыа±ым суох. Ол эрэн. Буолуон да с³п курдук. Маарынна´аллара µкчµтэ бэрт.

     Иккис историк учуонайбыт Ф.Ф. Васильев «Военное дело якутов» кинигэтигэр (Дьокуускай, 1995) ¥³дµгэйи Амурга олохтоох то²ус-маньчжур  тыллаах удэгэ омук аатыгар чугаса´ыннара  туппут (35 с.).

     Итини мин саарбахтаатым. А±ыйах ахсаннаах, то²ус тыллаах, таба к³л³л³³х, булдунан олорор удэгэ, манна тиийэн кэлэн, итинник киэ² сиринэн тар±анан, уу´уон-тэнийиэн, туругуруон ³йµм хоппото. Бука эрэ, саарбах.

     Аны топонимнары бы´аччы к³рµµгэ киириэ±и². Ол иннинэ – кыра бы´аарыы.

     Ханнык ба±арар сир топономиятын чинчийиигэ ааттары µлµбээй бы´аартаан барбаттар. Ааттары тылларынан наардыыллар, ону ара²алар диэн ааттыыллар. Ону туту´уо±у². Сахалар, ол и´игэр монгол тыллаахтар, кэлиэхтэрин иннинэ то²ус тыллаахтар олорбуттара биллэр. Олор иннилэринээ±илэр тылларын билбэппит. Онон то²ус тылын ара²атыттан са±алыыбыт.

     То²ус тылын ара²ата. То²ус Кµ³лэ. Кµ³ллээх. Дабдаа´ап сайылыга этэ былыр. К³р³ргµт курдук, аата эрэ То²ус Кµ³лэ. Дьи² саха сирэ буолбут – ходу´алаах. Уонна маннык ааттаах сирдэр ханан да±аны элбэхтэр. Олор – история бигэ туо´улара. Саха кэлии омук, µрдµк култууратынан то²устары ба´ыйбыта, онон симэлиппитэ диэн кэпсии сылдьаллар.

     Куду. Билигин кµ³л буолан турар. Урут 20 га ходу´а этэ. £сс³ баа´ыналаах этэ. Куду – эбэ²ки тыла «солончак, солонец (место, куда изюбр приходит лизать соль)». Сахалыыта – тура². Кµ³л буолуон иннинэ тура² эбитэ буолуо.

     Кута Кµ³л – ходу´а. Кута – эбэ²ки тыла «болото (торфяное), трясина». Суолтатын олордон ылбыт эбиппит.

     Муо´ааны – ходу´ата суох кµ³л. Оттон Бµлµµ умна´ыгар 1776 сыллаахха ходу´аны тµ²эппит биэдэмэскэ ¥³дµгэй буола´ыгар Мосаны, Итчилях Мосаны, Мосаны – Жахтар Мегятя диэн ходу´алар суруллубуттар. Ити атын ¥³дµгэйдэр сирдэрэ буолуо дуо диим. Муо´ааны – эбэ²ки тыла «моо – мас, моо´а – лесок (небольшой), роща, группа деревьев» + -ни – элбэх ахсаан сы´ыарыыта. Онон? Муо´ааны – мас арыылаах. Маннык ааттаах сирдэр элбэхтэр.

     Элгээн – баа´ыналаах, ходу´алаах. Эбэ²ки тылыгар «элгэн – улово, отум». Чэ, бы´ата, дири² сир, чµ³мпэ. Маннык ааттаах сирдэр эмиэ элбэхтэр.

     Манчаарылаах – кµ³лэ суох толоон. Манчаарэ – эбэ²ки тылыгар «ситник (трава)». Байкал кµ³л хоту, со±уруу ³ттµгэр олорор нууччалар манчир дииллэр эбит. Ол эрэн, бу тылы саха тылыттан киирбит буолуон с³п эмиэ дииллэр. Байкал кµ³л тулатыгар олорор нууччалар тылларыгар!

     Улгумда – кµ³ллээх, баа´ыналаах. Эбэ²ки тылыгар «улгу – ³р³ тур, улгуй – µµнээйи умна´а («трубчатый побег растения») + -мда – тµмэр суолталаах ³лµктµйбµт сы´ыарыы». Ол аата Улгумда – итинник у´ун умнастаах µµнээйи µµммµт сирэ. Улгумда±а чугас уруулуу суолталаах тылынан улгукта буолар. Тыл баа´а – «тростник». Чэ, бы´ата, хомус оттоох сир.

     Мо²о Соболоох – кµ³л, оттоммот, мэччирэ² эрэ буолар. Мо²о – эбэ²ки тылыгар «плавник, валежник, вынесенный течением в устье реки». Даркы эбит. Ити Соболоох кµ³л ха´ан эрэ даркылаа±а эбитэ буолуо.

     Куйукта – оттонор ходу´а. Киэ² сир. Куиикта – эбэ²ки тылыгар «тигии, бµгµлэх ыамата; таба тириитигэр тигии, бµгµлэх ыамата дь³лбµт хайа±а´а». Куии – «таба тириитин и´игэр киир» + µ³н-к³йµµр аатын µ³скэтэр –кта сы´ыарыы. Бу тыл саха тылыгар киирбит. Суолтата µкчµ итинник. Ити курдук айыл±а араас к³стµµлэрин к³рд³р³р араас суолталаах тыллар сир аата буолбуттарын саха дьоно уларытыыта суох илдьэ кэлбиттэр.

     Уулаах Нээлбиктэ, Кураанах Нээлбиктэ. 1776 сыллаахха ходу´аны  тµ²эппит биэдэмэскэ ¥³дµгэй буола´ыгар «Нялбюктя» суруллубут. Нээлби – эбэ²ки тылыгар «та²ас, киэргэл бытырыы´а» + та²ас уонна кини сорох ³ттµн ааттыыр суолталаах  -кта сы´ыарыы.

     Кµ´µкээр – кµ³л. £т³хт³³х – Сымыытап ³т³±³. 1776 сыллаа±ы биэдэмэскэ «Улахан Кусукяр» суруллубут. «Коммунизам сарда²ата» ха´ыакка (25.09.1973) И. Иванов «Эбэ²килии сирдэр ааттара» суруйуутугар: «Кµ´µкээр – охсуспут, кыргыспыт миэстэ», – диэн суруйбута. Кырдьык, эбэ²ки тылыгар «ку´ии – охсус, сэриилэс, µ³±µс, ³´µ³мньµлээ, иэстэс» диэн суолталардаах. Онно элбэх ахсаан сы´ыарыыта -каар сыстыбыт.

     Кµччµгµй Кµµлэ – баа´ына, 16 га баа´ына этэ. 1776 сыллаа±ы биэдэмэскэ «Кюлялях» диэн ходу´а ¥³дµгэй буола´ыгар суруллубут. Гуулэ – эбэ²ки тылыгар «жилище, изба, хижина, зимний дом, зимовье» диэн суолталардаах. Чэ, бы´ата, дьиэ. Би´иги эмиэ кµµлэ диэн тыллаахпыт. Дьиэ±э киирэргэ, дьиэ аанын иннинээ±и хоспо±у итинник ааттыыбыт. Бу мантыбытын эбэ²ки тылын чинчийэр учуонайдар эбэ²ки тылыттан киирии дииллэр. Бу кµµлэ, дьэ, сµрдээ±ин тар±аммыт тыл эбит. Т³рд³-уу´а ханна-ханна тиийэрэ эбитэ буолла. Холобур, кареллар, эстоннар тылларыгар кµлэ – дэриэбинэ. Тахта²да – кµ³ллээх, оттонор, баа´ыналаах. 1776 сыллаа±ы биэдэмэскэ «Тахтагда» дьо´уннук ааттаммыт, µµнµµлээх ходу´алаах эбит, икки ки´иэхэ анаммыт. Такта – эбэ²ки тылыгар икки суолталаах: 1. Уу к³т³р³ устара («плыть»); 2. Уу халыйара («растекаться»). Ити тылга -²да сы´ыарыы сыстыбыт («этот аффикс обычно оформляет названия рек, озер, местностей по характерному для них наличию предмета, названного в основе слова»). Ол аата бу сир угуттуур уулаах, уу к³т³рд³³х эбит.

     Мээ´и²дэ – кµ³л, оттонор. Аат суолтатын кыайан бы´аарбатым. -²дэ сы´ыарыылаа±ын и´ин бу ара²а±а киллэрдим. Эдэрдэр бы´аарыахтара диэн эрэниим.

     То²ус тылын ара²ата ити аата балайда халы² буолла. Ол саха дьоно то²устары кытта ыкса ыалла´ан, до±ор-атас буолан, уруу-тараа тарды´ан олорбуттарын бигэ туо´ута.

     Монгол тылын ара²ата. ¥³´ээ ¥³дµгэйдэр хантан-туохтан т³рµттээх-уустаах дьон буолалларын к³рбµппµт. Сол да буолан, монгол тылын ара²ата нэ´илиэк топономиятыгар балайда халы² эбит. К³рµтэлиэ±и².

     Хагда² оттоох – кµ³лэ суох толоон. Монгол тылыгар «ха±дан, бурят тылыгар хагдан – кур от («прошлогодняя трава»).

     К³пп³хт³³х – силбэ´э сытар, кµ³ллээх. Былыргы монгол тылыгар «к³бкэ, били²²и монгол тылыгар х³вд – муох»).

     Эмпэрэ – ходу´а сирэ. Кураанах. Топонимист учуонай Нь.М. Иванов бу тылы монголлар «Эмбэрэх – разваливаться, разрушаться, отрываться» диэн тылларыттан та´аарар. Кырдьык оннук – эмпэрэ оттон сирэ сууллан, алдьанан, арахсан µ³скээтэ±э дии.

     Даркылаах – кµ³л. Монгол да, бурят да тылларыгар «дархи». Суолтата µкчµ би´иги даркыбыт курдук.

     Баккай Чуол±аныта – кµ³лэ суох ходу´а, мэччирэ². Чуол±ан би´иги тылбытыгар 4 суолталаах диэн тыл µ³рэхтээхтэрэ суруйаллар. Олортон биирдэстэрэ – туох эмэ (холл., дьиэ, ампаар) эркинигэр кэтииргэ, ытыала´арга аналлаах кыра µµт, хайа±ас. Монгол тылын анаан µ³рэппит учуонайдар ити тылбыт т³рд³ монгол «цонхон – тµннµк диэн тыла дииллэр. Оттон -ы сы´ыарыы Байкал кэтэ±инээ±и буряттар тылларын родительнай паде´ын гиэнэ.

     1964 сыллаахха 68 саастаах Л.Ф. Николаевы кытта кэпсэппитим. О±онньор: «Порт диэки ³ттµгэр Кэлтэгэй диэн баар. Былыр алаас о±ото эбитэ µ´µ», – диэбитэ. Былыргы монгол тылыгар «кэлтэйи», били²²и монгол тылыгар «хэлтийх – коситься, наклоняться, крениться». Оттон би´иги тылбытыгар: «Кэлтэгэй – а²ара суох буолбут, а²ар эрэ ³ттµлээх».

     Кулу´уннаах – кµ³ллээх, ходу´алаах, баа´ыналаах. Былыргы монгол тылыгар «хулусун», били²²и монгол тылыгар «хулсан», бурят тылыгар «хул´ан» – тростник, камыш. ¥кчµ эбит диэ±и².

     Кµлтµгµр ба´а – к³лµччэлээх. Сибиир полиглота диэн ытыктабыллаахтык ааттанар В.И. Рассадин кµлтµй, кµлтµгµр диэн тылларбытын калмыктар (!) кµлтий, кµлтгр – хомуолай,  муо´а суох диэн суолталаах тылларыгар ханыылыы туппут. Кµлтµй+ -гµр. -гир сы´ыарыы предмет тас к³рµ²µн ойуулаан к³рд³р³р. Тыл µ³рэхтээхтэрэ кинини монгол т³рµттээх дииллэр. Дьикти дьыл±алаах, т³рµттээх-уустаах тыл буолла дии бу кµлтµгµр. Ха´ан-ха´ан, дьэ, ити калмыктары кытта ыаллыы дуу, булку´а дуу олорон ааспыппыт эбитэ буолла… Тылбыт, сирдэрбит ааттара, до±оттор, дьэ, итинник таабырыннары биэрэллэр. Ону би´иги ситэри табатык кыайан таайар кыахпыт суох.

     Тойбохой – от µрэх. Оттонор. 1776 сыллаа±ы биэдэмэскэ «Тойбохой эрэхтин» ходу´а суруллубут. Балайда улахан ходу´алаах курдук к³ст³р. Аны фольклорист Г.Е. Федоров 1985 сыллаа±ы кэрэхсэниэн с³п суругуттан аа±ыа±ы².

     «1938 сыллаахха сэтинньи ый са²атын диэки Тойбохойго Егор Иванов-Мо²хоот диэн баай о±онньорго хоммутум. Олус µчµгэй майгылаах, дэлэй астаах-µ³ллээх, бэрт сэ´эннээх о±онньор этэ. Онно кини манныгы сэ´эннээн дьиктиргэппитэ: «Би´иги Дьокуускай Намын дьонноробут. Тыгын сэриитин са±ана Дьокуускай Намыттан Тойбохойдор диэн элбэх дьоннор кµрээн кэлэннэр, бу Тойбохойго олохсуйбуттар. Онон бу Эбэ Тойбохой диэн ааттаммыт. Олортон тымыр-сыдьаан бу кэлэн и´эбит. £сс³ сорохторо Бµлµµ диэки хаалбыттар», – диэн сэ´эннээн турар. Онон Тойбохой аатын ту´унан итинник µ´µйээн баара.

     1970 сыллаахха, Филиалтан командировка±а сылдьан, ¥³´ээ Бµлµµгэ Егоров диэн землеустроителга хонтуоратыгар сылдьан: «¥³´ээ Бµлµµ сирдэрин картата баар дуо?  К³рµ³хпµн ба±арабын. Сирдэр ааттарын билсиэм», – диэбиппэр икки томнаах сирдэр ааттарын массыы²ка±а о±устарбыт переченин к³рд³рбµтэ. Ол олус интэриэ´инэй, µчµгэй µлэ эбит этэ. Бµлµµ умна´ыгар итинник µлэлээх ити со±отох Егоров эрэ эбит этэ. Ситэ барбыт кырдьа±а´ыар ки´и этэ. Онно к³рбµтµм Тойбохой диэн сири. Сэлиэнньэ со±уруу ³ттµттэн Нам²а тахсар суолу бы´ан, Бµлµµгэ тµ´эр кыра µрэх эбит.

     – Бу µ³´э т³б³т³ балачча киэ² ходу´алаах, а±ыйах ³т³х онно баар. Тойбохой диэн кµрµ³йэх булчут олоро сылдьыбыт диэн µ´µйээн сэ´эн баар. Онон ааттаммыт бы´ыылаах», – диэбитэ. Онон бу Мо²хоот о±онньор сэ´энин бигэргэтэр биир чуолкай туо´у ити баар. Онон би´иги Тойбохойбут Нам кµрµ³йэхтэрэ Тойбохойдор ааттарынан ааттаммыта чуолкай эбит».

     Намнар аакайдыыллар. Тыл µ³рэхтээхтэрэ монгол т³рµттээх сахалар аакайдыыллар диэн чопчу ба±айытык этэллэр. Сол да курдук тойбохой – монгол т³рµттээх тыл. Монгол тылыгар «тойв – громоздкий, что-либо громоздкое», бурят тылыгар «тойбо – препятствие». Чэ, бы´ата, мэ´эй-та´ай буолар туох эрэ ³р³´³л³р³, кыстана сытар диэн. Итиннэ монгол т³рµттээх, били²²и бурят тылыгар да±аа´ыннары µ³скэтэр -хой сы´ыарыы сыстыбыт.

     Бычча±ар – кµ³л, быычыкаан ходу´алаах. Былыргы монгол тылыгар «билчайи», били²²и монгол тылыгар «бялцайх – быть распластанным, плоским». Ол аата оттон киэ² сиринэн тэний, быччай диэн буолла±а дии.

     Аччахтаах – оттонор ходу´а. Аччах, алчах – эргэрбит тыл, суолтата ба±а (лягушка). Былыргы монгол тылыгар «алчайи, били²²и монгол тылыгар алцайх, бурят тылыгар алсайха – расставлять, раздвигать (ноги)».

     Ити курдук айыл±аны ойуулаан-дьµ´µннээн ааттыыр элбэх тыллар, тиэрминнэр монгол тылыттан киирбиттэр эбит. Монгол, бурят тылларын µчµгэйдик билэр эбитэ буоллар, ³сс³ да баар буолуохтара хаалла±а.

     Аны уруу-аймах тарды´ан, дьиэни-уоту туттан олорууга сы´ыаннаах тыллар сир аата буолбуттарын к³рµтэлиэ±и².

     Амыдай – кµ³л, оттоммот адаар дойду, дул±а ба±айы. «Монгол тылыгар аминдай, амидай, бурят тылыгар амидай µкчµ би´иэнин курдук амыдай». Амыдай диэн оттон кими эмэ кытта биир ааттаах ки´ини ааттыыбыт дии.

     Бµкээх Отуу – ходу´а. Бы´аарыылаах кылгас тылдьыкка: «Бµкээк – тала±ы бµк анньыталаан о²орбут отуу», - диэбиттэр. Оттон монгол тылыгар «бµхээг – ларек, лавка; навес, тент; бурят тылыгар бµх³³г – арка; навес, тент».

     Са²араллыылара да, суолталара да µкчµ диэххэ с³п дии.

     Ура´а Кэннэ – 2,45 га баа´ына этэ. Толоонноох. Монгол тылыгар «урц – чум, вигвам, хижина; балаган»; бурят тылыгар «урса – конусообразный шалаш; чум».

     Саха тылын ара²ата. Саамай баай ара²а. Бары ³ттµнэн. Ахсаанынан да, к³рµ²нэринэн да. К³рµтэлээбитинэн барыа±ы²: £² Алаас, Са²а Алаас. Хара Булгунньах, £лµ³скэ Хара Булгунньа±а. Саха сµ³´µ ииттэр, онон от оттуур, элбэх, киэ² ходу´алаах буолла±ына сатанар. Ол онон сирин о²остуохтаах. Ол и´ин баар буолбуттар Сыппа Солоо´уна, £л³кс³й Уолбата, Хоруулаах.

     Элбэх сµ³´µлэнэ сатыыр м³ккµ³рдээх. Онон элбэх араас муннугу-ханныгы, сэрбэйэри барытын оттуу сатыыр. Онон саха олорор сиригэр ханан да±аны микротопоним элбэх буолар. ¥³дµгэйгэ да син биир оннук. Бааллар, холобур, Билир, К³мµс К³лµйэ, Ыар±а Маар.

     Ити курдук саха ки´итэ сири-дойдуну олус сирийэн, мындырдаан к³р³р, ааттаталыыр. Онон, холобур, баар буолбуттар маннык топонимнар, микротопонимнар: Сы´ыы К³лµйэ, Оттоох Эбэ, ¥с К³лµйэ Оломо, Хагда² Оттоох, Т³бµрµ³н, £рт ¥рэх, Муус Тары², Хаар Чаарбыт, Харадьыктыыр…

     Сµ³´µ ииттэр, от оттуур. Дьэ, ол онто уонна дьиэ-уот тэринэн олороро сир аатыгар хайдах-туох и²эн киирэн хаалбытый? Хаты² Кµрµ³, Ынах Мэччийбит, Ты´а±ас Хаайар, Обуодьа £ттµгэ, ¤айылык ¤ойуолаах, Хатырык Дьиэ, Бала±аннаах, Кµрдьэх ¤µппµт, Бы´ах Сµппµт, О±онньор Мастыыра…

     В.М. Николаев-Мааркабыс Сэттэ Былас уонна Сэттэ Былас Бэрэтэ диэн элгээннэри суруйбут. Бэрэтин ³сс³: «Бэрт соболоох сир», - диэбит. Ол гынан баран, сир то±о, туохтан итинник ааттаммытын бы´аарбатах.

     Сылгыны µрдэтэ тутуу, киниэхэ сµгµрµйµµ к³ст³ сылдьар. Ол курдук бааллар Атыыр Бастаах, Атыыр Ыалдьыбыт, Сиэр Ат, Аттаах, Уба´а Ба´а.

     Итэ±элгэ сы´ыаннаах ³сс³ биир топонимы умнубатахпына сатанар. Тойон Уйата – от µрэх. Оттонор.

     Сэбиэскэй былаас норуокка  ынырык хабарааннык сы´ыаннаспытын, ³л³рбµтµн-³´³рбµтµн туо´улуур биир топоним баар эбит. Ону Мааркабыс О±онньор, суругар киллэрэн, µйэтиппит.

     «Эриэн Таас – µрэх. К³мµс сууйбуттар. Онно биир ки´и дьардьамата к³мµсчµттэр µµтээннэригэр билигин да сытар. Трофимов Евсей диэн хоргуйан ³лбµт о±онньор у²уо±а».

     А²ардас сµ³´µнэн эрэ саха олорбото±о. Хайаан да бултуура, балыктыыра. Ол, биллэр суол, топонимика±а суолун дьо´уннук хаалларбыта. Олору ааттаталыа±ы²: Буур Буурбут, Э´элээх, Кыыл Ыппыт; Кустуур, Тиргэлиир, Туруйа Ту´ахтаабыт; Кыба Т³рµµр, Кубалаах, Хаас Тахсыбыт, Хопто Т³рµµр кµ³лэ, Куо±астаах.

     Балыга суох хайдах да сатаммат этибит буолла±а. О лону туо´улууллар: Балыктаах, Балыктаах ¤аппыйата, Хатыыстыыр, Хатыыстыыр Бэрэтэ, Кµ³нэхтээх.

     ¤айылык ¤ойуолаах – кµ³ллээх, ходу´алаах. ¤ээчиилэр ³т³хт³р³. Балыктаах ¤аппыйата – кµ³лэ суох ходу´а.

 

Багдарыын Сµлбэ

11.06.2007                                                                                

 

 

Ходу´а µллэстиитин биэдэмэ´э

 

     Саха биллиилээх учуонайа Г.П. Башарин «Якутский архив» 1960 с. бастакы нµ³мэригэр «К истории Западной Якутии» ыстатыйатыгар Бµлµµ умна´ын 24 буола´ыгар 1776 с. ыытыллыбыт ходу´а µллэстиитин биэдэмэ´ин бэчээттэппит. Онно ¥³дµгэй буола´ыгар, кинээс Быржагай Унюгесев дьонугар, ходу´а хайдах µллэ´иллибитэ баар. Оттуур сирдэрин ааттара, ха´аайыннара ыйыллыбыта би´иэхэ ордук суолталаах. Ол и´ин, Г.П. Башарин ыстатыйатыттан ¥³дµгэй буола´ын ходу´аларын µллэрии биэдэмэ´ин туох да уларытыыта суох киллэрэбит: «    Ведомость, учиненная по силе указа Якутской провинциальной канцелярии якутск(им) сын(ом) боярским Егором Кычкиным о разделении им в Верховилюйском ведомстве по согласию Удегейской волости князца Быржагая Унюгесева родникам его за платежь в казну ясака сенных покосов, а кому именно и по скольку стогов, о том значит ниже сего.

 

 

В соболях

Князцу

 

1.    Быржагаю Унюгесеву

Сатагай 5, Кюлюи булуга 2, Сатагай и Хагдайы арда 2, Хобтолог 1, Сылгы арыта 4, Хагдан оттох 1. Итого 15 стогов.

2.    Тение Кюнкюеву

Тахтагда 3 стога

3.    Болуну Оебитеву

Кюнкюляй 3 стога

4.    Сартаху Унюгесеву

Тахтагда 3 стога

5. Василью Илягину

Хагдан оттох 2, Люнкерик 1. Итого 3 стога

6. Ивашке Илягину

Люнкерик 3 стога

7. Аяниту Илягину

Люнкерик 1, Мугул юрэх 2. Итого 3 стога

8. Чичегырасу Хомподоеву

Чючю кёлэ 2, Сажеин 1. Итого 3 стога

9. Чорьнову Хомподоеву ж

Кёх юрэх 2, Кубалах 1. Итого 3 стога

10. Уйбану Кюбясикову

Сажеяк 1, Кулусуннах 1, Агыр алас 1. Итого 3 стога

11. Екиму Ноговицыну

Кулусунна(х) 2, Эле кюрё 1. Итого 3 стога

12. Огдокуну Кюнюкову

Толон 3 стога

13. Курташке Парысову

Болдохтах 3 стога

14. Югдею Мюкяилеву

Батастах 2, Бас кёлэ 1. Итого 3 стога

15. Чичаху Мюкяилеву

Толон 3 стога

16. Баягантаю Тарагаеву

Кулусуннах 2, Сеимелен 1. Итого 3 стога

Старшин(ам)

 

17. Иотерию Желекину

Кулусуннах 5 стогов

18. Тикяню Желекину

Онкучах алас 3 стога

19. Оебютю Могольчохову

Кюндягян юрэгэ 3 стога

В лисицах

1. Хабаху Хомподоеву

Сютюк сабпыт 1, Чолган 1, Харала 1. Итого 3 стога

2. Халыю Ходорокову

Кен юрэх 3 стога

3. Тортогору Тюлкюеву

Бурдягяим 1, Хараманы 2. Итого 3 стога

4. Берчюгюрнюр Сартакову

Чюют 3 стога

5. Чалыю Хомподоеву

Ожулун сурда 3 стога

6. Кысылу Лютьеву

Хараману 3 стога

7. Бичипе Лютьеву ж

Хараманы 2, Сагалах 1. Итого 3 стога

8. Тебийку Туласытову

Элгял 3 стога

9. Моржоке Туласытову

Елюч кёл 1, Хара булгунях 2. Итого 3 стога

10. Хочулаю Туласытову

Арагастах 1, Харила 1, Отто 1. Итого 3 стога

11. Куржугесу Лютьеву

Утюгеи юрэх 3 стога

12. Мое Туласытову

Маржа 1, Бугуях 1, Тёгурён 1. Итого 3 стога

13. Отоху Туласытову ж

Удагай кёлюятя 1, Хахсара 1.

14. Оебютю Мурунову

Дохсун Хобтолах 2, Булгунняхтах 1. Итого 3 стога

15. Оельге Буптуеву

Улгугда 3 стога

16. Кисиляе Тейнину

Юрюн Булгуняхтах 1, Элгет 2. Итого 3 стога

17. Мохчоту Соиросову

Улахан мар 3 стога

18. Теитенян Соиросову ж

Улахан мар 1, Кучугуй мар 1, Сылгы арыта 1. Итого 3 стога

19. Лолгоя Унюгесеву

Кюрян 3 стога

20. Бёху Талаеву

Нелбюктя 1, Тымпылыр 1, Огус ёлбютя 1. Итого 3 стога

21. Николае Субсукову

Билилях 1, Сергелях арыта 2. Итого 3 стога

22. Якову Николаеву

Арга Билилях 3 стога

23. Какыбу Халбырову

Долдойхох 3 стога

24. Кюсентею Барысову

Кулусуннах 2, Ожулан сурда 1. Итого 3 стога

25. Торокону Барысову

Улахан Сыралта 1, Мегя 1, Союлах 1. Итого 3 стога

26. Кюреяну Барысову ж

Кыталыктах 1, Курга кюрё 1, Хорбуннюнян 1. Итого 3 стога

27. Белкегерю Тарагаеву

Кулусуннах 2, Анпарах Сурае 1. Итого 3 стога

28. Батуре Микяилеву

Ясунуча 1, Усун кёлгэ Били кюрё 1, Тымпы 1. Итого 3 стога

29. Удюгею Микяилеву

Бас кёлэ 3 стога

30. Бётесу Мочюукову

Дирин кёл 1, Сага кёл 1, Толон 1. Итог 3 стога

31. Бысые Элентьеву

Сыралта 3 стога

32. Тиняню Унюгесеву

Мугур юрэх 1, Утюген юрэх 1, Сырдах 1. Итого 3 стога

33. Баске Кучуктину

Ерюс булгунях 2, Сылгы арыта 1. Итого 3 стога

34. Оюну Кучуктаеву

Ожулун сурда 2, Кёх юрэх 1. Итого 3 стога

35. Опоне Калекову

Того тёрдэ 2, Улахан Кусукяр 1. Итого 3 стога

36. Мае Барахсанову

Олба 2, Сахсаманы 1. Итого 3 стога

37. Куяке Маркунову

Тымпы 2, Балыкаче 1. Итого 3 стога

38. Куйче Маркунову

Кулусуннах 3 стога

39. Багылару Маркунову ж

Себяги 3 стога

40. Молжороху Унюгесеву

Кулусунах 1, Чоет 1, Тарын 1. Итого 3 стога

41. Мотуксе Бохсулину

Харалах 1, Хатын Ураса 1, Илин Билилях 1. Итого 3 стога

42. Куту Бохсулину ж

Арга Билилях 3 стога

43. Бойдукану Оконову

Тойбохой юрэхтин 2, Сор ыябыт 1. Итого 3 стога

44. Сюглюе Оконову

Чюют 3 стога

45. Икысе Оконову ж

Чюют 3 стога

46. Убакану Тюнюкоеву

Нелбуктя 3 стога

47. Чохоену Тюнюкоеву

Кутчугуй Нелбуктя 2, Хампа кёл 1. Итого 3 стога

48. Тортогору Тюнюкаеву

Бакамакта 2, Ынах белчиппит 1. Итого 3 стога

49. Кытархае Тюнюкаеву ж

Агасыл кёлэ 2, Кулусуннах 1. Итого 3 стога

50. Боллуну Нетереву

Юрэх 3 стога

51. Мигике Нетереву

Онкучах 3 стога

 

 

По листам и в конце текста:

     На подлинном приложена наслежная печать князца Быржагая Унюгесева, кою засвидетельствовал казак Иван Расторгуев и по листам скрепил сын боярский Егор Кычкин. С подлинною сверял Якутскаго областнаго правления архивариус-канцелярист Иван Старостин. С подлинного верно: канцелярист Аверкий Поротов. С копии верно: земский исправник Аммосов.

 

 

 

 

 

  • 30 августа 2017 г., 21:12
    jkkll   Пожаловаться

    Бириэмэ тиийбэтинэн сахалыы буукубалары көннөрбөтүбүт. 

    Сахалыы бичиккэ маннык тиэкиһи мин Блокнот нөҥүө көннөрөөччүбүн. Блокноту арыйаҕын, менюга Правка -> Заменить - тахсыбыт түннүккэ тугу туоҕунан уларыттараргын ыйаҕын (холобур, ± = ҕ, ³ = өµ = ү ...)  -> Заменить все. Бүттэ. Биир мүнүүтэ иһигэр тиэкис барыта көнөр.

  • Автор
    30 августа 2017 г., 21:15
    ivanshamaev   Пожаловаться

    махтал

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться
с помощью аккаунта в соц.сети
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации