home
user-header
Ыһыах диэн тыл өйдөбүлэ
5 июля 2016 г., 09:31 781

 

 

Быйылгы ыһыахтар бүттүлэр. Бу кэрэ-бэлиэ кэммитин атаара таарыйа, “ыһыах” диэн ааппыт туһунан куолулаан ааһыаҕыҥ эрэ


Дьинэ, бу тыл суолтатын учуонайдар быһаарбыттара ыраатта. Ол курдук, профессор Н.Е.Петров быһаарыыта бу баар

Ыһыах диэн тыл үөскээбит төрдө – этимологията чуолкай: ыс диэн туохтууртан –ыах сыһыарыы көмөтүнэн, кыс – кыһыах (скребок), үр – үрүөх (үрүөх мас) диэбит курдук үөскэтиллибит. Онон ыһыах аан бастакы төрүт суолтата ыһыы,ол аата үрүҥ аһы (кымыһы, үүтү, суораты) Күҥҥэ, Ыйга, үрдүк халлааҥҥа, үҥэр таҥараларга, дойду иччилэригэр анаан, кинилэри күндүлээн-аһатан ыһыы (кропление) диэн суолталааҕа

Ол да буоллар, манна сыһыаннаах бэйэм толкуйдарбын кытта үллэстэн ааһыам.

Ыһыах “ыс” диэнтэн тахсыбыта саарбаҕа суох. Ыһыах диэммитигэр марынныыр, өссө “ыһык” диэн тыл баар. Суолтата, “өйүө” диэҥҥэ чугас – еда на дорогу. Ыһык диэн тылбыт “ыһар”, “ыһыктар”, “ыскайдыыр” диэн тыллары кытта биир төрүттээҕэ дьикти. Ыраах үлэлии сылдьар киһи ыһыгын сиргэ-буорга ыскайдаабат эбээт. Кини аһаан-сиэн күүс-уох эбинээри илдьэ барар. Аһылыкка баар энергияны, киһи этэ-сиинэ күүскэ-уохха, физическэй энергияҕа кубулутар. Онтон бу күүс-уох күүстээх үлэ түмүгэр айылҕалыын холбоһон, киһиэхэ ас-таҥас быһыытынан, өссө элбээн эргиллэн кэлэр.

 

 

Итинник толкуйдаатахха, “ыһык” диэн аска-таҥаска, араас тутууларга, ынах-сылгы аһылыгар о.д.а. кубулуйан өссө элбээн эргийэн кэлиэхтээх аһылык суолтата суолталанан тахсар. Итиннэ маарынныыр суолтаны, биһиги “бурдук ыһыыта”, “сааскы ыһыы үлэтэ” диэн этиилэрбитигэр туттабыт. Бурдугу ыстахха, аны күһүнүгэр биир туораах бүтүн биир бурдук куолаһыгар баар уонунан ааҕыллар туораахха кубулуйар.

 

 

Ыһыах кэмигэр сири-уоту аһатыы, алгыс кэмигэр үрүҥ илгэни ыскайдааһын сиэрэ-туома, сир-уот иччилэрин санааларын көнньүөрдэн, кэлэр сылга ити ыскайдаабыт астааҕар-үөллээҕэр хас да бүк эбиллэн төттөрү эргийэн кэлэригэр анаан ыытыллар эбит. Инники дьол-соргу сиэмэтин ыһан, сылы быһа бүөбэйдээн үүннэрээри, баар баайга эбии буоллун, үксүү үрүлүйэ турдун диэн.

 

 

 

 

Ыһыах – Дьөһөгөй Айыы өрөгөйүн күнэ. Кыһыҥҥы бэлиэ күннэрбит бары даҕаны, Оҕус кырыалаах муостара үүнээһинин-тостооһунун бэлиэлэринэн ааһар. Ол аата, саха киһитин төгүрүк сыла сылгы уонна оҕус бэлиэлэрин аннынан ааһар. Саха сылгы уонна оҕус, кыһыҥҥы кэм тоҕо уһун буолбутун туһунан остуоруйата норуот итэҕэлигэр олоҕуран айыллыбыт.

Былыргы сахаларга, билиҥҥи курдук ханна эрэ киин сиргэ бэчээттэнэн тахсар халандаар суоҕа. Ол гынан баран, кинилэр ханнык да үрэхтэр бастарыгар бытанан олорбуттарын да иһин, ыһыах буолар күнүн эндэппэккэ билэллэрэ. Онуоха былыргы үйэлэртэн тиийэн кэлбит, дьиэ-уот тутуутун сиэрэ көмө буолара. Ол курдук, саха балаҕана тус илин диэки ааннаах. Онтон балаҕанын иннигэр ат баайар сэрэгэтэ турар. Ити тутууларын, чопчу илин диэки хайыһыннаран тутар түгэнигэр, күн тахсыытын итилэргэ сыһыаннаан көрөн сааскы уонна күһүҥҥү күн-түүн тэҥнэһэр, кыһыҥҥы саамай кылгас күн уонна Ыһыах буолар күнүн сыысхала суох быһаарар кыахтаах. Ыһыах күн, Күн сэргэттэн муҥутаан ыраах хаҥас диэкиттэн тахсар.

 

 

Ити бэлиэ күннэр, саха омук дьоно бары, төһө да ырааҕынан бытанан олорбуттарын иһин бары биир тэтиминэн олороллоругар кыах биэрэрэ. Сайыҥҥы бэлиэ күнтэн – ыһыах күнүттэн ааҕан окко киирэр кэми, күһүҥҥү күн-түүн тэҥнэһэр күнүттэн кыстыкка киирэр кэми, сааскы күн-түүн тэҥнэһэр күнүттэн сайылыкка тахсар кэми ааҕан быһаараллара.

Холобур, сайылыкка тахсар кэм кэлэрин, ол аата сыл бастакы ыйа үүнэр күнүн быһаарыы быраабылата бу баар.

Сааскы күн-түүн тэҥнэһэр күнүн кэнниттэн кэлэр бастакы толору Ыйдаах күнтэн, түөрт уон ордугуна түөрт хонугу ааҕыллар. Ити күн кэнниттэн кэлэр күн – ыам ыйын бастакы күнэ буолар

Халлаан ыйын кэтээн көрөр буоллахха, ити быраабыланан ыам ыйын саҕаланыыта хайаан да Ый үүнэр күнүгэр түбэһэр. Ол түмүгэр, сайыҥҥы да кыһыҥҥы да ыйдары ааҕыы Ый фазаларыттан халбаҥнаабат. Ону таһынан Ый хамсааһына Күн хамсааһынын кытта кыайан алтыспатын кыһалҕатын, этэргэ дылы “автоматически” туоратар. Ол түмүгэр, быйылгы сыл хас ыйдаах (12 дуу, 13 дуу) буоларын туһунан өйгө тутан суоттуу сылдьар наадата суох буолар. Сиһилии бу туһунан урукку суруйууларбар ааҕыаххытын сөп.

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь