home
user-header
Ортотун булан олоруу
22 октября 2016 г., 21:44 424

 

 

Олоххо, «ортото манан баар,» - диэн суруллан турара буоллар, бэрт буолуо этэ


Дьоллоох киһи диэн, мин санаабар, олоҕор туохха барытыгар ортото ханан баарын билбит киһи. Холобур кыаҕыҥ таһынан үлэҕэ умса түстэххинэ, баҕар байыаҥ. Ол оннугар доруобуйаҕын сүтэриэххин сөп.  Аны үлэлээбэккэ олордоххуна, үбүҥ-харчыҥ чарааһаан, олоҕуҥ эмиэ сатарыйан барыа. Доруобуйата энчирээбэтэҕинэ даҕаны, харчылаах баай киһини, эмиэ элбэх эрэй күүтэр. Күүлэйи олус батыһан, итириксит-наркоман да буолан хаалыан, майгыта атын дьон тулуйбатын курдук уларыйыан эмиэ сөп. Дьадаҥы-умнаһыт киһи даҕаны ити дьаллыктары кыайан тумнубакка хаалар түгэннэрэ үгүс. Дьэ, ортото ханан баарый?

Дьиҥэ, сөбүн көрөн күүлэйдиир, кыратык итирдэр утахтары иһэр куһаҕана суох. Манна саамай уустуга  «сөбүн көрөн» диэҥҥэ сытар. Сөбө ханан баарый? Арыт ону быһаарар уустук.

Дьоллоох буоллахха, өссө элбэх дьоллоноору ааһа түһэн хаалар куттал баар. Ол ааһа түспүккүн, баҕар тоҥхоччу кырдьан олорон өйдүөҥ. «Оо, эдэр сылдьан, таах инньэ гынаммын», - дии саныаҥ. Оннук буолар даҕаны. Бу кэмҥэ, олоххун  эн туораттан көрөн олорор буоллаҕыҥ. Ааспыт суолгар, ханан сымара таас бүөлүү түһэ сытарын, ханан көстүбэт оллур баарын, хайыы-үйэ билэн олордоҕуҥ. Оттон айаннаан иһэн сороҕор, тааска сирэйгин илдьи кэйэн эбэтэр оҥхойго үктээн, бүдүрүйэн бүтэн бараҥҥын, ити мэһэйдэри өйдөөн көрүөҥ.

«Ортотун булан олоруу» киһиэхэ, киһиэхэ эрэ буолуо дуо, тыынар тыыннаахха барытыгар айылҕаттан бэриллэр. Тоҥмут киһи уокка иттэригэр, илиитэ кэриэриэр диэри сырайбат. Итии буоллаҕына уоттан тэйэн биэрэр, тымыйан бардаҕына уокка чугаһыыр. Ону кини өйдүүр өйүнэн эрэ буолбакка, этин-сиинин өйүнэн билэр. Эмиэ ол курдук, харах харата сырдыктан-хараҥаттан тутулуктанан, кыараан-кэҥээн биэрэр. Киһи, тоҕо эрэ, «халлаан сырдаан эрэр, хараҕым харатын кыаратан биэриэххэ,» диэн толкуйдаабат.

Төрөөбүт сахалыы тылбыт, айылҕа бу уратытын киһи эрэ сөҕүөн курдук таба этэр тыллардаах. Оннук биир тылынан буолар – «олох» диэн тыл. Холобур этээччилэр – олоххун үчүгэйдик булунан олор, диэн. Ат миинэн иһэр киһи олоҕун үчүгэйдик булунан истэҕинэ сатанар. Ат уҥа-хаҥас иҥнэҥиир эбэтэр эмискэ тохтуур дуу, түргэтиир дуу кэмигэр, олоҕун булуммакка иһэр киһи атыттан бырахтарарыгар тиийэр. Ат уҥа диэки иҥнэҥниир кэмигэр, ат миинэ үөрүйэх киһи бэйэтэ да билбэтинэн хаҥас диэки ыйааһынныыр. Үөрүйэҕэ суох киһи, атын хаамыытын тэтимин булбакка, ити кэмҥэ атыттан сууллар кутталлаах.

 

 

Күннээҕи олоххо да, син-биир ити курдук – олоҕуҥ тэтимигэр сатаан киирбэтэххинэ, туох баар сыраҥ-сылбаҥ барыта туһата суох хаалыа. Туппутуҥ барыта сатаммата дьэ кэлиэ. Онон, туруктаах олоххо дьулуһар буоллаххына, күн аайы буолар түгэннэргэ болҕомтолоохтук сыһыаннаһыахтааххын. Ол уустук, сылаалаах да буолар. Сылайбыт киһи өйө-санаата улугурар. Устунан олоҕун тэтимин улам сыыһа тутан киирэн барар. Онто мунньуллан-мунньуллан устунан ол, киһини ыарыһах оҥоруон сөп. Онон сөп буола-буола киһи сынньаныахтаах.

Сынньанар да кэмигэр, олох сокуона эмиэ халбаҥа суох тутуһуллуохтаах. Ол тутуһуллубатаҕына, олох кэлтэҥнээһинэ эмиэ саҕаланар. Ол онтон, киһиэхэ буортулаах дьаллыктар иҥэн киирэн бараллар.

Онон киһи үлэлиир-хамсыыр да, сынньанар да кэмнэригэр «ортотун булан олоруу» кыһалҕаларыттан куоппат. Киһи тыыннааҕын тухары итии-тымныы, үлэ-сынньалаҥ, үтүө-мөкү, о.д.а. утарыта суолталаах көстүүлэр ортолорун булар мөккүөрдээх. Ол аата, олоххо олоҕу булунан олоруу, ортотун булуу диэн аатырар. Биир тылынан – олох.

Олоҕу булунан олоруу уустук диэтибит. Онтон элбэх киһи эбэтэр омук бүттүүнэ туруктаах олоҕу тутуһан олоруута итиннээҕэр хас да бүк уустук.

Билиҥҥи, сайдыылаах диэн ааттыыр кэммитигэр олох олоруу судургутуйбут курдук. Онуоха улахан «өҥөлөөх» - харчы. Билигин харамааҥҥар харчылаах буоллуҥ да, олоххун буларыҥ дөбөҥсүйэр. Ол үбү-харчыны, баҕар үрүҥ-хара көлөһүҥҥүн тоҕон, баҕар дьону албыннаан эбэтэр уоран бул. Бу түгэҥҥэ, олоххо ортотун булан олорор туһунан баскын ыарытыа суоххун сөп. Мантан инньэ, киһи-аймах тыһыыччанан сыллар усталарыгар мунньуммут олох туһунан билиитэ, туһата суох хаалар. Бэйэм куһаҕаммыттан ыарыйдахпына – эмтэтиэм, кими эмэ кэлэттэхпинэ – харчыга тугу баҕарар атыылаһыам, дьон тиэрэ хайыстахтарына – харчы туһугар утары кэлэр дьон көстүөхтэрэ. Дьон-сэргэ өйө-санаата сатарыйыы суолугар үктэннэҕэ ити. Ол аата үбүҥ-харчыҥ төһө да элбээбитин иһин, ортотун булан олоруу кыһалҕатыттан эмиэ син биир төлөрүйбэккин. Бу өттүнэн көрдөххө, байыы-тайыы син итириктээһин кэриэтэ киһини киһи аатыттан аһарар алыптаах.

 

 

 

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь