home
user-header

                        
                        
Сааскы этиҥи кытта олох устуо...
HALAN
Pro аккаунт
22 октября 2015 г., 04:13 в САХА ЭЙГЭТЭ 1814

 

Билигин кыһыары күһүн. Сахаҕа кыстык саҕаланна. Тоҕо сааскыны санаатыҥ диэххит. Төрүөтэ буоллаҕына маннык. Дириҥник ытыктыыр киһим бэҕэһээ суруйбут:

Николай, үтүө күн!
24.10.15. Алампа өлбүтэ 80 сыла туоларынан саҥа өйдөнөн ыстатыйа курдугу суруйдум. 25.10.15. араадьыйабар кэпсээри. Онтон хаһыакка биэрииһибин диэбитим, хойутаабыппын. Онон эйигиттэн көрдөһөбүн - интэриниэккэ ханна эрэ кыбыт, дьон аахтын.

Ытыктабылы кытта Галина Семеновна Попова-Санаайа.

Үөрүүнү кытта манна бэчээттиибин.

 


 

Күн сириттэн күрэммитэ 80 сылыгар санаан ааһыаҕыҥ...

 

Кини 1935 сыллаахха алтынньы ый 24 күнүгэр 49 сааһыгар сылдьан сэлликтэн тыына быстан манна Дьокуускай куоракка көмүллүбүтэ. Ити кими этэбиний? Кинини - Алампаны. Ол аата өлбүтэ 80 сыла туолбут эбит. Саныыр дьон санаабыт буолуохтаах. Билэр дьоммуттан хас даҕаны киһи бу күн уҥуоҕар тахсар идэлээх буолаллара - манна куоракка эрдэҕинэ. Тахсан тыыннаах сибэккини хаарга хаалларан, халыҥаан эрэр хаарынан саҥата суох сабыллан сытарын ахтан-санаан, саҥата суох тура түһэн ылаллара... Бэйэтэ эмиэ бэрт курус кэрэ, тыын ылар, тыын түгэн эбит этэ. Ону харыһыйан сорохтор көһөрөрү утарбыттара. Ол гынан баран норуот баҕатын толорор дьулуур кыайан, көспүтэ. Көһөрүөх иннинэ киэһэ үгэспинэн хоһооннорун кинигэтин арыйа баттаан иччилээх, хомуһуннаах хоһоонун таба туппутум уонна сөпкө көһөрөллөр эбит дии санаан уоскуйбутум, биир бигэ санааҕа кэлэн иэрэҥ-дьиэрэҥ буолбутум ааспыта:

 

Араҕас далбар оттотугар

Алтыаллаһан үөскээбит

Араас талыы атастарбыттан

Атааннаспакка сылдьаммын,

Арахсан хааламмын,

Атын сиргэ адаҕыйбытым

Араара санаатахха

Абалаах эбит..

1923 с. Ити аата өлүөн лоп курдук биир мөһүлгэ иннинэ киниэхэ итинник санаа киирбит.

 

Ол түүн билэр дьоммуттан хастара даҕаны түүл түһээбиттэр эбит этэ. Бэйэм эмиэ. Ону сурукка тиспитим баар. Кэмэ кэллэҕинэ аахтарыам, ааҕыам, кэпсиэм, билигин сыттын.

 

Билигин Тааттатыгар уҥуоҕар дьон хайаан да сылдьан эрдэхтэрэ. Онно кинини күннэтэ саныыр оскуола да баар, нэһилиэгэ да баар, хаан-уруу аймах-билэ дьоно-сэргэтэ олорор. Бүтүн улуус турунан туран көһөрбүттэрэ, уҥуоҕун ытык сиргэ харайбыттара. Хадаайыга дьон куруук сылдьа турар сирэ - манна аһаҕас халлаан аннынааҕы түмэл үлэлии турар. Онно киирэн уҥа илиигинэн барбахтыы түс даҕаны - киһибит уун утары бу сытар. Уҥуоҕар киһи уйадыйыах туллуктар тула түһэн олорор гына оҥорбуттара саха санаатын иһинэн. Эдэрчи бэйэтэ боруонсаҕа кутуллан ытыһын иһиттэн туллугу - үрүҥ туллугу - көтүтэ турара эмиэ олус табыллыбыт оҥоһук. Онон Алампа киэнэ барыта да санаа хоту буолан иһэрдээх диэн астына саныыбыт - саха дьоно бары даҕаны.

 

Мин кини Адам Скрябины кытары доҕордуутун туһунан улаханы тугу даҕаны дии илик эбиппин. Онон бүгүн бу туһунан этэ-кэпсии түһүүм. Адам Скрябин саха бастакы самодеятельнай композитора буоларын, кини айбыт, норуотуттан хомуйбут ырыаларын нуотата Москуба куорат будулҕаныгар сүппүтүн билэбит. Ити эрээри Алампа тылыгар суруйбут "Саха ырыата" диэн сахалар гииминнэрэ буолбут, федералист сахалар тыыннарын таһаарар ырыалара норуокка тыыннаах сылдьыбытын, кистээн ылланарын эмиэ билэбит. Ити эрэ ырыа буолбатах - өссө хас даҕаны ырыа оччотооҕу фольклор быһыытынан тыыннаах ордон хааланнар билигин бааллар. "Саргылардаах сахаларбыт", "Оҕо-оҕо эрдэххэ" эҥин.

 

Оччотооҕу диирим ити нууччалыы соҕус тартарыылаах матыыптаахтарыттан этэр быһыым. Ити "Саха ырыатын" Адам Скрябин айбытынан Нөмүгүлэр бу сылларга Дьокуускайга киирэннэр Саха тылын күнүгэр Өксөкүлээх аатынан уораҕай саалатыгар ыллаан ньиргитэн тураллар. Аныгы албаһынан ол барыта суруллан, хараллан сытар. Хаһан баҕарар хостоон ылан истэргэ син - "Ийэ тыл" көҥүл түмсүү архыыбыгар баар. Ити эрээри ырыа матыыба биир мин өйбөр хатанан хаалбатаҕа, кэлин даҕаны ким да ыллыырын истибэппин.

 

Ырыаны 90-ус сылларга Баһылай Бырдьахаанап матыып айан биһиги кыһабыт оҕолорунан норуокка тарҕаттара сатаан турар. Галина Федорова бэккэ кыһаллан туран, модьуйса-модьуйса оҕолорго үөрэтэ сатааччы, наар уол өттүн мунньан Тыл күнүгэр эҥин ыллатааччыбыт этэ да, тоҕо эрэ норуот иилэ хабан ылан ыллаан киирэн бара илик. Оҕолор да модьуйуу күүһүнэн ыллыыр курдук буолааччылар. Бастаан эрэ утаа ис сүрэхтэриттэн ыллаан ааспыттара. Холобура, Шура Поповалаах саҕана Егор Петрович Жиркову Ил Түмэн дьокутаатыгар аҕытаассыйалыы Уус-Аллаҥҥа барарга бэркэ турунан туран, ис-истэриттэн эрчимирэн ыллыы сылдьыбыттара. Онон кэм ырыата эбитэ дуу диэхпин саныыбын. Ыллыахха баара... "Тыгын кырдьаҕас саҕыттан тымыр сыдьаан тылламмыт тырыттыбат ньыгыл дьылҕалаах тыйыс саха аатыран тыыллан-үөскээн иһиэҕиҥ" - диир бэрт этэ...

 

Адам Скрябин кэргэниттэн Шадриннар кыыстарыттан биир соҕотох тымыр-сыдьаан кыыс оҕо тыыннаах хаалан олох олорон сэттэ оҕону төрөтөн-иитэн киһи оҥортоон хаалларбытыттан хос сиэнэ Панкратий Дмитриевич Петров историк кинигэ оҥорон ийэтин кэриэһигэр анаан турар - ити олох соторутааҕыта, эһэлэрин 115 сылыгар - 2011 сыллаахха. Кинигэ аата "Адам Скрябин - первый якутский самодеятельный композитор" диэн.

 

Бу кинигэттэн Алампаҕа сыһыаннаах урут кэпсии иликпин буллум. Адам Скрябин кэргэнин аҕата, ити аата кини аҕа кынна киһи Иван Петрович Шадрин диэн баар эбит. Бу киһи үөрэхтээх, сэниэ, интэлигиэн, олус талааннаах, муусукаҕа сыһыаннаах, араас үстүрүмүөннэргэ холку оонньуур, хоһоон айар эбит. Адам күтүөт быһыытынан аҕа кыннын кытта олус бэркэ тапсан олорбуттар. Кини тылыгар икки ырыаны айбыт - "Хараҥабыт халбарыйда" итиэннэ "Күлүү-оонньуу уурайда" диэннэри. Кырдьаҕастар балары билэр буолуохтаахтар. Бу Шадрин Алампаны хаайбыттарыгар бэркэ абаран, долгуйан хоһоон суруйбут 1929 сыл тохсунньу 9 күнүгэр. Бу хоһоону ити этэр кинигэҕэ аан маҥнай бэчээттээбиттэр, урут бэчээккэ тахса илиги. Хоһоон сахалыы киэптээх, кэпсэтэр, кэпсиир майгынан суруллубут. Истиэххэ:

 

Кэпсээн сылдьарынан,

Киһи билэринэн даҕаны,

Кэмэ суох дьонноргор

Кырдьыксыт, көнө сүрэхтээх

Киэргэл киһинэн аатырарыҥ.

Киртийдиҥ дии ити?

Ким билэр буолла

Кырдьык буруйгун?

Дьон билэринэн,

Норуот этиитинэн

Дьокуут дьонноргун

Дьоллоох майгыга туойар

Дьоһун киһи этиҥ.

Сордоннуҥ дии ити!

Соччо буруйгун,

Суох, билбэтим.

"Судьба" обургу

Сордоох суола

Соруйан булан

Сордоотоҕо дуу?

Доҕор-атас дьон

Туһалаах гынан баран,

Туохтан эрэ эрээн

Тоҕоноҕун охсуута дуу?..

Таһылык-иһилик ойох дьахтары

Тараҥнатан таптаан

Таһымнаан таххан

Таҥнардаҕа дуу?

Эрэй баҕадьы

Эрийэр суола

Эҥээрдэстэҕэ эбээ, -

Элбэх эрэйи көрбүт киһи,

Этэҥҥэ ону тулуйбут

Эбиллэр: өйө-санаата

Эҥини билэн-көрөн

Эр бэрдэ буолар.

Оҕо суоҕун иһин

Оҥорбут, суруйбут кумааҕыҥ,

Удьуор оҕолоруҥ ону

Умнуохтара суоҕа.

Кулакуоскай курдук

Куруук саныахтара,

Курутуйума-хомойума

Куһаҕан суолга тиийдим диэн.

 

Бу курдук дьиҥ сахалыы майгынан, сахалыы, киһилии сыһыанынан аҕа киһи быһыытынан сүбэтин-соргутун туттарбытын киһи махтана саныыр. Чугас киһигэр сүбэни бэрдэрбит тэҥэ ылынаҕын. Барахсан, айыы санаалаах, этэргэ дылы, көнө сүрэхтээх киһи эбит.

 

Алампа киниэхэ сурук суруйбутун таһаарбыттар - бу Шадрин Иван Петрович киниэхэ хоһооннорун ырыттара ыыппыттааҕар хардарбыт:

 

"Уважаемый Иван Петрович! Очень сожалею, что в тот раз с Вами не пришлось мне подробно поговорить по литературе, в особенности национальной (Вы были у меня в день ухода жены). Она после 14-летней совместной жизни вздумала уйти, это явление на мне, как человеку в летах, ужасно тяжело отразилось, тем более я со своей стороны никакой перед ней вины не признаю. Благодаря такому тяжелому удару жизни, у меня работоспособность понизилась на 100 % (вероятно до зарубцевания раны). Вот почему Вашу рукопись долго задержал, надеюсь, извините..." На РС(Я). Ф. 1359. Оп. 1. Д. 1а. Л. 23-25.

Эмиэ - саха киһитин, интэлигиэн, сиэрдээх киһи тыла-өһө буолбаат? Ким билигин итинник этиэй-саҥарыай? Сүрэх баастаах киһи тыла-өһө диэтэххэ төһөлөөх киэҥий-холкунуй, дириҥий? Алампа курдук эрэйи-муҥу көрөн баран айыы саҥын ыһыктыбатах киһи элбэҕэ суох курдук. Кимиэхэ даҕаны бурууһаммакка, кими хаҕаны хомуруйбакка олоҕун тиһэх күннэригэр тиийэ дьоһунун ыһыктыбакка олорбута кимиэхэ баҕарар холобур эрэ буолуох тустаах. Онон кэпсии сатыыбын.

Адам Васильевиһы Москубаҕа композитор үөрэҕэр бүтүн үс сыл үөрэммитин кэннэ баай төрүттээххин диэн ууратан ыыталлар. Кэлэн онно-манна араас үөрэх тэрилтэлэригэр муусуканы тарҕатан үлэлии сатыыр, букатын туох даҕаны өйөбүлэ суох. Ол сырыттаҕына баар-суох аҕа доҕоро, сүбэһитэ-амаһыта Алампата өлөн туоруур. Кинилэр сүүрбэттэн тахса сыл устата ыкса доҕордоһон, биир тыынынан тыынан, айан-тутан, саха ырыата-тойуга, тылынан айымньыта ускуустуба эйгэтигэр киирэрин туһугар сыраласпыттара. Доҕорун бохуруонатыгар Адам Скрябин олус улаханнык хараастан, харах уулаах киирэн кэлэн хоруобун таһыгар туран илбиһирэ-илбиһирэ, көмүскэтин уута сүүрэн түһэригэр кыһаммакка искириипкэҕэ оонньоон-оонньоон баран, ол курдук биир тылы ыһыктыбакка сулбу тахсан барбыт. Баар дьон бары ах баран туран хаалбыттар. Композитор киһи баар-суох доҕорун кытта сити курдук ураннык бырастыыласпытын кэргэнэ Агриппина Ивановна өйдүү сылдьан ахтыбытын сиэнэ кинигэтигэр киллэрбит.

 

Доҕоро өлбүтүн кэннэ үс эрэ ый оҥорон баран композиторы "Саха омук" силиэнэҕин, баартыйа салайааччытын Певзнягы өлөрөөрү дураһыйа сылдьыбытыҥ диэн тутан хаайаллар. Унньуктаах уһун силиэстийэ кэнниттэн 1936 сыл муус устар 13 күнүгэр үс сылга болдьохтоон "Севвостлаг" диэн лааҕырга ыыталлар. Кини онтон 1939 сыл сэтинньитин 15 күнүгэр, Алампата баара буоллар 53 сааһын туолбут күнүн нөҥүөтүгэр босхолонор эрээри, ити кыһын кыайан дойдутун булума букатын даа эргиллибэт. Ханна тиийэн тыына быстыбытын ким даҕаны билбэт. Сиэттэрэ таайа саныылларынан Магадаҥҥа буолуон сөп үһү. Ити дии - өссө биир чулуу киһибит ханна көмүллэ сытарын билбэт эбиппит. Алампа этэринии уҥуоҕа күөрэйдэр ханнык. Итиччэ сыдьааттардаах киһини ирдэһэн булуохтара ээ.

 

"Күөрэйиэхтэрэ умнуллан хаалбыт киһи уҥуохтара, сааскы этиҥи кытта олох устуо. Оччоҕо биһигини хаайбыт хараҥа саас тухары тарҕаныа." Алампа. 1912 с.

 

Г.С. Попова-Санаайа. 2015 с. алтынньы 24 к. анаан.

 

p.s. Доҕоттоор, хайаан да 24 чыыһылаҕа Санаайаны бэйэтин истээриҥ, кини хатыламмат саҥатын. Астыныаххыт, дуоһуйуоххут. FM 107.1

 

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь