home
user-header
КУОКУЙТАН САРДААНА ВАСИЛЬЕВА - УОЛ ОҔОНУ ТӨРӨӨБҮТ ТЫЛЫГАР УҺУЙАР КЫҺАМНЬЫЛААХ УЧУУТАЛ
1 августа 2020 г., 17:04 136

Төрөөбүт тыл тыына, алгыһа киһиэхэ иҥэр күүһэ олус күүстээх. Билиҥҥи сайдыылаах кэмнэ олох-дьаһах тутула, өй-санаа, төрүт үгэс умнуллубатын, саха норуота омук быһыытынан симэлийбэтин туһугар күүһүн-күдэҕин, бары кыһамньытын биэрэн туран үлэлиир саха тылын учуутала буолара саарбаҕа суох. Олортон биирдэстэрэ Саха Республикатын үөрэҕэрии туйгуна, Кэбээйи улууһун Куокуй орто оскуолатын үрдүк категориялаах саха тылын уонна литературатын учуутала, иитэр үлэҕэ дириэктэри солбуйааччы Васильева Сардаана Иннокентьевна.

– Сардаана Иннокентьевна, хас сыллаахтан иитэр-үөрэтэр үлэҕин саҕалаабыккыный?

– Саха тылын уонна литературатын учууталын идэтин баһылаат, төрөөбүт нэһилиэкпэр, үөрэммит оскуолабар 1996 сыллаахтан үлэбин саҕалаабытым. Оскуолаҕа үөрэммит сылларбар Куокуйга С.С. Петров, Кэбээйигэ Васильева А.Н. – саха тылын уонна литературатын учууталлара төрөөбүт тылга тапталы иҥэрбиттэрэ. Ол да иһин буолуо, саха тылын уонна литературатын учуутала буолар баҕа санаа оҕо эрдэхтэн саҕыллыбыта.

– Оҕо төрөөбүт тылын үөрэтэригэр, сайыннарарыгар муспут уопуккуттан билиһиннэр.

– Үлэм бастакы сылыттан оҕону интэриэһиргэтэр сыалтан оҕо уйулҕатын, уратыларын баттаабакка, кыахтаах, күүстээх өрүтүн таба тутан, мындырдаан, онно тирэҕирэн киһи быһыытынан олоҕу дьоһуннук олорорго тускулуур дьоҕурдара сайдалларыгар олук уурабын, сайыннарарга дьулуһабын. Уруокка, иитии үлэтигэр да хас биирдии үөрэнээччи бэйэтин санаатын толору этэр, кэпсиир, сэһэргэһэр, дьүүллэһэр, мөккүһэр, эбии литератураны ааҕар, чинчийэр, тэҥнээн көрөр, ол кэнниттэн бэйэтин санаатын түмэн, ону сааһылаан, ситимнээн кэпсиир, көмүскүүр дьоҕурун сайыннарарыгар олук ууруллар. Оҕо кыаҕа, ылынара, толкуйдуура ураты, маны барытын сатаан таба тайаннахха дьоһун киһи тахсара саарбаҕа суох.– Уол оҕо ис уйулҕатын уһугуннарарга көмөлөһөр эйгэни тэрийии туох уратылааҕый?

– Куокуй орто оскуолатыгар 60% уол оҕо үөрэнэр. Онон оскуолаҕа ордук уол оҕону иитиигэ, олоххо бэлэмнээх буолан тахсарыгар ордук болҕомто ууруллара эрэйиллэр. Уол оҕону төрөөбүт тылынан хомоҕойдук кэпсэтэр, санаатын сааһылаан уус-ураннык этэр, суруйар, сахалыы толкуйдуур дьоҕурун сайыннарар сыалтан «Уолан» куруһуок үлэтин саҕалаабытым балачча сыл буолла. Уол оҕо, мин санаабар, ураты киһи. Кыратыттан уолу сатаан таба ииттэххэ, уопсай тылы булан, интэриэһин таптахха, дьоһун киһи, норуот кэскилэ буолар кыахтаах. Кини ис уйулҕатын уһугуннарарга, тылга, айымньыга тапталы үөскэтэргэ элбэх бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаспат үлэ араас көрүҥэ эрэйиллэр. Бу барыта хас да сыллаах үлэ түмүгүттэн тахсар, уол оннук үгүс үлэҕэ уһаарыллан киһи буолар. Дэлэҕэ этиэхтэрэ дуо «уол оҕо аҕыс кырыылаах» диэн.

Уол оҕо айылҕаттан симик, элбэх саҥата-иҥэтэ суох буолар. Онон кыргыттарга баһыйтарара үгүс.– Ордук туохха болҕомто уураҕын?

– Төрөөбүт тыл учуутала буоларым быһыытынан тылга ордук болҕомто уурабын. Ыраас, чуолкай тыллаах-өстөөх, дорҕоонноох куоластаах, лоп бааччы саҥалаах, ис киирбэх хамсаныылаах уол оҕо үөрэ-көтө кэпсии, этэ-тыына турара көрөргө, истэргэ интэриэһинэй. Тыл этии истэргэ судургу эрээри, ис-иһигэр киирдэххэ уустук идэ. Ханнык баҕарар идэ курдук, туспа уратылаах, албастаах, сокуоннаах. Тыл этиигэ киһи билиитэ-көрүүтэ, санаата, толкуйа, тылы төһө баһылаабыта, сатаан туттара-туһанара, саҥарар уратыта барыта түмүллэн көстөр.

– Уолаттар куруһуокка ханнык дьарыгы ордороллоруй?

– Куруһуокка уол дьарыга элбэх, олортон ордук табыллан хоһоонноохтук ааҕыы үлэтин ордороллор. Хоһоонноохтук ааҕыы сүрүн уратыта хоһоон ис тыынын өйдөөн, тембрин таба тайаныыга сытар. Хас биирдии хоһоон бэйэтэ ураты настырыанньалаах, ураты «интонациялаах». Ол кини ис хоһоонуттан, дорҕоон дьүөрэлэһиититтэн, ритмиттэн, рифматыттан, хас биирдии тылын этиллиитин уратытыттан тутулуктаах. Уолаттар куруһуоктан кырыыланан тахсан араас таһымнаах ааҕыыларга, көрүүлэргэ, кэнсиэртэргэ кытталлар. Сценаҕа холкутук туттан, дьон болҕомтотун тардар курдук саҥара-иҥэрэ үөрэнэллэр. Саамай сүрүнэ, куруһуок кыайыылаах өттө бөлөҕүнэн ааҕарга эппиэтинэстээх буоларга үөрэнэр, хас биирдии киһи хайдах ааҕарыттан бөлөх үлэтэ улахан тутулуктаах буоларын өйдүүр. Уолу кэмигэр сатаан ииттэххэ, үөрэттэххэ, кыахтаах өттүн таба көрөн салайдахха, бигэ өйдөөх-санаалаах, туруктаах киһи буолара саарбаҕа суох.

Норуот олорбут олоҕо, тыына, дьылҕата төрөөбүт тылыгар иҥэн сылдьар. Оҕо төрүөҕүттэн Ийэ тылын эйгэтигэр иитилиннэҕинэ, саха норуотун кутун-сүрүн, өр сылларга муспут муудараһын этигэр-хааныгар иҥэринэр, төрөөбүт тылын уонна айымньытын нөҥүө бэйэтин омугун харыстыыр, өй-санаа өттүнэн сахалыы тыыннаах, дойдуга бэриниилээх киһи буолар.

Оҕо кыра сааһыттан төрөөбүт төрүт тылынан саҥаран, култууратыгар, үгэһигэр тирэҕирэн, сахалыы куттаах-сүрдээх, сиэрдээх киһи буола иитиллэн тахсарыгар күүс-көмө буолар, сүбэ-ама биэрэр, үөрэтэр, эрчийэр – хатыламмат баай билиилээх, сатабыллаах педагог, саха тылын учуутала буолар.

Саха тыла сайдарын туһугар күүһүн-күдэҕин, бары кыһамньытын биэрэн туран үлэлиир учууталга улахан махтал буолуохтун. Ийэ тылбыт – ийэ эйгэбит илгэтэ – үүнэ-сайда тур.

Кэпсэттэ Анисья Спиридонова.

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь