home
user-header

                        
                        
Сүүстэн тахса сыл анараа өттүгэр сүппүт хамелеоны саҥаттан арыйбыттар
Сур Бере
Pro аккаунт
5 ноября 2020 г., 18:26 352

Мадагаскарга 1913 с. көстүбэтэх уонна сүппүт диэн ааҕылла сылдьыбыт Furcifer voeltzkowi хамелеону саҥаттан булбуттар. Сүппүт харамайы ниэмэс герпетологтара булбуттар. Кини дьылҕатын быһаараары учуонайдар арыы биир түгэх сиригэр барбыттар, ол үрдүнэн тыыннаах F. voeltzkowi хойуу тыаҕа буолбакка олорбут отелларын садыгар булбуттар. Чинчийии түмүгүн Salamandra таһаарбыттар.

Furcifer voeltzkowi тыһыта стресстан сылтаан чаҕылхай өҥнөммүт (Манна уонна аллараа Frank Glaw et al. хаартыскалара / SALAMANDRA - German Journal of Herpetology, 2020)


 

Мадагаскар — Сир үрдүгэр биир биоэгэлгэ (биоразнообразие) киининэн буолар. Оолус элбэх кыыллар уонна үүнээйилэр манна эрэ бааллар, араас элбэх лемурдартан саҕалаан дэҥҥэ көстөр көтөрдөргө дылы. Ону таһынан бу арыы хамелеоннар улахан аҥаардарыгар дьиэ буолар. Олор быыстарыгар 70 см уһуннаах сүүнэ улахан харамайдар уонна кып-кырачаан брукезиялар (Brookesia) көстөллөр.

 

Герпетологтар сотору-сотору арыыга хамелеоннар саҥа көрүҥнэрин булаллар. Хомойуох иһин, мас кэрдиититтэн сылтаан, уруккаттан биллэр уонна соторутааҕыта арыллыбыт рептилиялар сүтэр кутталга сылдьаллар. Сорохторо сүппүт диэн ааҕыллаллар. Олортон биирдэстэрэ — Furcifer voeltzkowi. Кинини бастаан 1893 с. ойуулаабыттар, оттон бүтэһигин 1913 с. көрбүттэр. XX үйэ ортотугар F. voeltzkowi көрүҥ статуһун быспыттар, онтукатын 2018 с. биирдэ төннөрбүттэр. Бу кэмҥэ дылы учуонайдар тыыннаах харамайдары көрбөтөхтөрө сүүстэн тахса сыл ааспыт ол иһин сүппүтэ буолуо диэн куттаналлар эбит. Айылҕаны харыстыыр  Global Wildlife Conservation тэрилтэ бу хамелеону 25 ордук көрдөнүллэр кыыллар ахсааннарыгар киллэрбит.

 

Мюнхеннааҕы Государственнай зооколлекцияттан сылдьар Франк Глау (Frank Glaw) салайыылаах түмсүү F. voeltzkowi дьылҕатын быһаарарга холоммут. 2018 с. сааһыгар кинилэр хамелеоннары бастакы булуллубут сирдэригэр айаннаабыттар — Мадагаскар хотугу-арҕаа сытар Махадзанга провинциятыгар. Алта точканы, ол быыһыгар тыаны уонна испиэскэ тахсыылаах сирдэри, чинчийэн баран кинилэр бэйэлэрин сөҕүүлэригэр F. voeltzkowi Кацепи (Katsepy) нэһилиэккэ баар отель улахан садыгар булбуттар. Быһа холоон учуонайдарга 3 атыыр уонна 15 тыһы харамай көстүбүттэр. Ону таһынан, хайыы-үйэ экспедицияттан төннөн баран, чинчийээччилэр F. voeltzkowi өссө 2015 с. оҥоһуллубут хаартыскаларын iNaturalist диэн порталга булбуттар. 

 

 

Учуонайдар F. voeltzkowi тыыннааҕын эрэ буолбакка өссө бу көрүҥ тыһыларын бастакынан ойуулаабыттар (описали). Тыһылара атыырдааҕар кыра уонна өҥүн көхтөөхтүк уларытар эбит: холобура атыырдар сүрүннээн от күөҕүнэн сылдьар буоллахтарына, тыһылар чаҕылхай уун-утары (контрастный) өҥнөнөр кыахтаахтар.

 

Furcifer voeltzkowi тыһыта (хаҥас) уонна атыыра (уҥа)  

 

Генетикаларын ырыҥалааһына хаттаан булуллубут хамелеон аймахтарын быһаарбыттар. Үс экземпляр ДНК-тын үөрэтэн баран автордар бу көрүҥ чугас аймаҕа арыы соҕуруу-арҕаа олохсуйбут Furcifer labordi буоларын бигэргэппиттэр. Аймахтыы харамайдар кээмэйдэринэн (F. voeltzkowi улахан), өҥнөрүнэн уонна муннуларыгар баар чорбоҕунан (вырост) араастаһар эбиттэр.

 

Автордар сабаҕалааһыннарынан F. labordi курдук F. voeltzkowi эмиэ олус кылгастык (1 сылтан кыра) олорор эбит. Эдэр харамайдар сымыыттан ардах сезонугар (алтынньыга - сэтинньигэ) түһэн тахсаллар эбит, түргэнник улааталлар уонна элбиир процесстарын саҕалыыллар. Кур дьыл (сухой сезон) саҕаланыытыгар сымыыттаан баран бары аҕа хамелеоннар өлөллөр. Бу этии сөп буоллаҕына F. voeltzkowi учуонайдарга тоҕо көстүбэтэҕэ судургутук быһаарыллар: аҕа харамайдары ардахтан сылтаан суол-иис суох эрдэҕинэ эрэ көрсүөххэ сөп.

 

F. voeltzkowi төһө киэҥник тарҕаммыта өссө биллибэт. Глау уонна кини хамаандата сабаҕалыылларынан бу харамай ареала быһа холоон Махадзанга провинция 100 км усталаах кытылыгар тарҕаммыт буолуон сөп. Онуоха бу биир, эбэтэр хас да ойдом (изолированный) хаалбыт популяция буолаллара биллибэт. Мадагаскар айылҕатын харыстабылын ыараханын учуоттаан туран учуонайдар бу көрүҥҥэ сүтэр кутталлаах (Endangered) диэн статуһу иҥэрэргэ сүбэлииллэр.

 

F. voeltzkowi хамелеон — Global Wildlife Conservation оҥорбут 25 ордук көрдөнүллэр кыыллар ахсааннырыттан хайыы-үйэ сэттис көстүбүт харамай буолар. Бу иннинэ учуонайдар сомалитааҕы прыгунчигы (Galegeeska revoilii), сүүнэ улахан Уоллес тойон-ыҥырыатын (Megachile pluto), вьетнамнааҕы табачааннары (Tragulus versicolor), ону таһынан Bolitoglossa jacksoni саламандраны уонна Nepenthes mollis непентеһы булбуттар. Фернандина арыыттан сылдьар галапагос черепааха хаттаан арыйыыта өссө да бигэргэтиллэ илик.

 

N+1

#естественные_науки, #экология, #сахалыы

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь