home
community-header

                    
                    
“Тыгын Дархан” киинэ кэнниттэн санаалар
Амыдай 27 ноября 2020 г., 23:46 в Киноманы 2769

Далан “Тыгын Дархан” диэн кинигэтэ биэс сүүстэн тахса страницалаах. Ону барытын, икки чаастан эрэ ордук уһуннаах киинэҕэ кыайан киллэрбэккин. Уонна киинэ диэн, эмиэ бэйэтэ уратылардаах искусство көрүҥэ буолар. Онон суругунан айымньы сороҕор, киинэ устарга бастакы төрүөт, матыып эрэ курдук туттуллар. Былыр былыргыттан норуот санаатыгар биэбэйдэнэн кэлбит үһүйээннэр, киинэ сюжетыгар баһыйтаран уларыйыахтарын-тэлэрийиэхтэрин сөп. Ол киинэ итэҕэс өрүтэ буолбатах. Сүрүнэ, роман идеята, автор тугу этээри бу кинигэни суруйбута, киинэтигэр сүппэтэх буолуохтаах.


Урукку тутул саҕана, сүрүн күүс сэбиэскэй норуоту биир сомоҕо оҥорор хайысхаларга эрэ болҕомто ууруллара. Ол түмүгэр, аҕыйах ахсааннаах омуктар историялара сиһилии үөрэтиллибэккэ да, норуот өйүгэр-санаатыгар тиэрдиллибэккэ да хаалар этэ. Улахан суруйааччыбыт Далан, бу итэҕэһи туоратарга дьоһуннаах хардыылары оҥорбута, диэтэхпинэ сыыстарбатым буолуо. Ол, саха дьоно омук быһыытынан бэйэтин арыый үрдүктүк сананарыгар үктэл буолбута.

Сэбиэскэй Союз ыһыллар айдааннаах кэмигэр, Саха Республиката олох долгуннарыгар күүскэ оҕустарбакка хааларыгар, “Тыгын Дархан” роман үтүөтэ эмиэ баар буолуохтаах.

Билигин да, Россиябыт соччо-бачча олоҕун була илик кэмигэр бу киинэбит ситэн-хотон таҕыста. Киинэҕэ ойууланарга маарынныыр атааннаһыылары, билигин Аан дойду таыһымыгар көрөбүт. Кыра түгэнтэн саҕаланан баран, элбэх омук кыттыгастаах улахан сэрии да күөттэнэн тахсыан сөп курдук. Бу кэмҥэ, сыччах эйэлээх кэпсэтиилэринэн муҥурданар, туһата кыра буолан хааларын, Аан дойдуга туох буола турарын кэтээн көрөр дьон билэллэр. Былыргы Рим историга суруйбут, “эйэлээх олоххо олоруоххун баҕардаххына, сэриигэ бэлэмнэн”, диэн этиитэ сөптөөҕө көстөн кэлэр.

Киинэҕэ, өлөрсүүлээх кырыктаах кыргыһыылары көрө олорон, эмиэ да сөпсөһүө суох санаа кииртэлиир – саха киһитэ дьону кытта өйөһөн-өйдөһөн сырыттаҕына эрэ бу тыйыс дойдуга тыыннаах олорор. Онон бэйэ-бэйэни ити курдук сэймэктэһии биһиэхэ суоҕа буолуо, дии саныыгын. Ол эрэн, кып-кыра атаҕастаһыы, кыыллыы кыдыйсыыга тиэрдиэн сөп. Ол туһунан, Эрилик Эрэстиин норуот үһүйээнигэр олоҕуран суруллубут “Бөтүҥнэр” диэн сэһэниттэн билэбит. Манна ойууламмыт түгэн киинэбитигэр, Тыгын бааһыран соҕотоҕун ордон баран, мүлчүргэннээхтик куотарын ойуулааһын быһыытынан киллэриллибит. Режиссер уонна сценарист туруоруммут соруктарын толороору уонна айымньыларын ордук сытыырхатар туһуттан, былыргыттан бу кэмҥэ тиийэн кэлбит үһүйээҥҥэ даҕаны, роман сюжетыгар даҕаны бэйэлэрин уларытыыларын киллэрбиттэр. Билэрбит курдук, киинэ устуута кинигэ суруйууттан уратылардаах, туһунан сокуоннардаах буоллаҕа. Автордар кыратык омуннаан ылаллара бааламмат. Ол да буолар, биир түгэни бэлиэтээн ааһыахпын баҕарабын.

Тыгын сэрии кэнниттэн бааһыран уонна уһуннук хааман улаханнык илистэн сынньана олорон, Лөгөй дьоно атынан хаамтаран иһэллэрин көрөр. Ол кэнниттэн, хантан сэниэ ылбыта биллибэт, аттаахтары сатыы иннилэригэр түһэн, үүнэн турар маска тахсан, ааһан иһэр аттаах киһини атахтарынан муомахтаан өлөрөрүн, сиэри таһынан омуннааһын курдук көрөҕүн. Ити сценаны арыый уларытан, Тыгын аттаах дьону үөһэ хайа үрдүттэн ыраахтан көрөн, эрдэттэн бэлэмнэммитин курдук устубуттара буоллар ордук буолуо этэ, дии саныыгын.

Далан кинигэтин ис хоһооно олус киэҥ. Сюжета Саха сирин элбэх сирин-дойдутун хабан сайдар. Кинигэтигэр ол туһунан ыксаабакка, орун-оннугар хоһуйан төһө баҕарар уһуннук суруйуохха сөп. Оттон киинэ уһуна хааччахтанарын уонна устуу кинигэ суруйуутуттан уратытын быһыытынан, бэйэ-бэйэлэриттэн ыраах  буолар түгэннэри тэҥҥэ кэриэтэ көрдөрүөххэ сөп. Онно сороҕор, көрөөччү өйдөөбөккө хаалар – бу быһылаан ханна буола турарый, холобур, Туймаадаҕа дуу, эбэтэр Бороҕоҥҥо дуу? Маннык түгэн киинэбитигэр элбэх. Дьиҥэ, итини муҥ саатар, кадырдар икки ардыларыгар, сирдэрин аатын суругунан суруйан быһааран биэрэн иһэн туораппыттара буоллар, дии саныыгын.

Ити ааттаталаабыт итэҕэстэрим, киинэ олус бэрткэ сатаммыт өрүттэригэр холоотоххо, дьиҥэ, дуона суохтар. Ол курдук, артыыстар, оператордар, художниктар, консультаннар уонна да атын киинэ устуутугар кыттыспыт дьон үлэлэрин үрдүктэн атыннык сыаналаабаккын. Маннык дьоһуннаах үлэ тута кыайтарара ыарахан. Дьиҥинэн ыллахха, бу өр кэмнээх үлэ түмүгэ. Саха сиригэр улахан далааһыннаах ыһыахтар уонна да атын мероприятиелар ыытыллар буолбуттара син ыраатта. Онно, элбэх талаан арыллан, дьон күргүөмүнэн биир сыалга-сорукка түмүллэн айымньылаахтык үлэлииргэ үөрэммиттэрэ таах хаалбатах буолуохтаах.

Киинэ кэнниттэн элбэх хайгыыр да, сэмэлиир да саҥалар иһилиннилэр. Холобур, музыканан доҕуһуолун туһунан. Киинэ саха дьонугар эрэ анаан устуллара буоллар, төрүт сахалыы музыканан, хомус, кырыымпа, дүҥүр тыастарынан, тойуктарынан, олоҥхолорунан муҥурдуныахха сөп этэ. Оттон Аан дойду дьоно көрөрүгэр анаан уһуллар киинэҕэ итилэри таһынан, кинилэргэ чэпчэкитик иһиллэр музыка хайаан да баар буолуохтаах. Уонна, билиҥҥи сахалар аныгы европейскай культураҕа эмиэ чугас буоллахпыт. Мин биир бэйэм, симфоническай музыка баарын, киинэ бүтэһик кадырдарыгар эрэ өйдөөтүм. Уонна бастаан эмиэ, киинэ сахалыы музыканан бүппүтэ буоллар ордук буолуо этэ, диэх курдук санаа киирбитэ. Кэлин өйдөөн, киинэ автордара сөптөөх суолу тутуспуттар, дии санаатым. Далан айымньыта уонна бу киинэ, биһиэхэ да уонна атын омуктарга да баар, сэрии уонна эйэлээх олох туһунан кэпсииллэр. Ол иһин, биир омук иһигэр хаайан, киинэни тутах ис хоһооннуур сыыһа буолуо этэ.

Сорох көрөөччүлэр, Тыаһааны удаҕан оруолугар эдэр кыыһы туруорбуттара сыыһа, диэбиттэр. Чахчыта да, олох ыарахаттарын ааспыт, элбэҕи билбит-көрбүт, сааһыра барбыт дьахтар удаҕан аатырыахтааҕа эбитэ буолуо.

Тыаһааны удаҕан персонаһа бу киинэҕэ, атын персонажтартан ураты суолталаах. Кинитэ суох, киинэ сүрүн сыалын-соругун толоруо суох этэ. Норуоту холбуур өйтөн-санааттан сылтаан, ситэ өйдөспөккө, саха дьоно бэйэ-бэйэлэрин кыа хааннарын тоҕооһуннарын кэпсииринэн муҥурданар киинэ тахсыаҕын, Тыаһааны персонаһа баар буолан, айымньы дириҥ философскай ис хоһооннонон тахсыбыт. Бу, аатырбыт режиссер А.Кончаловскай “Сибириада”, диэн киинэтигэр баар Вечный Дед диэн персонаһыгар холоонноох уобарас. Киинэ бүтүүтүгэр Тыаһааны өлүөхтээҕин оннугар, ”мин бу күн сиригэр, олох оннун буллаҕына биирдэ төннүөм” диэн баран, көтөр кыыл булан кый халлааҥҥа көтөр. Онон бу, ол кэмнээҕи киһини уонна билиҥҥи (баҕар, инники да көлүөнэ) кэм киһитин ойуулаан көрдөрөр персонаж. Кини кырдьар сааһы билиммэт уобарас. Ол иһин, режиссер Никита Аржаков бу оруолга саамай сөптөөх артыыһы талбыт, диибин.

Олоххо ортотун булан олоруохха наада, диэн саха өс номоҕо баар. Онтон, олох ортото ханан баарын ким ыйан биэриэй? Сэрии аһыытын-ньулуунун эбэтэр олус уһун эйэлээх да буоллар, дьону улугурдар, никситэр олоҕу биллэххинэ биирдэ удумаҕалатыаҥ. Билигин көрөрбүт курдук, киһи-аймах ортотунан олорорго үөрэниэ ыраах курдук. Инникини тымтыктанан, онно баар харгыстары өтө көрөн, киһи-аймах олоҕун салайар кыахтаах наука салаата үөскээн олоххо киллэрилиннэҕинэ уонна саамай сүрүнэ, кини ыйыытын тутуһан олоро үөрэннэхпитинэ, олох ортотун көрөн олорор буола сайдыахпыт эбитэ буолуо. Ол курдук кэм хаһан кэлиэ биллибэт. Онуоха-маныаха диэри, ханнык баҕарар омукка, оннук наука суолтатын религия толоро сатыыр. Онон Тыаһааныбыт билигин да көтөр буолан, кыырай халлаантан кэтии сылдьар да буоллаҕына көҥүл.

“Тыгын Дархан”, саха киинэтигэр дьоһуннаах инники хардыы буолара чуолкай. Бу кэнниттэн, көрөөччүлэр, саха киинэтиттэн өссө элбэҕи күүтэ хаалабыт.

Избранное
  • 28 ноября 2020 г., 01:12
    Maivyurs   Пожаловаться

    не буду читать пока не посмотрю

  • 28 ноября 2020 г., 18:55
    mayatnik   Пожаловаться

    краткость сестра таланта

  • 28 ноября 2020 г., 19:23
    арий   Пожаловаться

    Олоххо ортотун булан олоруохха наада, диэн саха өс номоҕо баар. Онтон, олох ортото ханан баарын ким ыйан биэриэй? Сэрии аһыытын-ньулуунун эбэтэр олус уһун эйэлээх да буоллар, дьону улугурдар, никситэр олоҕу биллэххинэ биирдэ удумаҕалатыаҥ. Билигин көрөрбүт курдук, киһи-аймах ортотунан олорорго үөрэниэ ыраах курдук. Инникини тымтыктанан, онно баар харгыстары өтө көрөн, киһи-аймах олоҕун салайар кыахтаах наука салаата үөскээн олоххо киллэрилиннэҕинэ уонна саамай сүрүнэ, кини ыйыытын тутуһан олоро үөрэннэхпитинэ, олох ортотун көрөн олорор буола сайдыахпыт эбитэ буолуо    (Дьэ бу отой сопко суруллубут ) Билигин  Уоhэтэн аллараа туhэр кэм кэлэн турар кэмэ.

  • 28 ноября 2020 г., 21:32
    Aihal3   Пожаловаться

    Далан "Тыгын Дархан" кинигэтигэр 320стэн 353с страница хаттаан хатыланар. 33 страница суруллубута суох.

  • 28 ноября 2020 г., 22:02
    кулумнуур   Пожаловаться

    Дьинэр оператордар, декоратордар улахан элбэх ыарахан улэни онорбуттар эрээри, режиссёр сценарист улэтин кыайбатах диэн хомотор. Итиччэ уп-харчы кереллубутун кэнниттэн наhаа художественный оноруо суохтаах этэ. Максимум исторический буолуохтаах этэ.

    Тыгын Дархан романы Далан элбэх уhуйээни ырытан уерэтэн суруйбута. Ол иhин ити айымньы классика, итэ5этиилээх. Киhи меккуспэт

    Онтон бу киинэттэн киhи хомойор.

    Арай декорациялар атын киинэлэр оносуллар тахсалларыгар кемелеhуехтэрэ

  • 28 ноября 2020 г., 22:36
    Ytv6   Пожаловаться

    Мин саныахпар сценарий кыайтарбатах.Ити бүтэһигэр Тыгын соҕотох кэлэн баран эмискэ дьон хайа тэллэҕэр баар буола түспүттэрэ омуе баҕайы.Уонна дьахталлар тиистэрэ кылабычайан ырааһа бэрт, арыый оҥоһуу тииһи биллибэт гыныа этилэр.Таҥас сап да наһаа ырааһа бэрт

  • 29 ноября 2020 г., 01:58
    UranNst   Пожаловаться

    согласен, но! чтобы всю книгу отразить на синем экране, они решили сделать аля сериалом после полнометражного фильма. ожидаем на нвк саха остаток отрезанных кадров. И вот тогда мы все увидим полную картину которую не смогли нам показать в полнометражном фильме.

    P.S. полный анализ фильма дам, только после всего "покаженного".

  • 29 ноября 2020 г., 02:09
    UranNst   Пожаловаться

    в целом я фанат про своих героев народа Саха, но в этом фильме не смогли передать чувсвтва четкого сильного вожака того народа. Не прочувствовал так сказать конкретного авторетизма у него.

    Да и, раз фильм чуть ли не биографический, то нынешнему поколению для представления смонтировали бы отрезок после титров, где он жил с такого то по какой, был таким то таким, и сделал что то из чего-то. Чтобы нынешнее поколение хотя бы ПОНЯЛО, что реально в истории народа Саха жили такие наши древние крови, для проявления исторического интереса для нынешней молодежи. 

  • Если вернуться в те времена, как такового центра Саха Сирэ не было, а Дыгын лишь был вождем одной из сильных тогдашних племен. Он лишь смог подчинить себе слабых. С сильными были лишь отношения на основе договоренностей. Например, сильные племена Бетюн, Боотур Уус, Мымаха, Легея ему не подчинялись и считали себя, так же как кангаласские, центром земли.

    Род Дыгына не был таким сильным. Об этом говорит факт того, что его отца Мунньана с беременной женой выкрали простые тунгусы и убили на глазах матери, а Дыгыну пришлось появиться на цвет рядом с погибшим отцом. Если бы не помощь местных людей, то история этого рода не сохранилась бы в памяти. Сыновья у него родились слабыми...Среди 23-х Святых Ботуров саха, которые востали против завоевателей, их имен не упоминается. Потом один из них в числе первых пошел на поклон...

    В центре города есть Башня Дыгына + еще одна копия. Раньше рассказывали, что Дыгына поймали в плен как заложника-аманата и он умер в этой башне. Эта башня является символом города Якутска - города, который расположился на земле кангаласцев. Если кангаласцы такие сильные, то почему терпят этот позор?

    • 29 ноября 2020 г., 09:21
      bytyk1944   Пожаловаться

      киинэҕэ дьахталлар ытанньахтара бэрт. былыргы дьахтар сымыһаҕын быһа атыран диэбиккэ дылы, дьиппиэ буолаа ини.

    • 29 ноября 2020 г., 13:37
      кулумнуур   Пожаловаться

      Михаил_Местников, Тыгын не был только вождём хангаласского улууса. Если тщательно изучить предания якутов то можно найти что титул Дархан носил вождь родоплеменного союза якутов потомков легендарного Эллэй Боотура. При этом титул Дархан передавался от отца старшему сыну.

      В случае смерти Дархана и несовершеннолетния сына Дархан титул временно передавался близкому родственнику Дархана до совершеннолетия сына Дархан.

      Дархан не единолично правил, был институт глав и старейшин улусов - дарханат

      Все якуты за исключением некоторых родов родственны друг другу

      • кулумнуур, есть архивные свидетельства этому? Их ведь нет! А если нет - это голословность

         

        Мощный сильный род Боотур Уус, как и борогонские, также воевали с Дыгыном, не признавали его. Не признавали его Намские, не признавали Баай Уус - баягантийские, не признавали дюпсинские. 

         

        Он дарханом был у себя на хангаласской земле и не более того.

         

    • 29 ноября 2020 г., 13:42
      кулумнуур   Пожаловаться

      Михаил_Местников, ты попутал мать Тыгына с его отцом. Беременную женщину выкрали тунгусы, а не отца. Таким образом видимо тунгусы хотели найти договоренность с якутами захватив заложницу

  • 29 ноября 2020 г., 09:34
    Ytv6   Пожаловаться

    Былыргы дьахталлар тиистэрэ үчүгэйэ сөхтөрдө.

  • 29 ноября 2020 г., 09:47
    Kylym-chagul   Пожаловаться

    Массыына айаннаан ааһарын ким көрбүтэй?

  • 29 ноября 2020 г., 12:49
    Student1999   Пожаловаться

    Монгол диэн киинэни уутуччу утуктубуттэр. Сценарий суох. Далан тут ни при чем.

  • 29 ноября 2020 г., 18:12
    Ytv6   Пожаловаться

    Сценария Чингиз хан киэнигэр майгынныыр кытай киинэтигэр.Онно эмиэ үлэһиттэрин өлөттөрөн баран бэйэ бэйэлэрин өлөрсөллөр.Оруобуна

  • 29 ноября 2020 г., 22:01
    irnicklong   Пожаловаться

    Ой,Успокойтесь...Главное,что мы,потомки ,не только живы,но и ,благодаря Великой Октябрьской революции,Плану ГОЭЛРЛ и т.д.-Получили Образование!высшее!в университетах.И теперь,знаем не только 2 ящыка,но и иностранный.А наши Дети,.,уже Образованнее и Успешнее нас.

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь