home
user-header
Саха халандаарын туһунан өссө биирдэ 2
31 декабря 2016 г., 00:14 531

 

 

Сахалар Ый халандаарын туһаналлара. Кинилэр онуоха эбии, Күн хаамыытын эмиэ болҕомтоҕо ылаллара. Ол туһугар, халандаардарыгар үс сылга биирдэ 13-с ыйы кыбыталларын туһунан ааспыкка суруйан турабын. Ити, күнү-дьылы ааҕыыны Күн хаамыытыгар чугаһатар.


 

 

Сайын от үүнэрэ Күнтэн тутулуктааҕын быһыытынан, бу кэмҥэ сахалар Күн хаамыытыгар олохторун тэҥнээтэхтэринэ сатанар. Сайын күн саамай уһуур кэмигэр Ыһыах ыһылларын бары билэбит. Бу күнтэн 20 күнү ааҕан бардахха, билиҥҥи Бөтүрүөп күнэ кэлэр. Ол кэнниттэн саха киһитэ окко киирэр кэмэ. Ити курдук, хотуур ортотун уонна оттоон бүтэр кэми ааҕан таһаарыахха сөп. Онон саха омук төһө да Ый халандаарын туттан олордор, сайыҥҥы кэмҥэ олоҕун Күн хаамыытыгар тэҥниирэ.

Ый фазата күн аайы киһи хараҕар биллэрдик уларыйар. Оттон Күн сиргэ сыһыаннаан хамсааһынын дэбигис билбэккин. Ону кэтииргэ анал оҥоһуктар наадалар. Сахаларга ол суолтатын дьиэлэрин иннигэр туруорар сэргэлэрэ толорор. Саха киһитэ былыр-былыргыттан тиийэн кэлбит үгэһинэн, балаҕанын аана булгуччу илин диэки хайысхалаан оҥоһуллар. Эмиэ ол диэки сэргэтэ турар.

Билигин толкуйдаан көрүҥ эрэ – саас эбэтэр күһүн, күн уонна түүн тэҥнэһэр күннэригэр (билиҥҥи халандаарынан кулун тутар 20 уонна балаҕан ыйын 22 күннэригэр) сарсыарда эрдэ дьиэтиттэн тахсан иһэр киһи, лоп курдук сэргэтин туһунан тугу көрүөҕэй? Биллэн турар, сэргэтин туһунан саҕахтан Күн тахсан эрэрин көрүө. Бу кини күнүн-дьылын ааҕарыгар бэлиэ күннэр. Ордук сааскы өттүгэр. Сааскы күн-түүн тэҥнэһэр күнүттэн уонна Ый фазата уларыйыытыттан көрөн, кини бу сыл 12 ыйдаах дуу эбэтэр 13-с ый эбиллэрин дуу билэр кыахтаах.

Саха дьоно ыам ыйын саҕаланыыта сайылыктарыгар тахсаллар. Өскө бу ый, ый халандаара күн сылыттан  сыл аайы хойутаан, онто мунньуллан иһэр буоллаҕына, ханнык эмэ дьылга, ыам ыйа бүтүн биир ыйынан эрдэлээн кэлиэ турдаҕа. Ити ыйы батыһан от ыйа, атырдьах ыйа, балаҕан ыйа эмиэ биир ый эрдэлээн кэлиэхтэрэ. Оннук буолбатын туһугар, 13-с ый эбиллэр.

Хаһан оннук эбиилээх сыл кэлэрин эрдэттэн бэлиэтэнэн иһиэххэ сөп. Үс сылга биирдэ кэлэрин курдук. Эбэтэр Күн халлааҥҥа туругун кэтээн көрөн, биир эмэ бэлиэ күнүгэр ыйбыт халандаарын сыһыары тутан сыаналаан көрүөххэ сөп. 

 

 

Күн халлааҥҥа хаамыытын кэтээн көрөргө, сааскы күн-түүн тэҥнэһэр күнэ тоҕоостоох. Ол күн эппитим курдук, «балаҕан аана – сэргэ - саҕахха Күн тахсан эрэрэ» - биир көнө линияҕа түбэһэр кэмнэригэр кэлэр. Бу күн кэнниттэн кэлэр халлаан толору Ыйа үүммүт күнүттэн 44 хонук ааһыыта – ыам ыйа саҕаланар. Холобур бу ый, муус устар ый буоллаҕына, ыам ыйыгар диэри, 44 буолбакка, 29 : 2 (14,5) күн хаалар. Оннук сылга 13-с ый эбиллэр. Онон ыам ыйыгар диэри 29,5 + 14,5 = 44 күн хаалар.

Эбэтэр, күн-түүн тэҥнэһэр күнүн кэнниттэн кэлэр толору ыйдаах түүн – кулун тутар ый ортото тубэһиэн сөп. Оннук сылга 13-с ый эбиллибэт. Онто да суох, ыам ыйа саҕаланыар диэри 44 хонук хаалар.

Итинник албаһынан (13-с эбии ыйынан) сахалар халандаардарыгар, Күн хаамыытын «баайан» чугаһатан биэрэллэрэ. Ол иһин 13-с эбии ыйдарын «тиргэ ый» диэбиттэр. Сорохтор тиргэ ыйа күһүн кус тиргэлэнэр ыйыгар үүнэр, дииллэр. Оннук буолбатах – бу халандаары «тиргэлээн» тохтото түһэргэ наадалаах ый.

Маннык быраабыла туһунан суруйуу да, кырдьаҕастар кэпсээн хаалларбыттара ханна да суох. Бу, Күн уонна Ый халлаан устун устууларын сокуоннарын үөрэтииттэн, омук олоҕун уонна сахалар күнү-дьылы ааҕар үгэстэриттэн үөскээн тахсар быраабыла.

Оттон 44 хонук туһунан «халлаантан» айан таһаарбатым. Бу кэм уһуна лоп курдук 1,5 ый буолар - толору Ыйдаах күнтэн, иккис кэлэр ый быыһа түүнүгэр диэри (ый саҕаланыытыгар).

44 хонук туһунан, норуот номоҕор эмиэ ахтыллар. Ол курдук, Дьыл оҕуһун иккис муоһа тостубутун кэннэ, сылаас күннэргэ диэри өссө да 44 дьыбардаах сарсыардалар хаалалларын туһунан кэпсэнэр. «Дьыбардаах сарсыардалар» кыһыҥҥы тымныыларга буолбакка, сааскы тымныы сарсыардаларга туһааннааҕын билэбит.

Бу номохтон сиэттэрэн, халандаар бэлиэ күннэригэр сыһыаннаах, өссө биир түмүккэ кэлиэххэ сөп. Ол курдук, иккис муос тостор күнүн билигин сыыһа бэлиэтиибит быһыылаах. Сэрэйдэххэ, иккис муос тостор күнэ, күн-түүн тэҥнэспит күнүн кэнниттэн кэлэр толору Ыйдаах түүн буолар. Ол, 12 ыйдаах сылга, кулун тутар ортотугар кэлэр.

Эмиэ итинтэн сиэттэрэн, Дьылбыт Оҕуһун бастакы муоһа олунньу ортотугар, эмиэ толору Ыйдаах түүн тостор эбит, диэн сабаҕалыахха сөп. Билигин да бэлиэтии көрдөххө, 50-ча кыраадыстаах тымныылар, февраль ортотугар диэри түһэллэр. Оннук күннэргэ, «оҕуспут муоһа өссө да тосто илик дуу?» диэн дьээбэлэнээччилэр элбэх буолаллар.

 

 

Сыллааҕы температура түмүллэн маннык график ойууламмыт. Саха Сиригэр өр олорбут уонна манна төрөөбүт-үөскээбит дьон буоларбыт быһыытынан, бу графикка дьиҥ баар көрдөрүллүбүтүн саарбахтаабаппыт.

Көрөрбүт курдук, бу бэриллибит сылга февраль ый бастакы аҥара январь ыйдааҕар тымныы буолбут. Дьэ ол кэнниттэн эрэ халлааммыт, тосту сылыйыы диэки барбыт. Маннык көрдөрүүлэр сыл аайы хатыланаллар. Онон, Дьылбыт Оҕуһун муоһа олунньу ортотугар тостор, диэн сабаҕалааһыным оруннаах курдук.

Саха омук фольклоругар, кыһыҥҥы кэм сайыҥҥы кэмтэн тоҕо уһун буолбутун туһунан остуоруйа баар. Онно, оҕус сылгыны кытта охсуһан кыайбытын быһыытынан, кини сөбүлүүр кэмэ – кыһын - уһун  буолбутун туһунан кэпсэнэр. Бу остуоруйа саха итэҕэлин кытта ыкса ситимнээх. Ол курдук сахалар итэҕэйэллэринэн, кыһыҥҥы кэм бэлиэтэ оҕус (Дьыл Оҕуһа), онтон сайыҥҥы кэм бэлиэтэ сылгы (Күн Дьөһөгөй).

Итинтэн сиэттэрэн, кулун тутар ыйбыт аатын кистэлэҥин туһунан билэр кыахтанабыт. Саха халандаарынан, үксүн бу ыйга Оҕуспут иккис муоһа тостор диэтибит. Ону таһынан бу ыйга сахалар сэргэлэрин туһанан (сэргэ эмиэ сылгыга сыһыаннаах) күн-түүн тэҥнэһэр күнүн кэтииллэр. Ол аата бу кэмҥэ кинилэргэ, сайыҥҥы Дьөһөгөйдөрүн оҕото – кулун - төрүүр.

Аны, саха халандаарынан ыам ыйа үксүн маай ый ортотун уонна бүтүүтүн диэки саҕаланарынан, муус устар ыйбытыгар чахчы даҕаны муус устар. Маны таһынан бу ыйбыт аата эмиэ символическай суолталанан тахсар. Дьылбыт Оҕуһа өрүс мууһун кытта Муустаах байҕал диэки барар. Онон ыам ыйыттан Дьөһөгөйбүт күрэстэһэр Оҕуһа суох буолан сахаларга соҕотохтуу мааныланар уонна сайыҥҥы кэм быйаҥын дэлэтэр сылаас күннэри аҕалар.

 

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь