home
user-header
ЧУУМПУ БҮЛҮҮ
bytyk1944 26 августа 2019 г., 13:26 638

 

Күн сирин күлүмүн көрөр дъолу бэлэхтээбит күндү ийэбэр Ксения Трофимовнаҕа уонна таайбар Ага дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа Матвей Трофимович Павловка, эдъиийбэр Варвара Трофимовнаҕа оҕо эрдэхпиттэн кинилэртэн истибит сэһэннэрбэр олоҕуран суруллубут кинигэбин үтүө дъонум сырдык ааттарыгар сүгүрүйэн туран аныыбын.

Ааптар

 

 

Москуба, Кириэмил. 1947 сыл.

Иосиф Виссарионович кабинетыгар хаһан да илиититтэн араарбатах улахан хамсатытган барбах оборболоон ыла-ыла табахтаан бусхаарда олорор.


Лаврентий Павлович субу аҕай киниэхэ киирэ сылдьыахтааҕын уонна уола Вася туһунан туту эрэ этэрдээҕин, кэпсиирдээҕин төлөпүөннээбитэ. Кырдьыга даҕаны, уола кэлиҥҥи кэмҥэ, кинини кырытыннаран, адьас бас баттах барда, сүгүннээбэт буолла. Сотору-сотору арыгылаан, дьахтардаан уонна тиэр-маар, түҥ-таҥ тыллаһан киирэн биэрэрэ, айдааны тардара үксээн иһэр. Кини, улуу киһи оҕото буоларын, ким да кинини уу хараҕынан утары көрбөтүн, тарбаҕынан да таарыйбатын билэрэ бэрт буолан, аҥаардастыы айбардыыр, көҥүлүнэн көччүйэр. Ол эрээри, кини ол кубулҕаттара, дьон-сэргэ өйүгэр-санаатыгар хатанан, дөлүһүөн хатыыта буолан тэһитэ кэйиэлиир уонна кичэллик “хара сапка” тиһиллэн мунньуллан иһэр. Өскөтүн кини чугастааҕы сылларга өбүгэлэрин өтөҕүн быстаҕына, уолун дьылҕата, эрдиитэ суох тыыга олорбуттуу, талбытынан күөгэҥнии, талбаарыҥныы түһэр. Бу билигин кини күллэҕинэ алларастаһа түһэр, саҥардаҕына дабдыгыраһан барар, сыбдыйа сылдьар эрэттэр тута Вася үрдүгэр түһүөхтэрэ уонна уруккуну-хойуккуну хостообутунан барыахтара. Онтон салгыы ханна-ханна тиэрдиэхтэрэ, хайдах-туох дьылҕалыахтара биллибэт. Ити уол өйө да суох дууһа, кыраны да сатаан өйдөөбөтө баар, төһөлөөх киниэхэ ити туһунан этэ-тыына сатаабыта буолуой? Ардыгар, абаккаран, оройун хаһан да көрөрө эрээри, син биир туһата суох. Кыра сылдьан истигэн, үчүгэйкээн да оҕо этэ. Атын дьон оҕолоро бары да оҕо-оҕо курдуктар, өй-санаа, үөрэх бөҕөлөр.  Арай кини бэйэлээх бэйэтин уола эрэ далай акаары.

Ити курдук, Иосиф Виссарионович эҥин арааһы саныы-саныы ыалдьар атаҕын имэринэ сатыы олордо.

Бу, сэрии кэнниттэн олох-дьаһах саҥа оннун-тойун булан эрдэҕинэ, кырдьан биэрэн иэдэйдэҕин көр! Тыал-куус, ардах-ирдэх буолаары гынна да дьарҕата көбөн кыайан утуйбат, инньэ гынан, төбөтө ыаҕастаах уулуу дьалкыллар. Маннык күннэргэ аны сүрэҕэ эпсэр, ыгыта туппахтыыр, алдьаммыт чаһы курдук тэбэр-тэппэт буолан муҥнуур. Быраастарын дуома эмтээбитэ буолан саттахачыһаллар да, эбиллэн, көнөн кэлбитэ көстүбэт. Тылларын баһа биир - аритмия. Кинилэр этэллэринэн, оннуктаах сүрэх хаһан баҕарар тохтоон хаалыан сөптөөх үһү. Оччоҕо... Ол тохтоон хаалар түгэнигэр... Кини мөлтүүрүн-ахсыырын кистии-саба кэтэһэ-манаһа сылдьыбыттар күннэрэ тахсар.

Бу үлүгэрдээх улуу дойдуга саргы сатаҕай олох саҕаланар. Кинилэр бары да дойдуну кини курдук кыайа-хото туталлара биллибэт. Хата, ол оннугар баччааҥҥа диэри тыҥырахтарын кистээн сылдьыбыт хара ыттар былаас былдьаһан, хабарҕаларыгар түсүһэллэрэ дьэҥкэ суол. Аҥаардас ити Жуков, бэл диэтэр, Жданов эрэ буолуохтара дуо? Бары да "мин эрэ бэйэлээх бэрпин!” дэнэр аҕай дьон буоллахтара. Кинилэр бары ким көмөтүнэн үрдүкү былааска тахсыбыттарын долоҕойдоругар тохтотон көрбүттэрэ биллибэт. Берия даҕаны кинилэртэн ырааппатаҕа чахчы. Эмиэ бэйэм таһыччы киһи буоламмын чыыннанан-хааннанан олоробун диирэ буолаахтыа. Кырдьыгынан ыллахха, Лаврентий Павлович өйүнэн-санаатынан, үлэһитинэн, дьаһаллааҕынан уонна киһи да быһыытынан барыларыттан  биир төбөнөн үрдүк турар киһи буоллаҕа. Ол гынан баран, бу мин, грузин, кэннибиттэн улуу омук обургулара, ханнык эрэ мегрел сыдьаанын салалтаҕа күөрэтиэхтэрэ кэлиэ дуо, соп-сотору сөптөөх сирин булларыахтара.

Иосиф Виссарионович дириҥник үөһэ тыынна. Ити түгэнҥҥэ кабинет аана оргууй аҕай аһыллан кэллэ, Поскребышев сирэйэ көһүннэ уонна Лав¬рентий Павлович кэлбитин туһунан биллэрдэ.

— Киирдин,—диэтэ уонна Иосиф Виссарионович хамсатын иккитэ- үстэ күүскэ-күүскэ оборбохтоото.

Аан аһыллаатын кытта төгүрүк көмүс иилээх ачыкыта килбэҥнээбитинэн, ханан да имиллибэтэх хап-хара көстүүмнээх, толуу көрүҥнээх, үрдүк сүүстээх, бэйэтии чахчы билиммит аҕай Лаврентий Павлович туох да көҥүллэтиитэ-тойо суох, “бэйэ киһитин быһыытынан”, улахан остуолга тойон утарытыгар олорунан кэбистэ.

Кини туттарын-хаптарын соччо сөбүлээбэккэ көрө олорор хаһаайын тугу да саҥарбата, хата, ол оннугар:

— Лаврентий, итиннэ киириэх, чэйдэ иһиэх, — диэн баран,кириэһилэтиттэн түөһүллэн туран кэллэ уонна сынньанар хоһун диэкки ыйан кэбистэ. 

Улахан дууп мастан оҥоһуллубут кини кириэһилэтин кэннинэн көстөр аанынан иккиэн суксуруһан хоско киирдилэр. Тирии бүрүөһүннээх күөгэҥнэс олбохторго утарыта олороотторун кытта бу эйгэҕэ Ванька диэн ааттанар - биллэр НКВД капитана чэйдээх, фрукталаах нэлэгэри аҕалан икки ардыларыгар турар кыракый остуолга ууран биэрдэ.

Лаврентий Павлович, бургучуйа сылдьар чэйдээх чааскытыттан кыра-кыратык сыпсырыйаи иһэ-иһэ Эмиэрикэ ыраах көтүүгэ аналлаах Boeing B-29 бомбардировщигын үтүгүннэрэн оҥоһуллан эрэр Ту-4 сөмөлүөт туһунан тугу-эрэ кэпсиэх курдук буолбутун тойон тохтотон кэбистэ.

   — Чэ, Лаврентий, ити хааллын, били мин уолум туһунан тугу этээри гыммыкыный? - Сталии тыйыһыра түстэ.

— Василий Иосифович адьас сатаммата, бөлүүн «Украина» гости ница биир нүөмэригэр Улахан театр артыыската Кутимскаяны кытта сытарын “үтүө санаалаахтар” ыйан биэриилэринэн дьахтар эрэ кэлэн туппут уонна айдаан бөҕөнү тарпыт, гостиницаҕа олорооччулар ол майдааны киинэ курдук сырса сылдьан көрбүттэр. Ол айдаан бүгүн бүтүн Москубаны толороро чахчы. Буолаары буолан, ол дьахтарбыт эрэ генерал-лейтенант Кутимскай, эн, өйдүүрүҥ буолуо, били, Арҕаа фроҥҥа биир кэмҥэ армияны хамаандалаабыта.

— Ээ, ол Петя дуо? Өйдөөн бөҕө буоллаҕа дии. Геройун биэримээри дьирээлэһэн турбуттарыгар бэйэм орооһон бэрдэрэн турабын. Киһи үтүөтүн өйдүүр киһи ини, ол-бу буолбатын, ыҥыран кэпсэт, айаҕын сап. Сталин, виноград дьөрбөтүн ылан тоноон сии-сии, киһитин диэки түөргүлүүрдүү көрөн кэбистэ.

— Иосиф Виссарионович, эн бэрт сөпкө этэҕин, итини баҕас толоруллуо, ол гынан баран, эн, бука диэн, Василий Иосифовиһы ыҥыртаран ылан кэпсэтиэҥ этэ.

— Хайа, бу киһи аны миэхэ сорудах биэрэн эрэр дии?! Мин кыһалҕам эрэ ол буоллаҕа, атын туох да түбүгэ-садьыга суоҕум сыттаҕа? Бэйэҥ кэпсэт, кыахтаах буоллаххына оройун да чокуйан биэр, көнүллүүбүн, Сталин киһитин диэки хатыылаахтык көрөн ылаттаата.

— Өйдөөтүм, өйдөөтүм, ити алҕас саҥаран кэбистим, Иосиф Вис¬сарионович, бэйэм кэпсэтиэм. Кутимскай даҕаны ол-бу буолуо суоҕа дии саныыбын, — диэн баран, Лаврентий Павлович иннилэригэр ууруллан турар курустаал вазаттан виноград ылаары сарбас гыммытыгар хаҥас илиитин тарбаҕар кэтэ сылдьар биһилэҕэ уот сырдыгар уон араас өҥүнэн күлүмүрдээмэхтээн ылла.

Итини соһуйа көрбүт Сталин саҥа аллайа түстэ:

— Хайа, бу киһибит тарбахтара барыта бриллианынан эрэ күлүмүрдүүр буолбут эбит дуу? Хантан ылан, тарбаҕыҥ аайы бриллианы иилинниҥ? Ханнык баай бэлэхтээтэ, биитэр суорума суоллаабыт дьонуҥ мала-сала дуу”? - Сталин Берия сирэйин-хараҕын сөбүлээбэтэхтии батарыта көрбөхтөөтө.

Лаврентий Павлович мух-мах буолбахтаата. “Абааһы биһилэҕин мааҕыын Елизаветаҕа киирэн көстө сылдьыам диэн кэтэн баран, умнан кэбиһэн устубатаҕым ити баар, киирэн биэрдим..." — диэн санаа кини төбөтүгэр күлүм гынна. Ол эрээри, сытыы  өйдөөх киһи буолан, бу да сырыыга кылбардык куотар үүтү-хайаҕаьы тобулуна оҕуста.

 

— Иосиф Виссарионович, хата. эн таба көрө охсон, мин биир чахчыны тамты умнан, эйиэхэ тиэрдибэккэ сылдьарбын санаттыҥ.

— Тугу эмиэ үөннээн-күрдьэҕэлээн кэпсээри тэринниҥ? - Иосиф Виссарионович, Берия араастаан сүүрдэн-көтүтэн кэпсээн  барарын билэр буолан, хайыҥ охсунна.

— Миэхэ иллэрээ күн Виктор Семёнович киирэ сылдьыбыта.

— Виктор Семёнович буолан, ол эмиэ киммитий?

— Абакумов, доҕоор, Абакумов.

 — Аа, ол эн чорботооччуҥ-өйөөччүҥ патронугар туох ааттааҕы кэпсээтэ?  НКВД-ытын үлэтин кыайбакка олорон, ол эйиэхэ эмиэ тоҕо сүүрэкэлээтэ? 

 — Соторутааҕыта, кини үлэһиттэрэ ыраахтааҕы архыыбын хаһа сылдьан олус кэрэхсэбиллээх докумуону булан ылбыттар. Ол, ыраахтааҕы сыскной управлениетын начальнигын солбуйааччы Молчанов аатыгар суруллубут кистэлэҥ сурук эбит. Илин Сибиир Иркутскайдааҕы полицейскай управлениетын начальнига Саха сириттэн 1904 сыллаахха киирбит агентурнай иһитиннэриилэригэр олоҕуран суруйбут. Онно этиллэринэн, өссө өрөбөлүүссүйэ быдан инниттэн, Саха сирин ханнык эрэ өрүһүн баһыттан — Берия өйдүү сылдьыбыт өрүһүн аатын умнан кэбиспититтэн кыбыстыбыт курдук буолан ылла эрээри, салгыы кэпсии олордо.—Быһата, онно олохтоох сахалар, кистээн, алмаас көрдүү, сууйа сылдьыбыггарын туһунан чахчылар ол сурукка бааллар эбит. Дьэ, бу дьикти буолбаат?! — Сталин алмаас диэни истэн кэрэхсээбит сирэйин-хараҕын көрөн, Берия эгди буолла.

 — Бэйи эрэ, ханнык-ханнык сирдэр диэтиҥ, ол ханна баар дойдуларый? – Сталин чопчулаһан барда.

— Саха сирэ... Быстар хоту сытар дойду, олус тымныы. Киин куората Дьокуускай - Берия, ойон туран, эркиҥҥэ ыйанан турар каартаҕа чугаһаата уонна Саха сирин онон-манан көрдөттөөн барда.

— Алмаас да-аа?.. Саха сиригэр да-аа?.. Хостообуттар да-аа?.. — Ста¬лин бэрт дьиктитик уларыйан хаалбыт куолаһынан лэбэйдиэх да курдук буолуталаата.

— Алмаас. алмаас, кыра-кыралаан сууйа, була сылдьыбыт курдуктар.

— Эмиэ туох да онно суох уккуй буолуо. Былыр-былыргыттан биһиги дойдубутугар онно-манна алмаас тоорохойун булбут аатыраллар да, бу күҥҥэ диэри дьоһуннааҕы тугу эмэ булан биллэрэ иликтэр. Мэлдьи “Урал-Урал!" дии-дии, геологтарбыт, учуонайдарбыт сүүрэкэлэһэллэр  аҕай да, туох да түмүк суох. Эн, Лаврентий Павлович, дьиҥэ даҕаны, Уралга уон аҕыс сиргэ алмаас тооромойун булуталаабыттарын истэҕин, билэҕин дуо?

— Уралга кыра-кыралаан булалларын истибитим буолан баран, уон аҕыс сиртэн диэн чопчулуулларын сабыс-саҥа истэбин.

 —Кини аан-маҥнай истэр үһү...Киин кэмитиэт чилиэнэ, промышленноһы, өссө атомнай бырайыагы сүрүннүүр ааттаах, уонна тугу да билээхтээбэт. Алмааһа суох хайдах машиностроениеҕын сайыннараҕын? Туттар алмааспытын дойдубут таһыттан үйэбит тухары атыыласпыппыт курдук атыылаһа олоробут дуу? Аҥаардас Англияҕа алмаас иһин төһөлөөх көмүһү, харчыны кута олоробутуй? Англия колонияларын алмааһа хаһан да бүтүө суоҕа, хата биһиги быстыахпыт. Эбиитин бэйэтэ алмаастаах биһилэхтээх баҕастаах! – Сталин Берияны кынчарыйбахтаан ылла. – Сэрии кэнниттэн бу күҥҥэ диэри биһиги дойдубутугар барыта үс сүүс кристалл көстүбүтүн, саатар, билэр инигин?

 —Билэн-билэн, Иосиф Виссарионович, билэн. Уонна, оттон, Урал   хабайар хаба ортотугар Полуденка өрүскэ үчүгэй соҕус сири булбуттара дии, сыл аҥаарыгар сүүстэн тахса кристаллы булбут этилэр, саамай улаханнара үс карааттаах диэбиттэрэ.

 — Чэ, чэ, ону-маны сымыйанан билбитэ-көрбүтэ буола олорума!- диэн Бериятын дьаҕырыйбахтаан баран, Сталин кнопкатын баттаан, Поскребышевын ыҥыран ылла.

— Сип-сибилигин Маленковы ыҥыран киллэрэ оҕус эрэ, соторутааҕыта миэхэ эрийэ сылдьыбыта. Баара буолуо.

— Сөп, — диэт, Поскребышев тахсан барда.

— Эн, Лаврентий, аан хоско тахсан кэтэһэн эр. Маленков кэллэҕинэ иккиэн киирээриҥ. Мин хас да сиргэ эрийэ сылдьардаахпын.

Берия суһаллык элэс гынан хаалла. Сталин төлөпүөнүнэн кэпсэтэн барда.

Чаас аҥаарын курдугунан Поскребышев Маленков кэлбитин туһунан иһитиннэрдэ.

Иосиф Виссарионович сиһин ыарыыта сүгүннээбэтэ, онтон сылтаан атаҕа сири билбэт буола утуйан хаалбыт, ол да буоллар уталыппата.

— Киирдиннэр!

Маленковтаах Берия киирэн кэллилэр.

—Кэлиҥ, олоруҥ! — Иосиф Виссарионович остуолун аттынааҕы олбохтору ыйан кэбистэ, дьоно олорбуттарын кэннэ хамсатыгар табах уурунан уматынна уонна геология министиэристибэтин сүрүннүүр, Миниистирдэр Сэбиэтгэрин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта Маленковка туһаайан, уһата - кэҥэтэ олорбокко, табаҕын буруотун эҕирийбэхтии-эҕирийбэхтии сөҥнүк ыйытта. 

— Георгий Максимилианович, эйиэхэ хонтуруолга турар алмаас көрдөөһүнүн дьыалата хайдаҕый?

— Дойду бары регионнарыгар күүстээх үлэ бара турар, улахан экспедициялар тэриллэн, бастатан туран, Уралга, Казахстаҥҥа, Кавказка, Украинаҕа, Азов эҥээригэр үлэлии сылдьаллар. Көмүс көрдөөччүлэр трестэрин иһигэр аналлаах алмаас бюрота тэриллибитэ, салайааччынан баар суох учуонайбыт, сэбиэскэй геологияны төрүттэспит академик Волосюков анаммыта.

¬— Онтон Сибиир, Уһук Илии диэки үлэ ыытыллар дуо?

— Үлэлээн бөҕө, бу соторутааҥыта Иркутскайдааҕы геологический управление иһинэн Тунгусскай экспедиция үлэтин саҕалаата, оннооҕор

“Главсевероморпуть”, “Арктикаразведка” треһигэр эмиэ ити дьыаланан дьарыктаналларыгар сорудахтанна.

— Үлэлиибит, үлэлиибит диигит да, туох да түмүк көстүбэт. Ол Тунгусскай экспедицияҕыт хайа диэки сылдьарый?

— Кинилэр быйыл Иркутскай уобаласка Тунгуска өрүс тардыытыгар үлэлииллэр.

— Георгий Максимилианович, алмаас промышленноска суолтатын бэркэ билэҕин, онон эн ити дьыаланы адьас күүскэ дьаһайдаххына сатанар уонна бу Лаврентий Павлович эйиэхэ этэрдээх, ону бэйэтэ ырытан кэпсиэҕэ. Онон, уһата-кэҥэтэ барбакка, Абакумовкытын булан, үһүөн сүбэлэһиҥ, дьарыктаныҥ, - Иосиф Виссарионович Берия диэки кытаанахтык көрүтэлээн ылла.

— Виктор Семёнович ити дьыананан эйиэхэ киирэ сылдьыах курдук саҥарар этэ, — Берия оргууй сэрэнэн саҥарда.

— Өйдөөбөтүҥ дуо, үһүөн дьарыктаныҥ диэтим буолбаат! — Сталин кыйаханыах курдук буолла. - Миигинэ суох тугу да кыайаахтаабаккыт, саатар. ити этэ сатыыр алмааспын булан абырааҥ. Дьэ, сордоох да дьоҥҥут! — диэн эбэн биэрдэ.

Маленков бу дьон туох туһунан кэпсэтэллэрин уонна ол алмаас дьыалатыгар Абакумов туох сыһыаннааҕын өйдөөбөккө, дьонун сирэйдэрин- харахтарын өрө-таҥнары көрүтэлии олорбохтоото, ол эрээри, тыла тахсан тугу да ыйыппата.

— Өйдөөтүм, Иосиф Виссарионович, — Берия албыннаспыттыы ымайан ылла.

Онтон Маленковтуун тахсаары өгдөҥнөһөн эрдэхтэринэ, Сталин эмиэ саҥаран барда.

— Лаврентий, Абакумовкар эт, ити дьыалаҕа көмөлөстүн. Өйдөөтүҥ дуо. көмөлөстүн эрэ диэтим, дьарыктаннын диэбэтим. Сэрэниҥ, аны ол дьоҥҥут, акаарылар, бэйэлэрин дьыалаларын быраҕан,  наар алммаһынан эрэ иириэхтэрэ уонна, наар буоларын курдук, мээнэ барыахтара. Тугу гыммыккытын ыйга биирдэ тус бэйэбэр иһитиннэрэр буолуоххут уонна эн, Лаврентий, уол дьыалатын умнума. Кутимскайы бэйэҕэр ыҥыран кэпсэт, — Сталин, кэпсэтии бүппүтүн биллэрэн, олбоҕуттан ыараханнык оронон турда. 

“Абааһы биһилэҕин кэтэн киирэн биэрэн былдьаттахпын көр! Бэйэм да дьыалам элбэх, аҥаардас, атомнай буомба дьыалата, аны ити алмаас дьыалатыгар киирэн биэрдэҕим. Абакумов хонтурата булбут суругун кыһалҕаттан кэпсээччи буоллум, дьиҥэр, бэйэтэ да киирэн кэпсиэ этэ буоллаҕа. Сталины билбэт киһиэхэ дылы, кини хайа баҕарар киһини тылыттан эрийэн ыларга маастар...” –диэн иһигэр ботугураан, бэйэтин мөҕүттэ:мөҕүттэ, Маленков кэнниттэн сапсай уопсан, тахсар ааны былдьаста

 

 

 

Кыра биир мотуордаах, икки миэстэлээх дьараппалаан, экспедиция тигинээн-таҕынаан,үлэлээн-хамсаан олорор, Тунгуска өрүс биир тоҕойугар баар Ербогачен бөһүөлэгин үрдүнэн эргийэн баран, экспедиция олохсуйбут өттүгэр "аэродром" диэн күлэ-оонньуу ааттыыр кыра хонууларыгар түстэ.

Экспедиция итини күүтэн турбут хас да үлэһитэ дьараппалааҥҥа сы¬рыстылар.

Эдэркээн лүөччүк уол, өр хасыһан, кабинатын иһиттэн почталаах куулу ороон таһааран сиргэ лис гыннара бырахта уонна, кабинатыттан сүр чэпчэкитик ыстанан түһээт, дьоҥҥо хайыһан:

— Игорь Иванович манна баар дуо? — диэн хаһыытаан ыйытта.

— Баарбын, баарбын!— дьон ортотуттан сааһыра барбыт сырдык баттахтаах, сытыы сирэйдээх-харахтаах, үрдүк уҥуохтаах киһи уолга тиийэн кэллэ.

Илии тутустулар. Лүөччүк кугас өҥнөөх планшетын иһиттэн хас да сургуустаах “Начальнику Тунгусской поисково - разведывательной экспедиции тов. Сафьянникову И.И." диэн суруктаах бакыаттары туттартаан кэбистэ. Бакыаттары туттарбытын туһунан бэчээттээх кумааҕыга илии баттатта.

—Игорь Иванович, мин хоруй кэтэһэбин, ону ылан эрэ баран төннүөхтээхпин, — диэн, лүөччүк уол үөрбүт-көппүт сирэйэ көстөн ааста.

— Чэ, кэтэс. Витя, Витя! Бардыбыт! — Игорь Иванович техник Один¬цову ыҥырда.

Киһитэ, сүүрэн кэлэн, почталаах куулу ылла уонна тойонун кэнниттэн саппай уопсан истэ. Бу баран иһэн, Игорь Иванович лүөччүк уол олус эдэрин сөҕө санаата уонна сабыс-саҥа штурвалга олорбут да буолуон сөптөөх эбит диэн быһаарда.

Экспедиция урукку лүөччүгэ Кеша Куницын эмиэ ити эдэркээн уолчаан курдук күлэ-үөрэ сылдьара, ааспыт сэрии кыттыылааҕа, муора авиациятын майора, элбэх уордьан уонна мэтээл кавалердара. Быраатыныын Петялыын бу саас иккиэн, экспедиция сорудаҕынан көтө сылдьан, хаардаах буурҕаҕа түбэһэн, Саха сирин түҥ тыатыгар түһэн, эрэй бөҕөнү көрөн, быстаран өлөн турар. Оттон суккуруур тыына эрэ ордон сытар быраатын булчуттар булан өрүһүйбүттэрэ. Кеша эрэйдээх көмүс уҥуоҕун, дойдутутар кыайан илдьибэккэ, ол дойдуга харайбыттара...

Игорь Иванович, ити ыарахан санааҕа баттатан, хонтуоратыгар тиийэн кэлбитин билбэккэ да хаалла. Хонтуораҕа киирэн, оҥостон олорон суруктарын ааҕыталаата.

Оттон Одинцов, киһитин сирэйин-хараҕын маныы-маныы, чэй кутуталаата.

— Витя, экспедициябыт аатын уларытар үһүбүт, онно биир-икки аатта толкуйдуу сырыт. Уонна биһиги экспедициябытыттан дьону талан ылан. өссө эбии биир партияны тэрийиҥ диэбитгэр. Онно салайааччыны бэйэбит испититтэн талан, управлениеҕа бу сөмөлүөтүнэн ыытар үһүбүт.

— Туох ааттаах ыксалай, ол партия хайа диэки аттанар үһү?

— Манна суруллубатах.

— Отгон Тунгусскай диэн ааты тоҕо сирдилэр?

—  Сирии буолбатах, биһиги үлэбит кистэлэҥин билэҕин буолбаат, ол иһин уларыталлар ини, экспедиция суолун муннаран.

— Кырдьык оннук эбит, бэйэм да өйдүөх эбиппин, — Одинцов сонньуйда.

— Дьэ. туох диэн ааттанабыт?

—Оттон эбэккилэр дойдуларыгар сылдьарбыт быһыытынан онно хабааннаах аатта ылыныаҕыҥ.

— Дьиҥэ баара, Тунгусскай диэн аата олус үчүгэй этэ.

Иккиэн эҥин араас ааты толкуйдуу сатаатылар да, биир да ааты бу үчүгэй диэн тохтооботулар.

— Абааһы сиэтин, ити, баҕар, тохтуу да түстүн. Онтон ол саҥа партия салайааччытынан хайаларын ыытабыт?

— Онно сөптөөх биир эрэ киһи баар буолбаат! Файнштейн, кинитгэн атыны мин билбэппин.

—Кини билиитииэн-көрүүтүнэн даҕаны, үөрэҕинэн даҕаны - бары өттүнэн сөп түбэһэр уонна аҥаардас еврейэ да сыттаҕа дии. Төбө баҕас үлэлиир киһитэ. Уонна кинини мантан ыытан кэбиһэр сөп буолуо дии саныыбын. Бу биир сезон устата үлэлээн дуомнаан булбут биир алмааспытын кини партията булбута дии. Ааттыын Сибиир платформатын маҥнайгы алмааһа, ол манан дьыала буолбатах, историяҕа киирэр хабааннаах суол. Аны манна алмаастаах сири эбэтэр кимберлит туруупканы булан кэбиһэр түгэннээх буоллахпытына, кини, маҥнайгы алмааһы манна булбут киһи, өрө көтө түһэр, аатырар-суолурар. Ол биир алмааһы манна ким да аҕалан бырахпатаҕа биллэр, ханна эрэ ити алмаас ханыылара, түөрдө-төбөтө баар буолуохтаах, ону биһиги хайаан да булуохпут, көрөөр да истээр. Ити тэриллэр партия хаһан силигэ ситэн үлэлээн-хамнаан барыа эрэ, суох эрэ уонна ханна тиийэн кураанаҕы харбыа биллибэт. Оттон манна алмаас баар.

— Эн алмааһы ким аҕалан манна бырахпыт үһү диэн эҕэлээхтик этэн аһардыҥ дии? 1829 сыллаахха граф Полье Ураалга ойоҕун көмүс көрдүүр бириискэлэриттэн үс кыра алмааһы булан турар. Олору, аатыраары, бэйэтэ быраҕаттаан баран булаттаабыт дии сылдьыбыттаахтар. Хата, биир сыл буолан баран, ону чинчийэ кэлбит Карпов диэн эписиэр эбии түөрт кыра алмаас тоорохойун булан быыһаабыт. Кини тугу да булбатаҕа буоллар, Польены  мошенник, түөкүн диэн аатын-суолун төһөөҥҥө диэри алдьата сылдьыахтара эбитэ буолла — биллибэт. Ол кэннэ ол дойдуга алмаас көрдүү сатаан-сатаан баран, аҕыйаҕа бэрдин иһин тохтообуттар. Ону эн билэҕин дуу?

— Мин технарбын, ону билбэтим туох да саата-суута суох. Хата, эн биһиги булбут биир кыырпахпытын Файнштейн аҕалан бырахпыт диэри гынаҕын дуу, тугуй? — Одинцов күлэн ылла.

— Алмаас туһунан ити эн билиигин-көрүүгүн байыта таарыйа кэпсээтим, алмааһы көрдүүр аатгаах дьон, элбэҕи билэрбит хайаан да ирдэнэр.

— Сопке этэҕин, аны да кэпсиир буолаар.

— Эн Файнштейны кытта туоххутун былдьаһан сатаспаккытый, дьахтары былдьаһыаххыт иһин манна киһи умсугуйуох дьахтара суох курдук көрөбүн.

— Мин ити еврейи уруккуттан испэр киллэрбэппин, барыны бары билбитэ-көрбүтэ буолан өйдөөҕүмсүйэрэ эрэ бэрт.

— Аа, өйдөөтүм, өй былдьаһан сордонон эрдэххит! Өйдөннө. Чэ, оччоҕо эйигин, биир өйдөөх киһини, манна хаалларабын. Бииргитин ыытабын. Аны мантан инньэ иирсэн-баайсан тураргыт тохтуур. Чэ, сүүрэн быһыгырайан тиийэн, киһигин ыҥыран кэл. Файнштейныҥ, хата, манна кэлэ сылдьар этэ, чэ, кытаат!

Киһитэ чугас сылдьарын истээт, Одинцов бэрт түргэнник элэс гынан хаалла.

Өр-өтөр буолбата, орто уҥуохтаах, киппэ көрүҥнээх, уһун хара өрүкүйбүт баттаҕын өрө анньыммыт, хойуу сулардыы бытыктаах. көп хаастаах, хайа хотойунуу сүргүөхтээх муруннаах отуччалаах Файнштейны батыһыннаран киирэн кэллэ.

— Григорий Хаимович, киир, аас, олорунан кэбис,—диэн Сафьянников илиитин нэлэҥнэппэхтээтэ.

Киһитэ киирэн, уһун олох маска олорунан кэбистэ уонна, тугу да саҥарбакка, тойон ыҥырыыта дьараппалаан кэлиитин кытта ситимнээҕин көхсүнэн сэрэйэн, дьонун сирэйдэрин-харахтарын көрбөхтөөтө.

— Дьэ, Григорий Хаимович, маннык баар, — Сафьянников саарбахтаабыттыы тохтоон ылла уонна сэрэммиттии оргууй саҥаран барда. 

— Саҥа партия тэриллэр буолла, үөһэттэн ыйыы-кэрдии кэллэ. Онно салайааччыта булуҥ диэбиттэр. Манна Одинцовтуун сүбэлэһэн баран, эйигин туруорарга сөбүлэстибит. Кинилэр ирдэбиллэригэр бары өттүнэн эппиэттиир киһибит эн эрэ буолаҕын. Иркутскайдааҕы университет геологическай факультетын бүтэрбитиҥ да сыттаҕа уонна салайар үлэҕэ үөруйэҕиҥ баар, дьону кытта тапсан үлэлиигин, хомуньуускун, эдэргин, эрчимнээххин. Соторутааҕыта Сибииргэ маннайгы алмааһы да булбутуҥ элбэҕи этэр. Ону эн туох диигин? — тойон киһитин диэки ыйытардыы көрөн кэбистэ.

— Ол хаһан тэриллэр партияный, оттон бэйэм партиябын оччоҕо хайыыбын?

— Бэйэҥ билиҥҥи үлэлии сылдьар партияҕар кыһаллыма, дьаһайар дьону булуохпут. Сөбүлэһэр уонна партия хайа диэки барарын билиэххин баҕарар буоллаххына, сип-сибилигин, бэрт түргэнник хомуна охсон, ити күүтэн турар дьараппалаанынан Иркутскайдаа, онно саламтаҕа барытын быһааран биэриэхтэрэ, сурукка туту да быһааран суруйбатахгар. Иркугскайтан быһа барыам дии санаама, син биир манна кэлэн дьыалаҕын-куолугун туттаран барыаҥ уонна тэриллэр партия биһиги экспедициябытыттан тыырыллан таҥыллыахтаах, онон сотору көрсүөхпүт.

Ити түгэҥҥэ Одинцов, тугу эрэ өйдөөбүт курдук, салайааччытын диэки үөннээх баҕайы хараҕынан көрө-көрө:

— Игорь Иванович! Эйигин дьонуҥ истибэккэр ким-туох диэн ааттыылларын билэҕин дуу? — диэн ыйытга.

— Оттон начальникпыт эбэтэр Игорь Иванович дииллэрэ чуолкай ини, баҕар, Батябыт диэхтэрин сөп, — начальник Одинцов диэки сөбүлээбэтэхтии көрө-көрө эппиэттээтэ.

— Таайа сыстыҥ, эйигин ытыктаан уонна тас көрүҥҥүн сөҕө көрөн,  Амакабыт диэн ааттыыллар, ону билэр-истэр этиҥ дуо? — Одинцов, дьо¬нун кэпсэтиилэрин саҥата суох истэн олорон, Файнштейн диэки көрө-көрө кистээн имнэнэн ылла.

— Хаһан эрэ истэн ааспытым да, миигин эрэ “Амакабыт” дииллэрэ буолуо дии санаабатаҕым. Ол миигин хаһан тайҕа аар кырдьаҕаһыгар майгыннатан хос аат биэрэ охсубуттарай?! — Игорь Иванович сөҕөн күлбүтэ буолла.

— Дьыала онтугар буолбатах. “амака” диэн эбэҥкилии эһэ диэн дии, оттон биһиги эн, Амака, салалтаҕынан эһэлээх. бөрөлөөх дойдуга үлэлиир дьон быһыытынан ити тылга дьүөрэлэтэн. экспсдициябытын Амакинскай диэн ааттыаҕыҥ! .

—Кырдьык даҕаны, Амакинскай диэн олус үчүгэй аат эбит! — Сафьянников. ити этэллэринэн, киниэхэ хос аат буола сыстыбытыттан дьалбарытынар санааттан эбитэ дуу, эбэтэр кырдьык сөбүлүү истибитэ дуу, үөрэ түстэ.

— Ви-тя, олорон, салалтаҕа түргэнник сурукта суруйа оҕус. Бастакытынан, саҥа тэриллэр партияны салайарга бары өттүнэн бэлэмнээх Григо¬рий Хаимович Файнштейны мэктиэлиибит! Григорий Хаимович, итиннэ сөбүлэһэҕин буолбаат! — Сафьянников киһитин диэки хайыста.

Файнштейн. соһуччу күөрэйбит күлүүппэ ыйытыкка тута хоруйдуу охсубакка, таалан олорбохтоото.

— Саҥарбаккын — ол аата сөбүлэһэҕин! — начальник үөрбүттүү эгдэс гына түстэ.

  —Баҕар. буоллун даҕаны, — Файнштейн соччо биһирээбэтэх хардата иһилиннэ.

— Витя, Григорий Хаимович үөрэҕин, үөрүйэҕин, сатабылын уонна Сибииргэ аан маҥнайгы алмааһы булбутун туһунан сиһилии уустаан-ураннаан суруй. Иккиһинэн, экспедициябытын Амакинскай диэн уларытан ааттыырбытыгар көрдөс.

— Чэ, Гриша, ыстан, бэрт түргэнник хомун уонна, кэлэн, бу суругу илдьэ бараар. Эн кэлиэххэр диэри бэлэм буолуо, — Одинцов киһитин ыксатта.

Файнштейн аат эрэ харата аан диэки салбырдаата.

 

 

Иркутскай куорат 1930-с сыллардаахха саҥа тэтимнээхтик сайдыах курдук буолан истэҕинэ, Аҕа дойду сэриитэ саҕаланан ол барыта тохтоон, уостан хаалбыта. Сэрии сылларыгар Уһук Илин бары атын куораттарын курдук байыаннайдар куораттарыгар кубулуйбута. Манна Сибиирдээҕи байыаннай уокурук Японияны кытта сэриигэ бэлэмнэни түбүгэр олорбута. Сэрии бүтүөр диэри куоракка туох да улахан тутуу ыытыллыбатаҕа, онон ыраахтааҕы саҕанааҕы эргэ мас дьиэлэринэн “киэркэйэн” кур бэйэтэ кубулуйбакка турбута. Куорат ортотун эрэ диэки, чүөччэрдээн, урукку улахан тутуулар дьэндэһэллэрэ.

Григорий эдэр сааһа, үтүөкэннээх кэмнэрэ ааспыт, олоҕун аргыһын, дьолун булбут, оҕоломмут күндү куоратын Иркутскайы ис сүрэҕиттэн сөбүлүүрэ. Манна, кыра да буоллар, дьиэлэммитэ-уоттаммыта.

Кини, бу сарсыарда управлениегыгар баран иһэн, араас саиаалар үүйэ- хаайа тутан муҥнуулларын киэр илгэ сатаан сордоно истэ.

Экспедидиятын начальнигын кытта тиһэх кэпсэтиитэ, тоҕо эрэ кини өйүттэн-санаатыттан тахсыбат. Саҥа тэриллэр партияҕа салайааччынан ыытарыгар барытын эрдэттэн быһааран олорон, киниттэн сөбүлэһэрин дуу, сөбүлэспэтин дуу суолтатыгар эрэ ыйыппыта буолбута, Кырдьыга, кининн ити сүктэриллэр саҥа үлэни кыайыа. хотуо диэн утүөнү баҕаран, алҕаан атаарыы буолбакка, киниттэн босхолоно, туора анньа сатааһын курдукка дылыта. Экспедиция үлэтэ лаппа тупсан, дьоһун ситиһиилэри ылар үрдэллэргэ үктэнэн эрдэҕинэ, кинини эмискэ иннэ-кэннэ биллибэт дьыалаҕа ыыттахтара. Ити аата тугуй?

Григорий, санаа ииччэҕэр-блаччаҕар эриллэ иһэн, геология упранлениетын икки этээстээх таас дъиэтигэр тиийэн кэлбитин билбэккэ да хаалла.

Управление начальнига Александр Валерьевич кинини үөрэ көрүстэ:

— Оо, Григорий Хаимович, Сибиирдээҕи платформа маҥнайгы алмааһын булбут киһи, илэ бэйэтинэн тиийэн кэллэ! Дорообо! Киир, аас, олорунан кэбис, сонуҥҥун тоҕо-хоро кэпсээн ис. Сафьянников эйигин биэриэ дни санаабытым.

— Туох да улахан сонуммут суох, үгэспитинэн үлэттэн орпоппут, — диэтэ уонна начальнига ыыппыт бакыаггын уунна.

Александр Валерьевич бакыатын аһан, саҥата суох чуумпуран олорон аахта.

— Амака. Амакинскай., куһаҕана суох аат эбит, Амакинскай диэн да буоллун, олус үчүгэйдик иһиллэр. “Амака” эбэҥкилии “эһэ” диэн эбит дии?

— Оннук, ити эбэҥки тыла, — Файнштейн сөбүлэһэн тоҥхоҥноото,

— Чэ, үчүгэй. “Эһэ” да экспеднцията буоллун, баҕар, геологияҕа олус улахан суолталаах атын  “сүдү эһэни” булаайабыт! — управление начальнига Александр Валерьевич чахчы астынан илиитин мускуммахтаата.

— Мин да санаабар оннук. Эһэ, бөрө дойдутугар сылдьар дьоҥҥо дьоһун аат, —Файнштейн тыл кыбытта.

— Кырдьыга оннук. Сафьянников эйигин суругар уу иһэ-иһэ хайҕаабыт ахан, Мин бэйэм эмиэ эн тускунан санаабытым, ону таба таайбыт курдук  саамай сөптөөх кандидатураны ыыппыт, онтон олус үөрдүм. Дьэ, дьыала маннык, үөһэттэн биһиги экспедициябыт көрдүүр ыырын кэҥэтиэххэ диэн кытаанах ыйыы-кэрдии кэллэ. Онон Саха сирин соҕуруу өттүгэр, чуолаан, Бүлүү өрүс тардыытыгар саҥа көрдүүр партияны тэрийэн үлэни саҕалааҥ диэбиттэр.

— Ол кинилэр, Москубаҕа Кириэмил сулуһун түннүгүнэн көрө олорор дьон, хантан билэн-көрөн... Эбиитин, чуолаан, “Бүлүү өрүс тардыытыгар” диэбит буола-буолалар. Манна үлэлии-хамныы сылдьар дьонтон ордон, итинник дьаһайалларын өйүм хоппот... — Файнштейн иҥиэттэн кэбистэ.

— Кинилэр этиилэрин, дьаһалларын утаран киирэн биэриэхпит дуо? Туох да мөккүөрэ суох толорорго эрэ тиийээхтиир буоллахпыт. Саха сирэ — урукку өттүгэр алмаастааҕын дуу, суоҕун дуу өттүнэн хаһан да чинчиллибэтэх, үөрэтиллибэтэх дойду. Партия тэриллэн үлэлиир түгэнигэр киһи үөйбэтэх, ахтыбатах түмүктэрэ күөрэйиэхтэрин сөп, онон эйиэхэ олус эппиэттээх, инники кэскиллээх сорук сүктэриллэр. Саха сирэ, бэйэҥ да билэргинэн, уйаара-кэйээрэ, муҥура биллибэт киэҥ да киэҥ дойду буолаахтаатаҕа эбээт. Онно эн курдук эдэр эрчимнээх эрэ дьон, күүскэ үлэлээн-хамнаан, тугу эмэ ситиһиэхтэрин, кыайыахтарын-хотуохтарын сөп. Оттон биһиги курдук кырдьа барбыт кыайардар онно тиийэрбит да баһа биллибэт. Сөптөөх да каадырдарбыт суохтара бэрт, ол иһин эһиги Тунгусскай экспедицияҕыт арыый улаханын быһыытынан уонна ол дойду диэки чугаскыт, онон, мантан дьон хомуһа сатаабакка, биир партияны эһигиттэн талан-таҥан ылан ыытарга быһаарынныбыт. Ону Сафьянников сөбүлээбэтэ да буолуо гынан баран, хайыыр да кыахпыт суох. Мантан эйиэхэ аҕыйах киһини кытта сөптөөх тэрили-сэбиргэли биэриэхпит, онтон атынын Сафьянниковтан ылаҕын. Хара үлэһиттэри, сирдьиттэри олохтоохтортон булуох тустааххын.

— Хайа, ол дойдуга, түҥ тайҕаҕа, оннук дьону буларым буолуо дуо? Саарбахтыыбын. Оннооҕор биһиги “Тунгускабытыгар” хара үлэһити булар олус уустук буолааччы. Олохтоох эбэҥкилэр биир сиргэ түптээн-таптаан олорбот, наар булка-алка кэлэ-бара сылдьар буолан, тайҕаларын диэки түһүнэ турааччылар.

— Олус туҥкэтэх киһитэ-суүөһүтэ суох дойду буолбатах буолуохтаах. Чуона өрүскэ дэриэбинэлэр суохтара буолуо, оттон Бүлүү өрүс кытылынан бааллара биллэр. Ол дэриэбинэлэртэн үлэһиттэри булуохтааххын. Партияҥ үлэтин, ситиһиилэрин биһиэхэ мэлдьи биллэрэр буолаар, биһигинниин сибээскин быһыа суохтааххын. Туох эмэ ситиһии баар буоллаҕына, Са¬фьянниковтан дьону сыымайдаан ылан, эйиэхэ эбии быраҕыахпыт. Үчүгэй соҕус сири таба тайаннаххытына, оннугутун-тойгутун булан, сөмөлуүөт түһэр сирин бэлэмнээн, кичэллик оҥостуохтааххыт. Билигин сезон саҥа саҕаланан эрэр кэмэ, онон саҥа сири олохтуурга сөптөөх кэм баар. Мин этэрим итинник. Аны сип-сибилигин НКВД управлениетыгар бар, ханна баарын билэр инигин?

— Билэбин.

— Онно эйигин күүтэллэр. Аллараа дьуһуурунайга “Майор Козловка уон үһүс кабинекка кэллим” диэтэххинэ ыытыахтара. Мин бидигии киниэхэ тыаһатыам

— Ол эмиэ туохпутуй! — Григорий соһуйа иһиттэ уонна хайдах эрэ, куттаммытты дьик-дьах тутунна. 

Александр Валерьевич, кэпсэтээри, төлөпүөнүн туруупкатын ылан иһэн, киһитин өйдөөн көрдө уонна:

—Кугтаныма, доҕоор, барыта үчүгэй, кинилэр эйиэхэ анаан быһааран биэрэрдээхтэр, диэн уоскутта.

—Саҥа, бары өттүнэн олус интэриэһинэй дуоһунаска тиксибит киһи, өрөйөн-чөрөйөн биэр, мин эн курдук эдэрим, эрчимнээҕим эбитэ буоллар, бэйэм да бэрыам этэ. Сарсын сарсыарда, манна каадыр отделыгар кэлэн, бирикээскин таһаартараар уонна мин солбуйааччыбар Кириченкоҕа киирээр. Кинини кытта партияны тэрийиинэн дьарыктаныаххыт. Мантан барсыахтаах дьоҥҥун кытта билсиэҥ. Чэ, кытаат! - Александр Валерьевич, күлэ-күлэ, киһитин аан диэки атаарда уонна кытаанахтык илии тутуһан араҕыста.

Григорий хаһан да үктэммэтэх, үктэниэм да дии санаабатах тэрилтэтигэр икки чааһы быһа олорон, истибэтэҕин истэн, соһуйан, сөҕөн-махтайан аҕай НКВД-ы ыарахан тыыннаах дьиэтиттэн ыраас салгыҥҥа ойон таҕыста.

— Оннук буолуон сатаммат.. оннук буолуон сатаммат... — диэн бо¬тугуруу-ботугуруу, истибитин-билбитин төбөтүн иһигэр төттөрү-таары сыымайдыы-сыымайдыы, дьиэтин диэки тиэтэйэ-саарайа дайбаан истэ...

Ол сахалар диэн эбэҥкилэр курдук хара тыа диэки көрөн олорор дьон буолуо дии санаабыта ханна баарый?..

Алмааһы көрдөөн,  бүтүн Уралы, Сибиири үлтү тэпсэн эрэллэр да, күттүөннээх түмүк суох. Оттон кинилэр...

 

Салгыыта бэчээттэниэ. Бу ааптар көҥүллээһининэн саха литературатыгар эмискэ күөрэс гына түспүт, барыбытын  соһуппут-өмүрпүт эпопея- романы, бокуойдаах оҕонньор буоларым быһыытынан,  сыыйа-баайы манна таһаарарга быһаарынным. Аллараа манна,  эбэтэр "Дьоһун саас" форумҥа Чуумпу Бүлүү диэн топка киирэн комментируйдуоххутун, санааларгытын атастаһыаххытын сөп. Копиялаан ылан ватсаапка группаларгытыгар тарҕатыҥ диэн ыҥырабын, кинигэ тахсыбыт ахсаана аҕыйаҕынан уонна сыаната да ботуччутунан дьоҥҥо барытыгар тиийэр кыаҕа суох. 

Избранное
  • Автор
    26 августа 2019 г., 13:27
    bytyk1944   Пожаловаться

    Тихий ли Вилюй?

    Издательство “Ситим-Медиа” в 2018 году выпустило роман Иннокентия Иванова “Тихий Вилюй: алмазы и слёзы”, который сразу оказался в центре внимания читателей. Произведение вызвало интерес читателей тем, что в нём отражены историческое время и реальные прототипы тех драматических для народа лет.

    Исторический жанр не благодарен не только тем, что требует от автора непосильного труда над материалом, но и тем, что писатель берётся за изображение одной из самых трагических страниц истории родного народа и братоубийственной гражданской войны. И это положение более осложняется тем, что автор показывает жизнь и судьбу своего родного деда и всего его клана, т.е. своих ближайших родственников. Они в советское время были гонимыми изгоями общества, а деда клеймили “белобандитом” и “врагом народа”. Но автор не старается ни обелить его образ и ни оправдать его деяния. Он мужественно находит в себе силы объективно, бесстрастно отразить обстоятельства тех лет. Но одно то, что автор предпринимает попытку изображения жизни своих предков, земляков, говорит о том, что он твёрдо придерживается идеи восстановления исторической справедливости.

    Якутский народ оказывается в заложниках исторических событий, когда он вынужден сделать жесткий выбор в революционной борьбе в позиции “за” и “против”.

    Роман назван “Тихий Вилюй”, что сразу навевает мысль на аналогию с известным романом Михаила Шолохова “Тихий Дон”. И действительно, в обоих произведениях изображаются драматические страницы гражданской войны и трагические судьбы героев времени. Но Михаил Шолохов написал по горячим следам гражданской войны, в которой сам принимал участие, и все казаки его Тихого Дона были привлечены в сюжет его романа. Иннокентий Иванов с отдалённой дистанции воскрешает страницы прошлой жизни и идёт по следам своих предков. Таким образом, в романах авторов отображены реальные люди с их заботами и проблемами.

    Но Вилюй в те времена даже в самой Якутии считался далёким, глухим местом, отдалённым от центра (“Бүлүү түгэҕэр олорон кынчарыйбыкка дылы”). Но, как оказывается в действительности, это ‒ вовсе не тихий край. Жизнь кипит вовсю. Рождаются новые типы людей, как Трофим. Этот предприимчивый, богатеющий купец объезжает весь обширный Север, торгует пушниной, стремится жить в ногу с современной ему жизнью. Отправляет сына учиться в г. Иркутск, понимая значение просвещения и образования. Он и сам не ограничивается Севером, часто ездит и по южным местам Якутии, доезжая до золотых приисков и г. Иркутска. Но в их установившиеся порядки и как бы размеренный образ жизни неожиданно и стремительно врываются новые политические события и утверждение новой советской власти, которые рушат все грандиозные планы купца на будущую жизнь. Поэтому Павлов решается выступить против новой власти. Он собирает отряд. Так возникает известное в республике движение “павловщина”. Автор беспощадно показывает, как люди быстро теряют свое человеческое лицо, меняясь на глазах и обретя звериное обличие. Они готовы на жестокие поступки и беспощадные убийства. В экстремальных событиях люди выявляют неожиданные стороны своих характеров. Достоверно описываются исторические события тех лет, осада Нюрбы, г. Вилюйска, вооружённые столкновения.

    Вместе с тем автор с большой художественной силой показывает жизнь простых людей, где царят мир и сохраняются обычаи человеческих отношений. Именно поэтому народ выживает и сохраняет свое лицо. В романе героев очень много. Они выписаны колоритно, раскрыты характеры якутских людей, как молодых, так и старых.

    Интересен и сюжет романа. Окольцованный приём композиции раскрывает основную идею произведения. “Тихий Вилюй” становится центром пристального внимания руководства страны и его стратегической политики. Становится известным, что ещё в дореволюционное время Павловы нашли россыпное месторождение алмазов. Такая тайна выступает интригой сюжета. С конца 1940-х годов начинаются поисковые экспедиции и освоение алмазного края. Интересно развертываются судьбы потомков Павлова, переплетаются их судьбы и якутского алмаза, и именно здесь у работников экспедиции рождается и сам автор романа.

    Роман написан искристым, красочным, живым языком. Остаётся только удивляться, как человек сумел сохранить богатства и художественные достоинства родного языка.

    Иннокентий Иванов, сам полковник, всю свою жизнь посвятивший милицейской службе, возвращается к своим истокам, корням. Возможно, всю его жизнь не давала покоя судьба его предков, и он не только изучал историю, но с детства был наслушан рассказов своих родственников, земляков.

    Крупный роман Иннокентия Иванова вносит вклад в изучение истории и её героев, и познание суровых событий ХХ века.

    Варвара Борисовна ОКОРОКОВА,

    профессор Института языка и культуры народов Северо-Востока РФ Северо-Восточного федерального университета им. М.К. Аммосова, академик Петровской Академии науки и искусства, доктор филологических наук,

    лауреат государственной премии РС (Я) им. П.А. Ойунского

    Иллюстрация Дьулустана БОЙТУНОВА

  • 16 сентября 2019 г., 08:40
    BEKKI   Пожаловаться

    Нууччалыы тылбаас баар дуо?

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь