home
user-header

                        
                        
Киһини аймыыр сирена тыаһа сур бөрө улуйуутугар холообуттар
Сур Бере
Pro аккаунт
5 октября 2020 г., 20:35 566

Аар тайҕа биир саамай сэрэх, өйдөөх, кыахтаах кыылынан сур бөрө буоллаҕа. Былыргыттан өбүгэлэрбит кэпсээннэриттэн биллэр, сэпкэ-сэбиргэлгэ дэбигис туттарбатынан, икки атахтаахтан саамай туора хаама сылдьарынан, чахчы сэрэхтээх кыыл. Чехияҕа, Афганистаҥҥа уонна АХШ-ка туттуллар сирена тыаһа бөрө улуйарыгар майгынныыр диэн быһаарбыттар Чехия уонна ниэмэс чинчийээччилэрэ. Acta Biotheoretica диэн журналга бу түгэн соруйан оҥоруу буолбатаҕа бэлиэтэнэр диэн суруллубут статья тахсыбыт. Бөрө тоҕо улуйарый? Тоҕо дьоннор да, кыыллар да онтон куттаналларый? Ыраахтан иһиллэри, бэйэ бэйэлэригэр тыл тиэрдээри. Сирена тыаһыгар дьон эмиэ оннук курдук толкуйдууллар эбит.

Ыт олорбута эбитэ үһү (Союзмультфильм, 1982) 


 

Үйэ уларыйарын тухары өбугэлэрбититтэн бэриллибит толкуйбут, күннээҕи олоххо сэрэх буолар ньымаларбыт бэйэбитин кытары бииргэ кэлсэн иһэллэр. Ол курдук эриэн үөн сыыбыргыырыттан, сытыйбыт сыттан киһи бары сиргэнэр, сэрэнэр. Ол курдук киһи араҕас-хара бэлиэни көрдөҕунэ тигээйини саныыр.

 

Чехиятааҕы аграрнай университет салайааччыта Луция Немцова (Lucie Nemcova) чинчийиитинэн атын да сэрэтэр сиреналар былыргыттан өбүгэлэрбититтэн кэлэр диэн быһаарыы таһаарбыттар. ХIХ уйэҕэ, киэн туттууга ХХ уйэҕэ тахсыбыт сиреналарга сыһыаннаах.

 

Ырытааччылар, учуонайдар быһаарбыттарынан дьону аймыыр, куттуур сирена сур бөрө улуйарыгар холонор (Canis lupus). Билиҥҥи үйэҕэ бөрө дьоҥҥо урукку курдук куттала суох эрээри Евразия уонна Хоту Америка диэки дьон сол да куттаналлар.

 

Чинчийээччилэр толкуйдарынан, үлэлэрин бэрэбиэркэлээрилэр наука үөрэтээччилэрэ 104 бөрө улуйуутун мунньубуттар. Онтон 59 олуччу киһи этигэр-сиинигэр киирэр улуйууну Чехияҕа, АХШ-ка уонна Афганистаҥҥа, олору Чехия суһал көмө массыына тыаһыгар тэҥнээбиттэр.

 

Спектрограмма тэҥнээһининэн бөрө улуйуута уонна сирена частоталара олуччу биирэ бэлиэтэммит. Автор этиитинэн бу тэҥнэһии алҕас буолбата чуолкай. Ол да буоллар сирена айбыт дьон соруйан кыыл,сур бөрө улуйарын үтүктубэтэхтэрэ буолуо. Бука санаатахха тыынар тыыннаах уонна техника конвергенциялаабыт/сөпсүспүт буолуохтарын сөп.

 

Киһиэхэ тиийимтиэлээх быһаарыыны айа сатаан инженердар инник, кинилэр иннилэринэн номнуо быһаарылыммыт санааҕа тиийбит буолуохтарын сөбө бигэргиниллэр. Сур бөрө улуйара киһиэхэ кутталлааҕа кистэлэҥ буотах. Эбиитин бу үөрэтиигэ сирена тыаһыгар бөрө атын бөрө улуйар диэн эппиэттиирэ бэлиэтэнэр эбит.

 

Бу этии бүтэһигэр автордар дьону атын кыыллар, үөннэр тыастарыгар болҕомтолоох буоларгытыгар көрдөһөллөр уонна баҕар инникитигэр хайа эмит киһи атын сэрэтии тыаһын айарга көмө буолуон сөп дииллэр.

 

Бөрөну кыылтан ураты айылҕылаах куттаах-сүрдээх кыыл дииллэрэ кырдьык. Билинни үйэҕэ, аныгы технология сайдыытыгар араас мемнар, уруһуйдар, этиилэр айыллаллар. Олуччу бастыннары биһиги манна мустубут «Законы волка».

 

N+1 (Сусанна Рожина тылбааһа, Сур Бере көннөрүүтэ)

#естественные_науки, #сахалыы

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь