home
user-header
Сайын уонна олох тустарынан
21 июня 2017 г., 12:31 1793

 

 

Сайын диэни сороҕор «сай» эмиэ диэччилэр. Кыһыны «кыс» эмиэ дииллэрин кэриэтэ. Холобур «кыс ортото», «сай ортото», «сай устата».


«Тыал сайа охсор» диэн эмиэ баар. Ити сайыҥҥа туох сыһыаннааҕый, диэҥ. Киэҥ-куоҥ аһаҕас сиргэ таҕыстаххына тыал сайа охсор. Сайыҥҥы кэм син биир ити курдук – киэҥ-куоҥ, аһаҕас, кыһыҥҥы курдук тымныы оҕуһа кырыалаах муостарынан тула өттүгүттэн хаайан турбат.

Бэлиэннэн (символынан) сайыҥҥы кэми сахалыы бэлиэтииргэ кириэс туттуллар. Ити түбэлтэҕэ кириэспит аата «ай» диэн ааттанар. «С» дорҕоон сүтэр, баҕар «Һ» дорҕооҥҥо кубулуйан иһиллибэт буолуон сөп. Тенгрианствоҕа итинник кириэһи «аджи» дииллэр. Баҕар биһиги «айыы» диэммит сылдьара буолуо. Христианство киирбитин кэннэ сахалар кириэс охсуналларыгар «айыы таҥара» дииллэрэ итинтэн. Крымҥа сылдьыбыт дьон, онно «Ай Петри» диэн хайа баарын билэргит буолуо. Тылбааһа – «Святой Петр» диэн. Крым татаардарыгар гректэртэн киирбит тыл дииллэр. Сайын ыһыах кэмигэр «айыыларбыт сиргэ чугаһыыллар» диирбит эмиэ итинтэн. Онон, сайын – айыы кэмэ.

«Айар-тутар» диэн өйдөбүл эмиэ сайыҥҥы кэмҥэ сыһыаннаах. Билэрбит курдук, көтөр-сүүрэр сайыҥҥы кэмҥэ төрүүр ууһуур, үүнээйи силигилии ситэр, айылҕа бу кэмҥэ тугу баҕарбытын барытын оҥорор, ситэр, киэргэйэр.

Мин сабаҕалааһыммынан, «сыйын» икки тыл холбоһуга. Син биир бүгүн – бу күн, курдук. Сай-ын. Кыһын эмиэ кыс-ын.

«Ын» диэн тугуй? Өйдөбүлэ – бу ыга анньан тиийэн кэлбит. Сай ынан кэлэн турар. Кыс ынан кэлэн турар. Итинник толкуйдаатахха, «сайын ортото» диирдээҕэр, «сай ортото» диэн ордук сөп буолар.

Кыһын иннинээҕи кэми, тоҕо эрэ «күһүн» диэн ааттыыбыт. Үөһээҥи толкуйу салҕыыр буоллахха, ити тылбыт эмиэ икки тыл холбоһугуттан турар – кыс үн. Кыс саҥа үнүөхтээн эрэрин кэпсиир курдук.

«Үн» туһунан салҕыы кэпсиир буоллахха, «таҥараҕа үҥүллэр» диибит. Үҥэр киһи үнүөхтүүр, сыыллан да тобуктаан да буолуон сөп. Таҥараҕа ынан тиийэр сатаммат буоллаҕа. Итиннэ маарынныыр «үҥүү» диэн баар. Копье, анньар тэрил, үҥурүтэ түһэргэ аналлаах тэрил.

Аны «олох» диэммит эмиэ дьиибэ тыл. Суолтата, туттуллар эйгэтэ олус киэҥ. Ол эрээри, ол өйдөбүллэр бары биир суолтаттан тахсаллар. Оннун булбут, түөрэҥнээбэт, туохха наадыйарын барытын туругун сүтэрбэккэ эрэ булар. Итинтэн маннык тыллар тахсаллар

Олох мас – олоппос

Олох – жизнь

Олох – местожительтво ( холобур, Хатаска олохтоохпун)

Олохтоох – местный

Олох ат – верховая лошадь…

Саха тыла дьикти. Арыый үөрэхтээх дьон билэргит буолуо – равновесие (турук) икки көрүҥэ баар. Устойчивое уонна неустойчивое равновесие диэннэр. Олох диэн – неустойчивое равновесие. Ат миинэн иһэр киһини санаан көрүҥ. Кини кууллаах бурдугу туруору олордон кэбиспит курдук  олорон иһэрэ сатаммат, тута сууллан түһүө. Биир туругу тутан уҥа-хаҥас, илин-кэлин иэҕэҥнии олордоҕуна эрэ сатаныа. Итинниги олоҕун булан иһэр, дэнэр.

Иккис турук – устойчивое равновесие, өлүк туруга, буолар. Сууллан түстэ да – сытыа.

Бу икки тыллар туохтарынан эрэ майгыннаһаллара харахха быраҕыллар. Бүтэр сыһыарыылара биирдэр –ох, -үк. Маннык сыһыарыы саха тылыгар аат тылы үөскэтэргэ туттуллар. Холобур, быһах «быс» диэнтэн, турук «тур» диэнтэн тахсыбыттарын кэриэтэ. Ол аата, «олох», «ол» ыйар суолталаах тылтан -ох көмөтүнэн үөскээбит. Онтон «өлүк» - «өл» диэнтэн.

«Ол» диэн, аныгы үөрэх тылынан эттэххэ, объективная реальность, буолар. Эйигиттэн тутулуга суох баар. Киһи атын киһиэхэ, үлүгүнэйбитин ыйан көрдөрөр кыаҕа суох, дьиҥ баары эрэ «ол» диэн ыйан көрдөрөр. Арай, олоҥхоһут ырыатынан-тойугунан уонна кэпсээнинэн атын киһи өйүгэр-санаатыгар, бу баар курдук ойуулаан биэриэн сөп. Онто олоххо курдук буолбакка, олохтуҥу – олоххо курдук буолар. Ол иһин ити айымньыбыт «олоҥхо» диэн ааттанар.

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь