home
user-header

                        
                        
"Эр киһи кутун уһугуннарар соруктаахпын..."
HALAN
Pro аккаунт
31 октября 2013 г., 12:13 в Author.Ykt.Ru 1986

"Ыйдаҥа кыыһа буолан дуу, сылтаҕа суох санаарҕыыбын..."

Умсуура... Айыы Умсуур Удаҕан... Бэйиэт дьахтар.

Бэҕэһээ киэһэ аҕабынаан поэттар тусаһаларыгар Умсуура киэһэтигэр сырыттыбыт.

Ол эрэн бу суругум поэзия туһунан буолбатах, бааламаҥ.

***

Үрдүк анал үөрэхтээх суруналыыс (Свердловскай журфагын бүтэрбит эбит), элбэх сыл "Чуораанчык" сурунаалы салайбыт Ольга Корякина-Умсуура хоһооннорун эрэ аахпата, поэзия эрэ туһунан кэпсээбэтэ, омук кэскилин торумнуур тыллары эттэ, саха тылын чөллөөх гынар суоллары ыйда да диэтэхпинэ, олус омуннаабатым буолуо.

Мантан аллара кэпсэтии кыракый лоскуйун сурукка тиһэн биэрэбин:

- Төрдүс кинигэбиттэн саҕалаан кинигэлэрбин кэннигэр тылдьыттаах гынным.

Суорун оҕонньор "тылы быһаара сатаама" диэн эппитин кыайан ылымматым. Быһаарбатахха сатаныа суох курдук.

Бу бэһис кинигэм эмиэ быһаарыылаах.

Тоҕо диэтэххэ "Кэп туонуу" диэммэр үс соругу туруоруммуппуттан биир соругум баар этэ: саха тылын ийэ кутугар эргитии.

Үс соругум барыта манныктар:

1. Саха тылын ийэ кутугар эргитии.

2. Эр дьон кутун уһугуннарыы.

3. Сүрэх ахсын таптал аал уотун оттунуу (ханнык эрэ платоническай, үрдүк буолбакка, оҕо төрүүр таптала).

Сурукка-бичиккэ хаалан хааллаҕына, саатар биир эмит киһи суоллуо дии саныыбын...

Атын өттүнэн бастакы "кыһыл" кинигэбэр киирии тыллар элбэхтэр, холобур, "сценарий" диэн, онно оччотооҕуга олох да кыһаммат этим, ону биирдэ биир көрсүһүүбэр эппиттэрэ - тоҕо наһаа элбэх киирии тыллары туһанаҕыный, - диэн. Онтон өйдөнөммүн, дьэ сахатыта сатаатым...

Үөрэнэ да сылдьыахпыттан уу сахалыы саҥарарга кыһаллар этим, оннооҕор автобус диэни хоптообус дии сылдьыбыттаахпын.

Онтон сылтаан бииргэ олорор кыыспын кытта наһаа ынырыктык кыыһырсар этибит, кини нуучча салаатыгар, мин саха салаатыгар үөрэнэрбит...

 

Тыл эйгэтэ, өйдөбүлэ, суолтата сүтэн эрэрин аан бастаан үөрэххэ киирэн баран билбитим. Арай, уопсайга бөх-сыыс бөҕө, кирдээх. Мин ону хомуйаары балтыһах көрдүү бардым. Ким да билбэт, онтукам, балтыһах диэн тылы өйдөөбөттөр эбит, биһиэхэ Тааттаҕа балтыһах диэн швабраны ааттыыллар, кэнники дьоммор этэбин: ханнык морфлокка сулууспалаабыккытый швабра буола-буола? Туоралаах уонна уктаах - балтыһах буоллаҕа дии!

Онон, көрөргүт курдук, хайыы үйэ 76 сыллаахха балтыһаҕы ким да билбэт эбит этэ.

Онтон ыла өчөһөммүн сахалыы саҥарабын. Силим диибин. Оннооҕор оччолорго силим диэни килиэй дииллэр...

Тыл эйгэтэ сүттэр-сүтэн иһэр. Бииргэ үөрэнэр оҕолорум, бүлүүлэр устуул дииллэр, ону мин көннөрөбүн, оттон миигин төттөрү көннөрөллөр! Олоппос диэн олох мас, быыкайкаан, талахтан оҥоһуллубут, оттон сарайдаах устуул сахаларга суох, онон устуул диэн сөп дииллэр.

Онно өйдөөбүтүм, тылбытын көйгөтүтэр эбиппит, саха бэйэтин тылын хаалларан иһэр эбит, уонна атынынан солбуйан иһэр.

Оннооҕор сакаас диибит дии, оттон биһиги саҕана тугу эрэ үлэһэр этибит - куораттан тугу эрэ үлэспит үһү, онон билигин сурунаалбытыгар "сакааһа" диэн буолбатах, "үлэҕэ" диибит...

Билигин кылаабынай эрэдээктэр да буолбатарбын, эдэр суруаныыстар тылларын көрө-истэ сатыыбын.

Холобур таҥас туһунан. Дьахталлар таҥнар таҥастара накидка диэн баар, ону толкуйдаан-толкуйдаан баран биир тылы киллэрдим - сабылык диэн, саптан кэбиһэҕин, онон саба быраҕынар таҥас барыта "сабылык".

Наһаа элбэхтик "эмоция" диэни туттабыт эбит, ону хайдах сахалыы этиэххэ диэн толкуйдаатым.

Иэйии диэн баар дии - чувство, онтон таһаараммын иэнийии (иэгийии?) диибин.

Уонна түөлбэ тыллары киллэрэ сатыыбын.

Холобур, энергия диэни киһи наһаа тутар, мин кэргэним Бүлүү киһитэ, хотунум арай этэр: нэҥирим суох буолла. Өйдөөбөтөрбүн да, тылын тамаҕыттан иһиттэхпинэ, энергията суох. Баҕар саха тылыгар хаһан эрэ энергия диэн тыл киирбитэ буолуо, баҕар бэйэбит тылбыт сылдьара буолуо, биллибэт. Ол эрэн энергияны нэҥир диэххэ сөп.

Итинник уора-көстө киллэрбит тылларым бааллар эрээри, тоҕо эрэ тутан ылбаттар (кыыһырбаттар?), ол аата кэм ылынар буоллахтара, тоҕо эрэ бакылтыат-икилтиэт дииллэрин курдук ким да ыаһахтаспат...

Аны "реклама". Дьиҥэр, сахалыы өйдөбүлэ баар ээ - арбааһын. Олоҕо суох хайҕааһын курдук иһиллэр, онон уларытан "арбаан" диэтим.

Урбаан диэни киллэрбитим дии! Онно ханыы курдук. Ол эрэн урбаанньыт буолбакка эрэ, ити хайдах эрэ олуона, бизнесмен да диэн, бизнес да диэн, иккиэн урбаан диэн буолуохтарын сөп этэ.

Дьиҥэр поэзияҕа тылы быһаарыы диэн суох буолуохтаах. Ол эрэн мин быһаарабын...

 

Тылы туттарбар оруо маһы ортотунан буолбакка, саха тылын сокуоннарын кэспэккэ киллэрэбин, Пекарскай тылдьытын иҥин көрөбүн, онон айбыт да буоллахпына, ол син биир олохтоох...

Хаһан эрэ улитка диэни сыыллар диэбитим, онтум кэлин билбитим түүр тылыгар сыылар диэн эриэн үөн эбит...

Сүүрбэччэ-отучча бэйэм айбыт тылларым ханна эрэ күүлэйдии сылдьар буолуохтаахтар, сороҕун умнан кэбиһэбин.

Ыксаан кэнники сурунар буоллум...

Вещество диэн баар дии, ону сэк диэтим, ол аат сээкэй диэнтэн тахсар курдук.

Дьиҥинэн латыынныы алпабыыттаах буолуохтаах этибит, оччоҕуна уопсайынан з, е, щ, ю, я курдук буукубалар (дорҕооннор) биһиэхэ киириэ суохтаахтар этэ, онон киирбит тыллары бэйэбит тылбытынан оҥорон кээһиэхтиэх этибит. Холобур, "көрүдьүөс" бэйэбит тылбыт дии сылдьабыт дии, онтубут киирии тыл ээ - курьез. Оннук курдук киирии тыллары сахатытан бэйэбит тылбыт гынан кэбиһиэ этибит. Оттон билиҥҥи киирии тыллар тыл сокуонугар сөп түбэспэт буолан тирии таһынан иһиллэллэр. Дьиҥинэн, уларыйбыт, саха тылыгар киирбит тыллар наһаа элбэхтэр, холобур: мыылай маҥан, ити мыылай диэн нууччаттан киирбит белый диэн тыл сылдьар ээ, онтон салгыы "мылаа маҥан" диэн тахсыбыт...

- Учуутал диэн тыл туһунан кэпсээ эрэ.

- Учуутал диэн түүр тыла, олоҕо ук диэн. Онно түүр тылларыгар сыһыарыы эбиллэн "укчи" буолбут, онтон нуучча тылыгар киирбит - учуутал. Дьиҥинэн өй угааччы. Ити наука диэн тыл эмиэ итинник олохтон үөскээбит тыл: на+ук+а.

Дьиҥинэн учууталлар - угааччылар, эбэтэр түүрдүү укчилар, эбэтэр сахатыттахха - укчулар...

Бэйэлээх бэйэбит тылбыт ити "максимум" диэн сылдьар: мах бэрдэрдим, сүүрэн маҕыйан кэллим. Оннооҕор махтал - "саамай улаханын тал" диэнтэн үөскээбит...

Ол эрэн аһара барар эмиэ сатаммат...

Холобур, сорохтор алгыс диэни "аал уокка ыс" диэнтэн тахсыбыт дииллэр, ити сыыһа.

Аал диэн улахан диэн суолта буолбатах, аал диэн дьиҥинэн кыһыл, онон "кыһыл уокка ыс" диэн, аал уокка ыс.

Онно ханыылыы: алма - аал мас - дьаабылыка, Алсу - ал суу - кыһыл уу.

Мин "Аал саас" диэни туттабын  - күһүнү ханарытан этэбин, аһым сиппит кэмэ, сүрдээх үчүгэй, саас курдук гынан баран атын кэм.

Алыча эмиэ, ол аата "аал ас".

Итинниктэри ылан иһиэхпит этэ...

Рецепт биэрэбит дии, онно  начинка диэни иҥин араастык тылбаастыы сатыыбыт, начыын иҥин диэн. Онтубут дьиҥинэн баар эбит, түүрдэргэ барыларыгар долма диэн ас баар - дьиҥинэн эриллибит эттэрин долма/толма дииллэр - ол аата толоруу диэнтэн, туолма, туох эрэ иһин толорор эт, сахалыы туолба. Бу тылы кэлэр сурунаалтан туттаары сылдьабыт...

 

Бастакы соругум (тылы кутугар эргитии), арааһыта, олоҕум тухары туолуо суох быһыылаах.., тапталы да киһи сиппэт.., арай эр киһини уһугуннарыахха сөп эбитэ дуу... хайдах эбитэ буолла...

Итинник, бэҕэһээ киэһэттэн кып-кылгастык. Үөлээннээҕэ (саха салаатыгар бииргэ үөрэнэ киирбиттэр) эмиэ бэйиэт дьахтар Саргы Куо бэҕэһээ эттэ ээ: Оля саха буоларынан киэн туттар. Саха сайдарын туһугар сылдьар киһи. Оннук айыллыбыт.

Атын суруктарым

Избранное
  • 31 октября 2013 г., 12:40
    BERT_JICKTY   Пожаловаться

    Дьээ-буо! Бэйэм тылдьыппар элбэҕи киллэрилинним:

    http://www2.forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=2080773

  • Аноним
    31 октября 2013 г., 12:53
    Аноним

    Ити тыллар сахалыы тылбаастара үксэлэрэ тылдьыттарга бааллар, былыргы тыллары умнубуттар ол иһин "энергия"эҥин дииллэр. Саҥа тыллары (неологизмнары) хас да тылы үчүгэйдик билэр лингвист оҥоруохтаах, ответственность!!!! Билигин бары гугл переводчигы туһанан сымыйанан тюрколог буолаллар, оннук сатаммат.

    Холобура - учитель олох да атын төрүттээх, тоҕо булкуйаҕыт? 

    От гл. учи́ть, из праслав. формы *učiti, от которой в числе прочего произошли: др.-русск. учити, укъ «учение», ст.-слав. ѹчити, ѹчѫ (др.-греч. греч. διδάσκειν), русск. учить, укр. учи́ти, белор. вучыць, наву́ка, болг. у́ча «учу», сербохорв. у̀чити, у̀чи̑м, словенск. učíti (-ím), чешск. učit, словацк. učiť, польск. uczyć, uczę, в.-луж. wučić, н.-луж. hucyś.

    Итинник профанация кэнниттэн дьиҥнээх үлэни дьон күлүү-элэк оҥостор. Форумнарга элбээбиттэр, араас "сахараллар, сакраллар, сириустар".

    • Автор
      31 октября 2013 г., 13:52
      HALAN   Пожаловаться

      Источниккын этэриҥ буоллар. Мөккүөр таһымнаахтык барыахтааҕын умнума, аһара күүстээх сыанабыл тыллары туттубаккар көрдөһөбүн.

  • 31 октября 2013 г., 13:27
    BERT_JICKTY   Пожаловаться

    Оттон ханна баалларый ол "дьиҥнээх үлэлэриҥ"? Ити, киһи кыбыстар, "Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта" дуо? Тыл үөрэҕэ дьиҥнээх үлэтэ суоҕар "народная этимология" үөдүйэн тахсар. Профанация буолбатах - народная этимология

  • Аноним
    1 марта 2014 г., 18:01
    Аноним

    ыйдаҥа кыыһа буолан дуу... хоһооҥҥун ааҕыахпын баҕардым

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь