home
user-header
Туруорсуу
15 мая 2019 г., 22:23 137

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханыгар

А.С. Николаевка

 

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбатын Мунньаҕын (Ил Түмэн)

салайааччытыгар

П.В. Гоголевка

Үөһээ Бүлүү улууһун дьокутааттарын Сүбэтигэр Н.Н. Николаевка

 

 

2019 сыл муус устар 24 күнүгэр Үөһээ-Бүлүү улууһун олохтоохторо төгүрүк остуолга мустан киһи этин-сиинин туругар (здоровье) аһыыр аспыт суолтатын туһунан улахан кэпсэтии, санаа атастаһыытын кэнниттэн манныгы бэлиэтиибит.

XX үйэттэн саҕалаан Аан дойду үрдүнэн киһи аһыыр аһын суулаан, бакыаттаан бэлэмнээн уонна ас өр кэмҥэ буортурбатын диэн араас эттиктэринэн тумалаан (консерванты), ыыһаан дэлэйдик атыыга таһаарар буолбуттара. Ол курдук араас үүнээйилэр сиэмэлэрин (хлопок, кукуруза, рапс о. д. а.) улахан итиигэ ыганнар (пресс) сүмэһиннэрин мас арыыта диэн ааттаммыт аһылыкка туттабыт. Бу айылҕаҕа баар от сиэмэлэрин улахан ыгыы кэнниттэн (пресс) ис тутуллара уларыйан (структура) киһи этин-сиинин туругар буортуну аҕалар, буомурдар аска кубулуйаллар. Онон, мас арыытын дэлэгэйдик аһылыкка тумалааһыны уонна хоҥнорууга туттууну улаханнык аҕыйатарбытын эбэтэр олох да туттубаппытын ууһуур удьуор хааны чинчийээччилэр (генетики) сэрэтэллэр. Иккис улахан киһи этин-сиинин айгыратар аһылык көрүҥүнэн билигин элбэхтик араас ас көрүҥнэригэр туһаныллар ыраастаммыт (рафинированный) саахар буолар. Ол курдук билигин бурдук астарыгар (хлеб, булка, макаронные изделия и другие), араас утахтарга (соки) саахар элбэхтик тумаланар. Оннук саахардаах астарынан хортуоска уонна соҕурууттан кэлэр мас, талах астарыгар (яблоки, фрукты) баара биллэр. Элбэхтик саахары сиир киһи этин-сиинин тымырдарын бүөлээн, хатаран (гликирование) буортуну оҥороллор, ол курдук улахан, кыра тымырдар быһыта бараллар. Ол түмүгэр мэйиигэ хаан туруута (инсульт) уонна сүрэх үлэтин мөлтөөһүнэ (инфаркт) ыарыыларыгар тиэрдэр. Онон, киһи туругар улахан кутталлааҕынан, алдьатыылааҕынан ыраастаммыт саахары биһиги аһылыкка элбэхтик хото туттуо суохтаахпыт, аҕыйатыахтаахпыт. Маны тэҥэ соҕурууттан кэлэр ынах сүөһү бурдугунан уонна араас эминэн уотулланнар (гормоны, антибиотики) киһи этин-сиинин туругар эттэрэ буортулаахтара биллэр. Эттэн оҥоһуллубут араас эт көрүҥнэрэ (колбаса, сардельки, сосиски, фарш и т. д.) араас эттиктэринэн тумалананнар (консерванты, красители, эмульгаторы, ароматизаторы и т. д.) киһи туругун тупсарбата илэ. Соҕуруу дойдуга маска, талахха үүнэр астары (яблоко, виноград, фрукты) өр кэмҥэ сытыйбатын, буортурбатын диэннэр киһи туругар буортулаах эттиктэринэн ыыһыыллар. Холобура оннук ыыһаммыт дьаабылыка сыта суох буолар. Маннык астары биһиги эмиэ хото оҕолорбут, бэйэбит сиибит аһылыкка туттабыт. Онон, Саха сиригэр соҕурууттан уонна омук сирдэриттэн кэлэр ас араас көрүҥнэрин киһи туругар төһө буортулааҕын кэтээн көрөр (контроль) судаарыстыба тэрилтэтэ тэриллэн үлэлиирин ситиһиэххэ. Маннык тэрилтэ салаалара куораттарга уонна хас улуус аайы үлэлииллэрин ситиһиэххэ. Хас биирдии Саха сирин олохтооҕо этин-сиинин туругун, чэгиэн-чэбдик чөл буоларын туһугар судаарыстыбабыт уонна биһиги бэйэбит болҕомтобутугар ылан кыһаллыахха, үлэлэһиэххэ. Билигин баар ас-үөл туругун (качество) кэтээн көрөр тэрилтэ (Роспотребнадзор) үлэтэ ситэтэ суох. Ол курдук үҥсүү эрэ

киирдэҕинэ бу тэрилтэ орооһор кыахтаах, үҥсүү суох буоллаҕына тугу үлэлиирин билэр суох.

Онон, соҕурууттан кэлэр астары аҕыйаттахпытына бэйэбит сирбитигэр үүммүттэн (бурдук, оҕуруот, сир аһа) үөскээбиттэн (күөл, өрүс балыктара, мас, уу көтөрө) уонна төрөөбүттэн (ынах, сылгы,кыыл этэ, үүт) үүт астары дэлэгэйдик аһылыкка туттарбыт эппит-сииммит туругун тупсарыа, уһуннук чэгиэнник, чэбдиктик олорорбутун түстүө. Бэйэбит сирбитигэр үөскээбит астары дэлэтии, элбэтии тыа сирин саҥа сайдыы суолугар киирэн, үлэтин-хамнаһын сөргүтэн үлэтэ күргүөмнээхтик бардаҕына ситиһиллиэ.

Онон, аһыыр аспыт туруга (качество) хайдаҕыттан биһиги олохпут, эппит-сииммит туруга быһаччы тутулуктааҕынан судаарыстыбабыт атын сиртэн кэлэр астары кытаанах кэтээн көрүүгэ ыларын ситиһиэххэ.

Үөһэ этиллибиккэ олоҕуран төгүрүк остуол кыттыылаахтара Сахабыт сирин үрдүкү салалталарыгар (Ил Дархан, Ил Түмэн) манныктары туруорсабыт:

1. Атын сиртэн кэлэр ас араас көрүҥнэрин барытын судаарыстыбабыт кытаанах көрүүгэ ылан хас куорат, улуус аайы ас туругун кэтээн көрөр (контроль) бөлөхтөрү дьокутааттар истэриттэн уонна дьон-сэргэ (общественность) кыттыылаах талан үлэлэтэргэ.

2. Хас куорат, улуус аайы ас туругун көрөр, чинчийэр, быһаарар (экспертиза) тэрилтэлэри тэрийэргэ.

3. Дьон-сэргэ киэҥ араҥатыгар чуолаан орто уонна үрдүк үөрэх кыһаларыгар, оҕо уһуйааннарыгар саха төрүт астарын, кинилэр киһи этин-сиинин туругар туһалаахтарын киэҥник сырдатыыны, билиһиннэриини уонна ол аһылыктарынан ити тэрилтэлэри саха төрүт астарынан хааччыйары, олохтоох былаас тэрилтэлэрэ тэрийэллэрин, олохтуулларын ирдииргэ.

4. Түҥ былыргаттан саха киһитэ аһаан кэлбит астарын (ынах, сылгы этэ, ынах үүтэ, үүт астара, күөл, өрүс балыктара) киһи этин-сиинин туругар туһалаах эттиктэрин (витамины, минеральные вещества) чинчийиини, үөрэтиини киэҥник ыытан, дьон-сэргэ киэҥ араҥатыгар таһаарарга.

5. Бу туруорсууну улуус Сүбэтин мунньаҕар 2018 сыл алтынньы 9 күнүнээҕи туруорсууну кытта холбоон көрөллөругэр.

Турурсуу сурук Төгүрүк остуол кыттыылаахтарын биир санааларынан биһирэннэ.

 

Хоруй суругу сахалыы сокуонунан көрүллүбүт кэм иһигэр манна ыытаргытыгар:

Харыйалаах ыала

Д. Николаев аатынан уулусса 15 №-рэ

Үөһээ-Бүлүү

Николаев Ф. Л.

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь