home
user-header
Саха халандаарын туһунан өссө биирдэ
20 декабря 2016 г., 19:22 910

 

 

Кэнники кэмнэргэ саха халандаара диэн ааттаан, истиэнэҕэ ыйанар халандаардар бэчээттэнэн тахсар буоллулар. Олор, хомойуох иһин элбэх сыыһалардаах буолаллар.


 

 

Сахалар күннэрин-дьылларын билиҥҥи халандаарга курдук, ый бастакы, иккис, үһүс… сүүрбэ тоҕус… күнэ диэн аахпаттар этэ. Ол туһунан саха халандаарын үөрэтээччилэр суруйаллар.

Саха ыйын күннэрэ маннык ааҕыллаллар

 

 

 

 

 

 

 

Ый быыһын аахпатахха саха ыйа 29 хонуктаах. Билиҥҥи наука уонна кэтээн көрүү көрдөрөрүнэн, дьиҥнээҕэ - 29,53059хонук. Онон, Ый халандаарыгар, бастакы ый 29 хонуктаннаҕына, иккиһэ булгуччу 30 хонуктаах буолуохтаах. Оннук буолбатаҕына, 12 ый ааһан сыл бүтүүтэ, Ыйбыт фазатын уларыйыыта, халандаарбыт көрдөрүүтүгэр 6 хонугунан сөп түбэспэт буолан хаалыа. Ол итэҕэһи биһиги өбүгэлэрбит, хас биирдии иккис ый аайы «ый быыһа күнү» эбии киллэрэн биэрэн (төһө да новолуние ый аайы кэллэр) туоратан испиттэр быһыылаах. Ити күн аатыттан көрдөххө, ый ахсааныгар киирбэт – быыс күн буолар. Оннук да гыммыт иһин, тобох хаалбыт 0,0306 хонукпут, сүүс ый иһигэр мунньуллан биэрэн, 3 эбии күнү биэриэ турдаҕа.

Итинтэн көстөрүнэн, дьиэҕэ туттар халандаар оҥоһуута элбэхтик кэтээн көрүүнү уонна уустук халандаар систиэмэтин айыыны эрэйэр. Биһиги өбүгэлэрбит ол кыһалҕаны хайдах быһаарбыттара буолуой?

Саха киһитин сиэринэн, олус судургутук! Кинилэр дьиэ иһигэр ыйанар халандаар систиэмэтин айа сатаабатахтар, күн аайы кэтээн көрүүнэн сөп буолбуттар. Санаан көрдөххө, ааны арыйдыҥ да ханнык күн-дьыл кэлэн турарын эндэппэккэ билэр кыахтаах буоллаххына, халандаар туохха туһалаах буолуой?

Биллэн турар, күнү-дьылы ааҕыы быраабылалара үйэлэртэн үйэлэргэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн испиттэрэ чуолкай. Олортон бастакы быраабылатын – ый күннэрин ааҕыыны үөһэ ойууга аҕаллым.

Былыр итинтэн атыннык ааҕыы элбэх булкуурга аҕалыан сөп. Онон бүтүн Саха Сирин үрдүнэн бары итинник ааҕыыны туттан олордохторо.

Мантан көстөрүнэн, билигин биһиэхэ үгэскэ киирбит нуучча таҥараларын күннэрин бэлиэтээһин, урут олох суох буоларыгар тиийэр. Саха культуратыгар былыр былыргыттан баар халандаар бэлиэ күннэрэ – Дьыл Оҕуһун муостара тостуутун билиҥҥи халандаарынан бэриллэр дааталара эмиэ сыыһа буолан тахсаллар. Нуучча халандаара Күн, оттон саха киэнэ Ый халандаардара буоларынан кордөххө, ол туһунан мөккүөр да үөскүө суохтаах.

Билигин туттан олорор григорианскай халандаарбыт – Күн халандаара. Ый фазатын уларыйыыта учуоттаммат. Онон, толору Ыйдаах күн ый ханнык баҕарар күнүгэр түбэһиэн сөп. Уонна ол күн сыл аайы атын-атын күҥҥэ түбэһэр

 

 

 

 

 

 

Ол, бу ойууттан чуолкайдык көстөр.

Итини билбэттэриттэн, биһиги дьиэҕэ ыйанар халандаары таҥааччыларбыт хас да сыллааҕыта оҥорбут Ый халандаардарыгар, судургутук быйылгы григорианскай халандаары сыһыары тутан кэбиһэллэр. Эбэтэр халлаан ыйын хаамыытын учуоттаабакка, сахалыы ый 30(29) хонуктаах диэн баран, Ыйга сыһыана суох халандаары оҥороллор.  Холобур, 2016 сыллааҕы Харатаала халандаара бу баар

 

 

 

 

 

 

 

 

Манна көрөргүт курдук, холобур ахсынньы ый декабрь ортотугар саҕаламмыт. Оттон Ый халандаарынан ый саҕаланыыта ноябрь бүтэһик күннэригэр уонна декабрь бүтэһигэр буолаллар.

12 ыйдаах Ый сылын уһуна 354,367 суукка, оттон Күн халандаарынан – 365,242. Онон Күн хаамыытын болҕомтоҕо ылбакка эрэ, Ыйынан эрэ күҥҥүн-дьылгын ааҕан олордоххуна, сыл аайы холобур саас кэлиитэ 11-дии хонугунан хойутаан иһиэ. Ол мунньуллан, үс сыл иһигэр халандаарыҥ көрдөрүүтэ бүтүн биир ыйтан ордугунан сыыһа буолан тахсыа. Холобур, от ыйа сааскы кэмҥэ көһөн хаалыа. Дьэ ол иһин сыысхалы туоратар туһуттан, «саха халандаара сорох сылларга 13 ыйдаах буолар» дииллэр. Ый сыла Күн сылыттан 11 хонугунан хойутуурунан көрдөххө, 29 хонуктаах 13-үс ый хас биирдии 3-үс сыл аайы эбиллэр. 33 хонук сыысхал оннугар 29 хонуктаах көнөрөн биэрии буолар. Ити көннөрүү халандаары санаабыт курдук туочунай оҥорбот. Ол гынан баран ол улахан суолтата суох. Тоҕо диэтэххэ, бу көннөрөн биэрэр 13-с ый эбиллээтин кытта, халандаарбыт сыысхала эмиэ улаатан барар. Онон Күн халандаарыгар сыһыаннаан көрдөххө, саха халандаара уу долгуна кытылга охсулларын курдук, ыраата-чугаһыы турар. Ол да буоллар, Күн дьылыттан улаханнык халбаҥнаабат.

Бу маннык толкуй кэнниттэн, биир эмэ халандаар таҥан таһааттарааччы киһи, кэлэр сылга халандаарын бэлэмнээн барыан сөп. Ол да буоллар, кини бу үлэтигэр элбэх ыарахаттары көрсүө. Ол курдук

- ханнык сылга (2016, 2017, 2018…) 13-с эбии ый эбиллэрий?

- саха халандаара григорианскай халандаарга ханан да алтыспат буоллаҕына, Дьыл Оҕуһун муостара тостор кэмнэрэ хаһан кэлэллэрий?

- саха дьонугар кыһыҥҥы хаһаастарын бэлэмнэнэллэригэр Ый халандаара табыгаһа суох. Кэмнэрэ ый аҥара курдугунан халбаҥныы турар буоллаҕына, от үлэтигэр улахан ыарахаттары үөскэтиэ. Ол курдук окко киирии, сайылыкка уонна кыстыкка көһүү Ый хамсааһыныттан буолбакка Күнтэн тутулуктаах.

Итинтэн да атын кыра-кыра уустуктар элбэхтэр.

Аныгыскы суруйуум ол туһунан буолуоҕа

 

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь