home
user-header
Биһиги сахалар
30 октября 2016 г., 13:58 347

Бу Орто Дойдуга кэм-кэрдии айылҕа көтүрүллүбэт ыйааҕынан иннин диэки устар, хаһан да тохтообот. Оттон бу биллибэт уһун айаҥҥа омук-омук дьылҕата тус-туспа аналлаах: сорох сиик буолан симэлийэр, сорох ууһуур-үксүүр, чэчириир.

Сайдыы эбэтэр кэхтии бытаарар да, түргэтиир да кэрчик кэмнэрдээх. Дьон-норуот олоҕун огдолуппут, аймаабыт сорох бэлиэ кэмнэр кэмиттэн кэмигэр эргиллэр, хатыланар эбиттэр. Маны историктар «история развивается по спирали» дииллэр.

Сахалар былыргы олохпут историята сурукка-бичиккэ киириитэ XVII үйэ ортотуттан саҕаланар. Ол иннинээҕи олохпут суолун омооно оччо-бачча бу диэн биллибэт, ол эрээри барыла элбэх. Кэлиҥҥи кэмнэргэ биһиги түҥ былыргы олохпутун-дьаһахпытын, сурукпутун-бичикпитин, хантан хааннаахпытын, кимтэн кииннээхпитин хасыһан үөрэтии биллэ элбээтэ. Онон былыт саппыт былыргыбытын, туман буолбут тумулларбыт кэтэх өттүлэрин сэгэтэн көрүөхпүт, үөрэтиэхпит, билиэхпит диэн эрэл инникибитигэр баар.

Биһиги, аныгы үйэ сахалара, Улуу Арассыыйаҕа «баҕа өттүбүтүнэн» холбоспуппутун сыл ахсын уруйдаан-айхаллаан бэлиэтиибит. Быйыл эмиэ холбоһуу 384 сылын үөрэ-көтө бэлиэтээтибит эрээри, «холбоһууну» туоһулуур сурукка-бичиккэ киирбит туох да докумуон баара биллибэт. Арай «баҕа өттүнэн» холбоһуу хайдах барбытын дьиҥнээҕин туоһулуур «челобитнайдар» архыыпка элбэхтэр.

Казактар Туймаада хочотугар үктэниэхтэриттэн ыла үйэ аҥаарын иһигэр элбэх саха бас-көс дьонун, ойууннарын кырыктаахтык кыргыбыттарын, сэймэктээбиттэрин ким да мэлдьэспэт.

XVII үйэ бүтүүтүттэн саҕалаан саха чулуулара бэйэлэрэ ыраахтааҕы аатыгар «челобитнай» түһэрэр буолбуттара, сорохтор сирэй көрсөн суруктарын-бичиктэрин туттарбыттара, санааларын эппиттэрэ. Туруорсуулара сүнньүнэн дьаһаах төлөбүрүн бэрээдэктээһин, сууту, сир түҥэтигин олохтоох дьоҥҥо – кинээстэргэ, кулубаларга бэрдэрии этэ. Ити бэйэни салайыныыга бастакы хардыы, мөккүөрэ суох, ситиһии буолар.

Нуучча империятын анныгар киирии кэнниттэн 1660 с. сахалартан бастакынан Мымах уола Ника Арассыыйа суостаах ыраахтааҕытыгар сурук түһэрбитэ. 1677 с. Нокто Никин (Ника уола, Мымах сиэнэ), Мазары Бозеков (Маһары – Тыгын сиэнэ), Трек Орсукаев (Мэҥэ кинээһэ) Улуу Судаар Фёдор Алексеевичтыын сирэй көрсүбүттэрэ.

1768 с. Хаҥалас кинээһэ Софрон Сыраанап Екатерина II ыраахтааҕыны кытта көрсүбүтэ, дьокутаат быһыытынан «Дьаһааҕы хомуйууга саҥа Уложение» оҥоһуллуутугар, бэл диэтэр, хамыыһыйаҕа киирэн үлэлээбитэ.

1788 с. Бороҕон улууһун баһылыга Сэһэн Ардьакыап Екатерина ыраахтааҕыга «Сахалар былааннарын» сирэй көрсөн тиксэрбитэ. Ити аата 1660-1788 сс. – сүүс отучча сыл устата саха бастыҥнара, үөрэҕэ суох да буоллаллар, көҥүл көрдүү сатаабыттар. Ол түҥ былыргы кэмнэргэ саҥата суох хаалбатахтара, дипломатия күүһүн туһаммыттара, ыраахтааҕылары тылларыгар киллэрбиттэрэ билиҥҥи үөрэхтээхтэргэ, учуонайдарга үтүө эрэ холобур буолуохтааҕа.

***

Билиҥҥи сайдыылаах диир үйэбитигэр оннук дьонунан дьадайдыбыт курдук буолбатахпыт дуо? 1827 с. тохсунньу 27 күнүгэр Саха сирин уокуругар «Степной Дума» тэриллибитэ. Бу сэттэ улуус, оччотооҕу кэмҥэ син үөрэхтээх, баһылыктарын түммүт Думаны 11 сыл эрэ үлэлэппиттэрэ. Иркутскай генерал-губернатора дьиҥинэн сахалар былааспын былдьыыһыктар диэн куттанан, Устаапка сөп түбэспэт диэн сылтаҕынан саптаран кэбиспитэ. Ол кэннэ «Туспа удьуордар (инородецтар) тустарынан Балаһыанньа» бигэргэммитэ.

Ити курдук, биһиги сахалар 1632-1917 сс. диэри бэйэбит төрөөбүт-үөскээбит сирбитигэр-уоппутугар «атын удьуордар – инородецтар» быһыытынан бигэргэнэн олорбуппут. Эбиитин 1698 с. воевода Арсеньев Уурааҕынан «Аар Айыы Итэҕэлбит» сокуонунан бобуллубута. Ааппытын-суолбутун уларытыы саҕаламмыта, христианство итэҕэлин күүстэринэн кэриэтэ Саха сирин үрдүнэн барытынан киллэрэн барбыттара. Бары Уйбаан, Бүөтүр, Охонооһой буола түспүппүт.

Бу үөһээ ахтыллыбыт үйэлэргэ сахалар Арассыыйа империятыгар дьаһаах төлөөн, хааһынатын сымнаҕас валютанан хааччыйан Уһук Хотугу Илини, Аляскаҕа тиийэ баһылыырыгар көмө-тирэх буолбуппут. Чуумпу Бай5ал хоту кытылын нуучча баһылыырыгар сахалар эмиэ туохха да тэҥнэспэт сүҥкэн оруоллаахпыт. Онно суолбут-ииспит туһалаабыта, сууьунэн тыһыынча Дьөһөгөй оҕото аппытын, дьоммутун толук уурбуппут.

ХХ үйэ саҕаланыытыгар сахалар бастакы политическай ирдэбиллэрбитин В.В.Никифоров-Күлүмнүүр тэрийбит «Саха Союһа» ыраахтааҕы Николай II аатыгар түһэрбитэ. Бу союз Киин Кэмитиэтин чилиэннэрин хаайбыттарыгар саха бары улуустарыгар киэҥ хабааннаах, турунуулаах «общественнай сууттар», мунньахтар буолбуттара, ыраахтааҕы аатыгар элбэх суруктар барбыттара. Олохтоох суут ону учуоттаан сотору кэминэн хаайыллыбыттары босхолообута.

Күлүмнүүр бэйэтэ албакааттаан, Иркутскай суутугар ааһынан элбэх сыллаах хаатырга кириттэн ыраастаммыта. Ол кэмнээҕи суут-сокуон сиэрдээҕин, былаастан тутулуга суоҕун бу туоһулуур.

1917 сыллаахха олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Күлүмнүүрү Земство бэрэссэдээтэлинэн, оттон этнограф-учуонайы - Г.В.Ксенофонтовы Гордума бэрэссэдээтэлинэн талбыттара. Г.В.Ксенофонтов олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ ыҥырыылаах сийиэһигэр барыахтааҕын Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ мэһэйдээбитэ.

1918 с. атырдьах ыйыгар үрүҥ гвардеецтар (Колчак былааһа) Дьокуускайга Сэбиэттэр былаастарын суулларан баран, 300-кэ киһини аһынан-таҥаһынан хааччыйан Иркутскай, Томскай куораттарга көскө атаарбыта. Биир таммах хаан тохтубатаҕа. Бу дьон ортотугар М.Аммосов, П.Ойуунускай эмиэ баар этилэр.

1920 с. кыра-хара дьон (пролетариат) диктатуратынан сирэйдэммит былаас олохтонуоҕуттан элбэх хаан тохтубута. Сорох историктар этэллэринэн 25 тыһыынчаҕа тиийэ саалаах-саадахтаах саха киһитэ Сэбиэттэр былаастарын утары турбута. Бу сыыппара М.Аммосов И.Сталины кытта квартиратыгар сирэй көрсүһүүтүгэр автономнай республика буоларбытыгар улахан аргумент буолбута буолуо диэн билигин сэрэйэр эрэ буоллахпыт.

Сэбиэттэр былаастара чиҥник олохтонуоҕуттан ыла саха чулуу интеллигенциятын, дьон өргөстөөҕүн, дьорҕоотун, хоһуунун-хоодуотун хас эмэ уонунан сылларга эккирэтэ сылдьан ылҕааһын саҕаламмыта. Көскө кыйдаабыттара, түрүмэлэргэ сытыппыттара, сибиньиэс буулдьанан сэймэктээбиттэрэ. Аҥаардас Таатта улууһуттан 1937 с. 250 бас-көс дьону тутан хаайбыттара.

***

1990 с. балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай көҥүлэ – суверенитет биллэриллибитэ. Арассыыйа састаабын иһинэн Саха өрөспүүбүлүкэтин экономиката тутулуга суох сайдарыгар сүҥкэн олук охсуллубута. Ол эрээри 70 сыл тухары кута-сүрэ баттаммыт, сай ынах курдук салаллыбыт, кулут-чаҕар толкуйдаммыт норуот бу историческай түгэни сатаан сөпкө туһамматаҕа.

2001 сыллаахха оннооҕор бэйэтин бастакы президенин Михаил Николаевы кыайан көмүскээбэтэҕэ. Кэнэҕэскитин бу историческай түгэҥҥэ туһааннаах мөккүөр элбэх буолуо турдаҕа. Хаһан эрэ Моисей бэйэтин норуотун 40 сыл тухары кумах куйаарынан батыһыннара сылдьан кулут-чаҕар санааларын сайҕаабыта, ырааһырдыбыта мээнэҕэ буолбатаҕын өйдүөхпүт дуо?

Социология билимин доктора, Ил Түмэн иккис ыҥырыылаах мунньаҕын дьокутаата У.А.Винокурова 1992 с. «Биһиги сахалар» кинигэтигэр 74-с страницатыгар ааҕабыт: «…олохтоох правительствоны сорук-боллур оҥосторго сорунуу, күһэйии саҥа сокуоннарынан ситиһиллиитин хааччыйыы күүтүллэр». Бу хайдах курдук Ульяна Алексеевна үйэ чиэппэрин анараа өттүгэр өтө көрбүтүн, билбитин билигин кэлэн сөҕөр эрэ буоллахпыт!

Төрүт Сокуоммут кэнники сылларга төһө да сарбылыннар, кэрчиктэннэр өрөспүүбүлүкэбит билигин да судаарыстыбаннай тутуллаах, 3.1 мөл. кв.км сирдээх курдукпут. Ол эрээри бу, юридическай тиэримини тутустахха, “де-юре” диэн буолар. «Де-факто» – биһиги сирбититтэн дьиҥ бас билэрбит 10 %-нын эрэ.

Дьиҥэр биһиги федеративнай сыһыаннаахпыт, баҕа өртүбүтүнэн Российскай Федерацияҕа киирбит субъект буолабыт (ст.5, ч.3). Ол эрээри сир түҥэтигэр, сир баайын үллэстэргэ, хомойуох иһин, биир да федеральнай, биир да атын дуогабар суох. Оттон Арассыыйа Төрүт сокуонун 72-с ыстатыйата этэринэн сир, сиртэн хостонор баай, уу уонна да атын айылҕа ресурсалара Арассыыйа уонна Саха сирэ тэҥник бас билиилэригэр бааллар (совместное владение).

Арассыыйа «Сир аннын баайа» федеральнай сокуонун 1.2 ыстатыйата этэринэн, сиртэн хостонор баай барыта субъектары кытта тэҥҥэ үллэһиллиэхтээх (совместное владение). Бу үллэстии хайдах оӨоһуллара Арассыыйа Төрүт сокуонун 11-с ыстатыйатын 3-с чааһыгар сөп түбэһиннэрэн федеративнай, эбэтэр дуогабар атын көрүҥүнэн оҥоһуллуохтаах. Холобур, М.Е.Николаев кэмигэр федеративнай дуогабарга олоҕуран ювелирнай алмаас 25 %, хостоммут көмүстэн 15 % ылар этибит.

Билигин Сахабыт сиригэр улахан федеральнай бырайыактар олоххо киирдилэр. Ньиэп, гаас, чох, көмүс хостонор да, Сахабыт сирэ ити баайтан биир да бырыһыаны ылбат. Тоҕо? Тоҕо диэтэххэ, федеративнай экономическай дуогабарбыт суох. Республика салалтатыгар, Ульяна Алексеевна 25 сыл анараа өттүгэр эппитин курдук, “сорук-боллур” эрэ дьон олороллор.

Култуура, үөрэх, спорт өттүгэр үрдүк ситиһиилэр бааллара барыбытын үөрдэр эрээри, тойугунан эрэ тоттук олорор норуот бу орто дойдуга суох. Тыабыт сиригэр, промышленность хайысхаларыгар дьиҥ-чахчы үлэлээн, республика хааһынатыгар дохуот киллэриитигэр илиигэ тутар кыайыыбыт-хотуубут суох.

Ол да буоллар эрэл сүппэт, саха самныбат. Иннибитигэр элбэх быыбардар, талан ылыылар күүтэллэр. “Сорук-боллур” дьону пенсияҕа ыытар кэм кэллэ, түмсүүлээх буолуоҕуҥ, уһуктуоҕуҥ! Бэйэбит сирбитигэр-уоппутугар “атын урдустар” – инородецтар буолан бүтүөҕүҥ!

***

Афанасий МАКСИМОВ.

Марха, «СИЗО», 149-с хаамыра.

«Туймаада» хаһыат 302-с №-рэ, 28.04.2016 с.

http://aartyk.ru/sakha/item/9167-afanasiy-maksimov-“onnooҕor-biir-sahattan-kuttanallar-ebeet”

Нравится
  • 30 октября 2016 г., 17:04

    Сөрү сөпкө эттин

     
  • 30 октября 2016 г., 21:29

    Себулэьэбин.

     
  • 31 октября 2016 г., 00:09

    Бэрт этии! Омукпут кэскилэ биьигиттэн тутулуктаах.

     
  • 31 октября 2016 г., 01:33

    Дьэ бу багас Саамай соп этии буолла. Ол гынан баран эьиги икки сирэй костууллээххит. Ятэк дагтар атыласпыттара эьиги да буруйгут баара буолуо. Ол гынан баран бэрт учугэй этиилэри этэгит.

     
    • 31 октября 2016 г., 03:44

      super-uol, эн онно баар этиц дуо?билэр буоллахына сырдатыац этэ.Мин кистиирим суох.Эппиэттиэм буруйбар.

       
      Автор
  • 1 ноября 2016 г., 18:13

    Себулэhэбин

     
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации