home
user-header
Кэпсээн суруйарга холонуу
10 сентября 2016 г., 00:29 555

 

 Үтүө да күн үүммүт. Мөлбөрүйбүт үп-үрүҥ былыттартан куота көтө сылдьан, күн сып-сылааһынан угуттуур. Уота күөл уутутан тэйэн күлүмүрдүү оонньуур. 


Баҕарбатаҕыҥ да иһин, хараххын симириктэтэн мичээрдии тураргын бэйэҥ да өйдөөбөккүн.  Күн уотуттан харах саатан эрэ буолуо дуо, тула баар көстүүттэн, өссө да кэхтэ илик үүнээйилэр сыттарыттан, көтөр-сүүрэр саҥатыттан, онтон да атын айылҕа тыынын араас сибикилэрин сэрэйэн, киһи эрэ санаата көтөҕүллүөх курдук.

Бу күөлгэ төрөөбүт-үөскээбит кустар барахсаттар киһи уу кытыытыгар турарыттан тэһииркээбэккэ, үрдүгүнэн көтөн сэлибирэтэн иһэн, бу тугу туруоран кэбиспиттэрэй диэбиттии, уһун моойдорун эргичитэн киһи диэки тумсуларын туһаайан ааһаллар уонна ханна эрэ чугас элиэтээт, ууга «чолк» гына түһэр тыастара иһиллэр. Ол кэнниттэн кыратык мээтиргии түһээт, бааллара-суохтара биллибэттии сүтэн хаалаллар.

Кус өссө да көҥүллэнэ илик буолан, бу диэки саа тыаһа сатарыы илик. Онон чычаастара сүрдээх. Куоста кустары төһө да бу астына көрөн турдар, кусчут бэрдэ. Булчут хаана киирдэҕинэ, кинилэри аһынарын-харыстыырын, кэннилэриттэн сөҕө-махтайа көрө хааларын туһунан умнан кэбиһэр. Үрдүнэн көтөр кынаттааҕы аһарбат сааһыт буола түһэр. Бу да сырыыга, кини кустуур сирин бэлиэтии, анаан, сөбүлээн кус маныыр сиригэр Таалалаах күөлүн кытыытыгар дурда уҥуоҕа буолуохтаах мастарын соһон киирэн турар. Ханнык баҕарар кусчукка, күөл кытыытыгар саҥа туруоруллубут дурда, син биир, бу миэстэҕэ бэчээт туруоруллубутун кэриэтэ буолар. Онон бу күөлгэ саҥа киирбит атын киһи, мантан саа тэбэр сиригэр бэйэтин дурдатын туруорара табыллыбат. Ким уруттаабыт, кус саамай элбэхтик саантаан ааһар сиригэр түһэрэ, былыр-былыргыттан суруллубатах сокуон. Куоста мэлдьи бииргэ кустаһар атаһыгар анаан, өссө иккис дурда оҥорор санаалаах.

Итииттэн көлөһүн тахсан тиритэ-хорута сылдьар киһиэхэ, арҕааттан сииктээх сиккиэр тыал кэлэн ааһара үчүгэйин, дии саныы-саныы тоһоҕотун бадарааҥҥа батары саайа турдаҕына, тыала эмискэ күүһүрэн кэлэн уол хойуу баттаҕын күүскэ үргэҥнэттэ. Уол халлааны хантайан көрбүтэ, хара былыт халҕаһалыы анньан өрөһөлөнөн тахсан эрэр эбит. Дохсун эрээри кылгас ардах түһүүһү, эрдэтинэ о-ол турар, киһи олорботоҕо ырааппыт ампаар диэки тэбиннэҕинэ сатаныыһы. Бастаан ыксаабакка өтөх диэки хааман иһэн, бөдөҥ таммахтар тобугураһан барбыттарыгар, хаамыытын улам түргэтэтэн, устунан туох баар күүһүнэн иннин диэки ыстанна. Күүстээх тыалтан тыа кэриитин мастара, субу сууллан түһүөхтүү тоҥхоҥноотулар. Ардах күүһүрэн, ыаҕыйалаах ууну таҥнары туппуттуу кутан киирэн барда. Ол да буоллар таҥаһын улаханнык илиппэккэ, абыраллаах ампаарын хаххатын булла.

Куоста уһун сайыны быһа от охсуутугар сылдьыбыта. Күн тура-тура үүнүүлээх ходуһаҕа киирэн хотуурунан от охсон дайбаа да дайбаа буола сылдьар сылаалаах. Ол да буоллар эдэрэ бэрт буолан, кини ону ыарахан үлэ дии санаабат. Кэнникинэн этэ үөрэнэн, хата итинник үлэтэ суох сатаныа суох курдук буолар.

Бэҕэһээҥҥэ диэри күүстээх үлэҕэ эриллэ сылдьыбыт киһи, эмискэ сынньалаҥ дьарыкка көһөн, этэ-сиинэ сылаанньыйан утуктаан барда. Ардах түһэн бүтэрин кэтэһэ таарыйа сыта түспүт киһи диэбиттии эркин кыйа турар наара диэки көрдө. Хаппыт от тэлгээбиттэр, отчуттар түһэ сыппыттар быһыылаах.

Тыал мастар лабааларыгар сигэнэн суугунуур, ампаар сарайыгар ардах түһэн курулатар тыһыгар бигэнэн, Куоста хараҕын халтаһалара ыараан сабыллан, утуйан хаалла. Ампаар үрдэ эргэрэн, иһирдьэ ханна эрэ таммах таммалаан биир тэҥник чолумнатар, былыр үйэҕэ сиҥнэн хаалбыт оһох турбатыгар тыал иһиирэр.

Төһө өр утуйбута буолла, утуйа сытар киһи аҥар ойоҕоһо көһүйэн, ситэ уһуктубакка эрээри, атын өттүгэр эргийэ сатаата да, сатаммата. Уҥа илиитин туох эрэ баттыы түспүт. Уол уһуктан аргыый хараҕын арыйан илиитин диэки көрбүтэ, илиитин үрдүгэр, хантан баар буолан хаалта эбитэ буолла, маҥхайа сатаан баран көҕөрүмтүйэн көстөр буолбут арбайбыт баттахтаах, мыччыстыгас салгын сиэн хап-хара буолбут сирэйдээх эмээхсин, тииһэ суох айаҕын аппаччы атан баран утуйан, тыынан сурдурҕата сытар эбит. Уол, маҥнай түһүү сытабын дии санаата быһыылаах, хараҕын түргэн-түргэнник симириктэн ылла, хаһыытаабытынан ойон турда да аан диэки ыстанна. Ааҥҥа чугаһаан иһэн, илиитинэн ааны анньа сатаата да, нукаай буолбут илиитэ, кини баҕатын толорбот буолбут, хас хардыылаатаҕын аайы өттүгэр сэниэтэ суох охсуолана истэ. Хата ампаар аанын тас диэки аһыллар гына оҥорбуттара, уол сүүһүнэн кэтиллибитигэр тэлэллэ түстэ. Тиэрэ кэлэн түһэ сыста эрээри, абааһыттан куотар санаата күүһүгэр күүс эптэ быһыылаах, аан чанчыгыттан хаҥас илиитинэн тардыстан, таһырдьа диэки харбаста.

- Сиэҕим! Сиэним! Сиэҕим! Тохтоо-оо! – диир хаһыы кэннин диэки иһиллэн хаалла. Улаханнык куттаммыт киһи, күүһүгэр күүс эбиллэр дииллэрэ кырдьык эбит. Куоста аҕыйахта үктээт, өрүс кытылыгар үөккэ баайбыт мотуорун куорпуһугар тиийэ оҕуста. Санаатыгар атах тыаһа кэннигэр бу табыгыратан кэллэ. Уол, тымныы илии ырбаахытын саҕатыттан харбыырыттан куттанар. Кэннин да хайыһар бокуойа суох, ааһан иһэн үөрүйэҕинэн баайыытын сүөрэ тардаат, тыытын ууга аста. Аспыт күүһүттэн тыыта олус ыраах үөскэ киирбитин сырсан, таҥаһа сытыйарыгар кыһаммакка биилигэр диэри кэһэн киирдэ. Эрэйинэн, ууга күөгэҥнии турар тыытыгар олордо да, эрдиитин тыы түгэҕиттэн хостоон анньынан кэбистэ. Эрдиилэрин салыбырас буолбут илиилэринэн, уйаларын нэһиилэ буллартаан баран, туох баар күүһүнэн эрдинэн барда. Хата, утуйарыгар баттана сыппыт уҥа илиитигэр хаана эргийэн, илии илиитинэн буолбут. Онон, тыы өрүс ортотугар көрүөх бэтэрээ өттүгэр тиийдэ.

Куоста  үөскэ киирэн, дьэ уоскуйда. Били эмээхсин кытылга көстүбэт. Уол өссө да салҕалас тарбахтарынан, сиэбиттэн табааҕын хостоон уматынна. Ол олордоҕуна кэлбит кытылын диэки хаһыы иһилиннэ:

- Куостаа-а, ханна бардыҥ? Төнү-үн!

Онуоха уол хаһыы диэки көрбүтэ, ыала кыыс – Сардаана сыыры таҥнары сүүрэн түһэн эрэр эбит…

 

Кэпсээн салҕыытын кэтэһиҥ

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь