home
user-header
ЧУУМУ БҮЛҮҮ - 3
bytyk1944 30 августа 2019 г., 07:28 367

 

Инникилэрэ:

Чуумпу Бүлүү - 1https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142546#comment-8262413

Чуумпу Бүлүү - 2: http://https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142623


 

ИККИС ОЛУК

ИККИС ТҮҺҮМЭХ

 

ААСПАТ АХТЫЛҔАН

 

Сыгынахтар оҕолоро “сүтүөҕүттэн” сэттэ сыл ааста, ол тухары биирдэ даҕаны баран көрсө-билсэ сылдьыбатылар, хаһан эмэ Бүөтүрдээх олохторун диэки охсуллан ааһар түгэннээх буоллахтарына, өбүгэлэр үгэстэрин тутуһан ырааҕынан тумна көтөллөр.

Сыкына түүнүн мэлдьи ытыыр, ол да иһин буоллаҕа буолуо, күнтэн күн биллэ-көстө иинэн-хатан, харбыйан иһэргэ дылы. Ол сырыттаҕына, биирдэ эмиэ оҕо үөскээн көрөн баран, “кыайан тутуспакка”, эрдэ куотан хаалар.

Сайын үгэннээн турар. Сыгынах оттуур түбүгэр сылдьар, ойоҕо киирэн мунньуһар. Оннук күнтэн күн баран истэ.

Атырдьах ыйын бүтүүтэ отторун үлэтэ үмүрүйдэ. Сыгынах Куруҥ Үрэҕэ синньиир, дьаратыйбыт сирин булан, кыра маһынан быһыт оҥордо, муннуктарын моойторук уобуллуу кичэйэн улахан эрэйинэн охсон таһаарда уонна онон-манан сигэнэн үүйтэлээн кэбистэ. Сүүрүк хоту устан иһэр балык киирээрэй диэбит сиринэн син балай эмэ улахан туу сүрэҕинии талаҕынан үүйэн мындырдаан хайаҕастаата уонна тылбыйан сабыллар ааннаата. Аанын ситиинэн быалаан быһытын үрүт маһыгар баайда.

“Син сэнэх тутуу буолла ээ!” диэн саныы-саныы, быһытын тула хаамта, иһин өнөйөн көрүтэлээтэ. Кыра да буоллар, тутуу туппут киһи быһыытынан бөҕүн-сыыһын хомуйан, уу хайа охсубут хаспаҕар илдьэн кутта.

“Эбэм барахсан сайынын ситэн, силигилээн турдаххына олус да кэрэ буоллаҕыҥ эбээт!” диэн үрэҕин хатыламмат көстүүтүн хайгыы, сөҕө көрө олордо. Үрэх нөҥүө ыга анньан үүммүт будьурхай иирэлэр сиккиэр тыалга суугунаһа хоҥкулдьуһаллар, кинилэр күлүктэригэр хойуу хаптаҕас туллан түһүөхтүү тэтэрэр.

Сыгынах турда, икки күннээх үлэтин бүтэрбит киһи аатыран дьиэлээтэ.

Сыкына аһын астаан, үөрэ-көтө көрүстэ:

— Бүгүн кыра ньирэйбит ийэтин кытта ыыппытым төннөн кэллэ. Тэлгэһэтигэр киирзн мэччийэ сылдьар. Мин эбитим буоллар, ийэбин кытта көҥүл-босхо күөххэ сылдьымахтыам аҕай этэ.

Сордоох хаамыан сүрэҕэлдьээтэҕэ, дьэ, көр ыччат эбит эмиэ, — Сыгынах сөҕөн баһын быһа илгиһиннэ. 

— Быһыппын бүтэрдим. Эбэбит тугу эмэ дук гыннаҕына, аны саас быстарыкка сииргэ хаһаанан көрүө этибит дии.

Аһаан баран, дьиэлээх тойон алааһын күөлүгэр киирэн тиргэлэрин көрөн таҕыста. Үс саарбыт көҕөнү кытта биир кыра моонньоҕону бултаан кэллэ.

— Оо, оҕобут эрэйдээх, бэйэбитигэр эбитэ буоллар, бу булка төһө эрэ үөрээхтиир этэ, - диэн Сыгынах тыл ыһыгынна.

Сыкыната хаҥас диэки тугу эрэ гына сылдьан, тута курус гына түспүтүн көрөн, “халтайга да оҕобун үөтэн кэбиһэн, дьахтарым сырҕан бааһын эмиэ көбүтэн биэрдим ээ...” диэн кэмсинэ санаата.

— Доҕоор, хайдах эрэ, наһаа ахтыбычча дуу, биитэр тулабар оҕо саҥаран чуопчаарарын истиэхпин күүскэ баҕарбычча дуу, айахтатан кэбистим, санааҕар тутума.

— Мин да оҕом мөссүөнүн оҥорон көрөн сордонон ахан биэрэбин. Эйигин бэйэлээх бэйэм өйдөөбөтөхпүнэ ким өйдүөй?! Иккиэн да биир өлүүгэ өлөн эрэйдэнэн сылдьаахтаатахпыт дии... — диэн Сыкына дириҥник үөһэ тыынан ылла.

Сыгынах сыл аайы сыма онорор кыракый умуһаҕын саас ыраастаабыта, онтун бу күннэргэ эркинэ тиирэ тардыллыбытын, түгэҕинээҕи хатырыга алдьаммытын, сиигирбитин саҥардан уларыталаата. Бэйэтэ да икки эрэ тымтай балык киирэр истээх умуһаҕын сөргүтэригэр күнүн анаара баранна.

Хас да хонон баран, Сыгынах быһытыгар айаннаата. “Үнүрүүн курулаччы кутан ааспыт дохсун ардах өрүс уутун биллэ-көстө эппит эбит ээ” диэн саныы-саныы, быһытыгар чугаһаан кэллэ. Өҥөс гынан көрбүтэ, хаайтарбыт балыктар ууну чалымныыллара көстө түстэ. Быһытын аанын саба охсон баран, иһирдьэ киирдэ уонна тымтайыгар тобус-толору сыалыһары, күстэҕи, сордоҥу хаалаата.

Дьиэтигэр тахсан, Сыкынатыгар үөрэ-көтө булдун кэпсээтэ:

— Быһыппытыгар кыра балык киирбэхтээбит, эбэбит барахсан көмүс хатырыктааҕыттан син балай эмэни күндүлээбит. Эн, аргыый аҕай балыккын хатырыктаабакка эрэ иһин хайыталаан, искэҕин биир сиргэ мус. Талаҥҥын, киэһээ күөскэр бэлэмнээр. Мин аны биирдэ кырынан балыгым тобоҕун таһаарыам. Сөп дуо?

— Сөп-сөп! Бултуйбут киһи сөпкө тахсан сынньанаар эрэ. Ыраастаабыт балыкпын булууска бэйэм түһэртээбэппин дуо? — Сыкына иһитин-хомуоһун бэлэмнэтэлии сылдьан ыйытта.

— Бэлэмнээн эрэ кэбис, мин балыкпын бүтэрдэхпинэ бэйэм бэрийэн көрүөм, — дии-дии, Сыгынах тахсан барда.

Эргиллэн кэлэн баран:

— Соруйан бөдөҥүн эрэ талан тастым, кыра балык үгүс да, эрэйдээхтэр сылдьаахтаатыннар, быһыт аана аһаҕас буолан, хайа баҕарар киирэ-тахса, тула ытылла сылдьаллар, — диэн кэпсии-кэпсии, аҕалбыт балыгын ыраастаан түбүгүрдэ.

Онтон сотору бүтэн-оһон, булууһугар киирэн балыгын тарҕата кутуталаата. Сыкынаа, Күөллэрикигэ уган сытар тууларбар киирбит мундуларбытын умуһахпытыгар кутан сымалаан көрүө этибит буоллаҕа дии, сарсыҥҥыттан онтуларбын көрөттүөм.

— Оннук-оннук. Чэ, доҕоор, балыкпыт бустаҕа буолуо, аһыах! —диэн Сыкына остуолга иһитин оннун буллартыы-буллартыы хардарда.

Мас кытыйаҕа өрөһөлүү хоторуллубут балыктан ылан сии-сии, чохообулларга кутуллубут, хоргуна син балачча кылахачыйар мииннэрин дуоһуйа истилэр.

Нөҥүө күнүттэн ыла, Сыгынах Күөллэрикигэ угуталаабыт тууларыттан мунду сүгэн аҕалан умуһаҕар уган толордо уонна ханан да салгын киирбэт гына хатырыгынан хос-хос сабан баран буор кутта, үрдүнэн ыарахан мастарынан баттатан кэбистэ.

Хас да хонукка, сыматын оҥороору, быһытыгар киирбэккэ сырытта.

Бүгүн эрдэттэн оҥостон, быһытыгар дьэ барда. Быһытын өҥөс гыммытыгар туох эрэ улахан балык сундулус гынан көстөн ааста. Сыгынах, түргэн үлүгэрдик тымтайын сүкпүтүнэн саба сүүрэн киирэн, быһытын аанын саба оҕуста. Онтон, дьэ, төттөрү тахсан, тымтайын кытыыга хаалларан баран, кыра болооччу маһы туппутунан быһытын үрдүнэн түһэн, иһирдьэ киирдэ.

Кыра быһыт иһигэр хааллыбыт бөдөҥ бил балык тилигирии мөхсө көрүстэ. Кини дүлүҥ курдук бөкүнүк, олус эрчимнээх, тиистээх сиэмэх балык, бу да сырыыга, кыра балыктары эккирэтэн сиэтэлии сылдьан, быһыкка киирэн биэрээхтэтэҕэ. Сыгынах оргууй аҕай чугаһаан кэллэ. Бил биир түгэҥҥэ тохтоон, талбааран турдаҕына, болооччу маһынан төбөҕө оҕуста. Балык ыарыыланан кутуругунан охсуоланан ууну ыһыахтаата, ол сырыттаҕына, таба тутан иккиһин сырбатта. Балык улам-улам дөйөн мөлтөөн барда, тула устан ааллыы сылдьыбыт кыра балыктар биллибэтинэн- көстүбэтинэн сүтэн, симэлийэн хааллылар.

Сыгынах бөдөҥ били бултаан, онтун быалаан-туһахтаан, сүгэн, дьиэтигэр таҕыста.

Сыкына киһитэ улаханнык бултуйбутун көрөн үөрэ түстэ:

— Хайа, доҕоор, бултуйуу бөҕөнү бултуйбуккун дуу? Бу туох балыгый? — дии-дии, кэннинэн тэйэн чугуруҥнуу турда.

— Дириҥ далай иччитэ Күөх Боллох оҕонньор маанылаатаҕына дэнҥэ түбэһэр бил балык быһыппытыгар киирбит, - Сыгынах хоруйдаата.

Сыгынах бил балыгын эттээбэккэ, үөрэҕэстээбэккэ эрэ булууһугар бырахта.

Ыаллар ити күн киэһэ хойукка диэри түбүгүрэн баран утуйдулар.

 

* * *

Ойууһукка Бүөтүрдээх олохторугар, сыл баһыгар-атаҕар да буоллар, айан дьоно, ардыгар атыыһыттар даҕаны, быһа охсон, сылдьан, таарыйан ааһаллар.

Итинник тоҕоостоох түгэннэри Бүөтүр мүччү туппат буолара, муспут булдун атыыһыттарга батаран, аһын-үөлүн, бурдугун, тардар табаҕын, саатын сэбин, булт тэрилин кыайа-хото хааччынан кэбиһэрэ. Уолун эбэтэр кыргыттарын чутастааҕы ыалларыгар ыыталаан, атыыһыттар кэлбиттэрин биллэрэ охсоро, оччоҕуна, кинилэр эмиэ бултарын батаран, ону-маны атыылаһан дьиэлэригэр үөрэн-көтөн, киниэхэ махтанан төннөллөрө.

Бүөтүр быйылгы булдун тус-туспа киппэлээн бэлэмнээтэ, ол эрээри, атыыһыттар дьыл баччатыгар диэри тоҕо эрэ биллибэтилэр - сотору суол алдьаныа, хаайтарыы буолуо турдаҕа.

Биир сарсыарда Бүөтүр таһырдьа тахсан сүөһүлэригэр бэлэмнээбит отун тарҕатан, балбааҕын хоҥнорон, кыбыытын харбаан дьиэтигэр киирдэ.

Аача күөрчэҕин ытыйан, аһын-үөлүн остуолга тардан тоһуйда.

Сөдүөччүйэ эмээхсин, утуйан буккуруу сытар Быытыгы уһугуннарымаары, оргууй аҕай тыаһа суох тиийэн кэллэ.

Аача чэй кутуталаата, улахан уол уонна кыргыттар олорон аһаабытынан бардылар.

— Кэнники кэмнэ, биһиги түбэбитигэр биир да кэриим аҕабыыта сылдьыбат буолан хаалла ээ. Дьон оҕолорун ол үлүгэрдээх ыраах дойдуга, Сунтаар таҥаратын дьиэтигэр, киллэрэн сүрэхтэтэллэрэ эбитэ дуу? - диэн Бүөтүр мунаарарын биллэрдэ.

— Оннук ини, ити биһиги да Быытыкпытын сүрэхтииргэ сөп буоллаҕа, - диэн Аача оҕонньоро тугу этээри гынарын сэрэйэн быһа түһэ олордо. 

— Кырачааммытын Сыкыналаах Сыгынахтан ыларбытыгар мин, хайдах эрэ, киһи буолар эрэ, буолбат эрэ диэн саарбахтыы саныырым ээ. Билигин этэҥнэ сэттэ сааһын ааһан, чуопчааран, чаҕааран киһини ууга-уокка түһэрэн сүрдээх эрэт буолан эрэр. Аҕабыыттар бу диэки сылдьаллара буоллар, оҕобутугар аат-суол бэрдэрэн, силигин ситэрэн көрүө этибит буоллаҕа.

— Былыр мин кыра эрдэхпинэ, уончалааҕым эбитэ дуу, эһэм оҕонньор кэпсиирин истибитим. Кини сүүрбэтигэр сырыттаҕына, Дьокуускайтан улуустары, нэһилиэктэри олохтуур соруктаах Мөрүөн Хамыысыйа диэн нуучча тойоно бэйэтинэн түөһүллэн тахса сылдьыбыттааҕа үһү. Кини кэ-лэн, сири-уоту көрөн, нэһилиэктэри тэрийтэлээн, онно олохтоох дьонтон кинээстэри анаталаан уонна саханы да, омугу да сүрэхтиир гына дьаһайан барбыта үһү. Тойон сылдьан барыаҕыттан киин сирдэртэн сылдьар кэриим аҕабыыттара дьону сүрэхтиир буолбуттара. Сүрэхтэммэтэх дьону биир сиргэ түмэн, үрдүлэригэр уу кута-кута нууччалыы ааты, араспаанньаны биэртэлээн иһэллэрэ. Сорохтор сүрэхтэнимээри үрэх баһынан, түҥ тайҕанан тэскилээн сылдьымахтаабыт да кэмнэрдээхтэрэ. Сүрэхтэммит дьон тииҥ мэйиитин, уоһаҕы, ынах кэнэҕэскитин сииллэрин букатыннаахтык боппуттар. Оннук диир буолара эһэм. Оннооҕор отой хойут бу биһигини сүрэхтииллэригэр кырдьаҕастар, ойууттар: “Тукаларыам, төрүт сүрэхтэнимэҥ! Сүрэхтэннигит даҕаны эр дьон өттүн саллаакка тутан барыахтара”, — диэн куттаан, бэрт элбэх киһини харааччы иирдэ сылдьыбыттаахтара ээ, - диэн Сөдүөччүйэ сэһэргии олордо.

—  Оо, дьэ, олус да булкуурдаах-тэккиирдээх дьыллар-күннэр кэлэн ааспыттар эбит дии. Оттон биһигини сүрэхтээбит кыһыл бытыктаах аҕабыыппыт, кур итирик туран эрэ, хас биирдиибитин олгуйдаах ууга төбөбүтүнэн умса баттаан ыла-ыла, аат-суол иҥэртээбитэ буола-буола утаартаан испитэ, - диэн баран, Бүөтүр аһаан бүтэн, чохообулун сыҕарыта аста.

Хаҥас быыс кэннигэр тыас тыаһаата, онтон сотору буолаат, хап-харанан чоҕулуччу көрбүт Быытык быган кэллэ. Убайа туран уолга сүүрэн тиийдэ уонна таҥаһын-сабын булан аҕалан таныннаран барда.

— Сыллыый, бу сырыыга тугу эмэ түһээтиҥ дуо? — диэн инитин күлэ-күлэ этэрбэһин кэтэртэ.

 — Чэ, оттон этэрбэһиҥ быатын баайбакка да сылдьар инигин.

Уола сөбүлээбэтэхтии охсуоланан кэбистэ, уутун аанньа хамматах быһыылаах, үөрбэт-көппөт.

Аһаан баран, таһырдьа таҕыстылар.

-— Нохоо, оҕоҕун үчүгэйдик таҥыннардыҥ дуо? — диэн ийэлэрэ Аача хаһыытыы хаалла.

Уолаттар онно эрэ кыһамматылар. Таһырдьа кыбыыга от сыата тохтубутугар туллук үөрэ ыга анньан кэлэн көтө-көтө түһэ сылдьарын сонургуу көрөн турбахтаатылар, онтон саҥардыы тахсан иһэн килэччи тоҥон хаалбыт чалбаҕы булан сырылаан сырылаттылар, сааскы чэбдик салгынынан дуоһуйа тыына, көрүлүү-нарылыы сырыттылар.

Балаҕантан уолаттар эдьиийдэрэ ыаҕас кыбыныылаах тахсан кэллилэр уонна хотонноругар ынахтарын ыы киирдилэр.

Соторутааҕыта төрөөбүт Үүтүмсэхтэрэ дэлэй-холой үүттээх. Оннооҕор киэһэ ыаныан, ньиккэйэн-ньиккэйэн барбытыҥ кэннэ сарсыарда эмиэ дэлби ыанньыйан тоһуйар. Түүнүн сыппыт сиригэр хотон тэлгэх маһа килэйиэр диэри үүтэ ыанан хаалбыт буолар.

Саҥа ньирэй ийэтин төбөтүгэр бааллан туран, кутуругун дуомун хамсатан тойтороҥното-тойтороҥното, субу аҕай долборукка түһэн хаалыахтыы мөхсөн-тахсан быыраттар.

Биэрэлээх Боккуойа далга аһыыр сүөһүлэрин таһаартаан, саахтарын күрдьэн элэстэттилэр, онтон хопполоох дьоҕус сыарҕаҕа кутан, соһон таһааран, балбаахтаан лабырҕаттылар.

Кинилэр үлэлэрин бүтэрэн хотонтон киириилэригэр улахан уол оҕотун батыһыннара сылдьан, мас кыстаатылар, кыратык хаардаабытын күртүлэр.

Күнүс аһаары олордохторуна, Сөдүөччүйэ эмээхсин икки сыарҕалаах аттаах мааны дьон кэллилэр диэн кэпсээн киирдэ.

Ыалдьыттар дьиэ ааныгар тэбэнэн-сахсынан, ааны тэлэччи тардан, дьиэҕэ көтөн түстүлэр.

— Дьиэлээхтэр, кэпсиэ! — диэн лоҥкунаата тор курдук хара бытыктаах төрөл киһи.

Онтон уна-ханас көрүөлээн баран, таҥараҕа үҥэн кэҕиҥнээтэ, ол кэннэ суол ааныгар баар көхөҕө таҥаһын устан ыйаата.

— Кэпсиэ-кэпсиэ! Биһиэхэ, сыл баһыгар-атаҕар биирдэ эмэтэ ыалдьыт, хоноһо сылдьан ааһар дьонугар, туох сонун кэлээхтиэй? Эһиэхэ буоллаҕа дии, киин сиринэн тэлэһийэн сылдьар дьоҥҥо, — дии-дии, Бүөтүр үөрэ- көтө көрүстэ.

Саха дьахтара хаһан баҕарар буоларын курдук чэйин бэлэмниир түбүгэр түстэ. Ыалдьыттар сыарҕаларыттан килиэп, арыы киллэрэн оһоххо ириэрэ уурдулар.

— Хайа диэкиттэн сылдьар дьоҥнутуй? - Бүөтүр дьонун уҥа ороҥҥо олордуталаан сэһэргэһэн барда.

— Бүлүүттэн. Ини-бии Барааскаптар диэммит. Сири-дойдуну көрө, атыы-тутуу ыллыгын-аартыгын арыйа, дьону-сэргэни билсэ сылдьабыт, — киирбиттэртэн аҕа көрүҥнээҕэ хардарааччы буолла.

— Дьэ, бэрт. Оттон мин Ньуукка уола Бүөтүрбүн, үксүн булка-алка мүккүллүбүт киһибин. Тугу эмэ булбуппун маннык быһа охсон ааһар атыыһыттарга, үксүн бэйэбит олохтоох Чоруосап атыыһыкка аска-үөлгэ, чэйгэ-табахха, саа сэбигэр, булт тэрилигэр атастаһар үгэстээхпин.

— Ээ, сөп буоллаҕа... Оттон бу эргин бултуур-алтыыр дьон төһө үксүй?

— Иккилии-үстүү көстөөх сиринэн тайаан, чугас-ыраах, ардыгар онтон да тэйиччи олороллор. Түбэ, Куомарыкы диэн дьон-сэргэ олохсуйбут сирдэрэ бааллар. Биирдиилээн кыра-кыра алаастарынан бытанан, бары, сүөһү-ас ииттэн олордохпут эбээт.

— Бүөтүр, чугас эргиннээҕи ыалларга бу диэки өтөрүнэн биллибэтэх сонун атыыһыттар кэллилэр диэн сурахта-садьыкта бырахтарыаҥ дуо? Оччоҕо биһиги сарсын манна тирги атыыһыттаан көрүө этибит. Көлөһүнүҥ халтайга хаалыа суоҕа. Өйүүҥҥэ диэри көлөбүтүгэр өл хаптаран, сэниэ киллэрэн, салгыы айанныа этибит.

— Оннук буоллаҕына, билигин да күн эрдэ, эһиги икки аккытын уонна бэйэм көлөбүн холбоон, үс хайысханан оҕолорбунуун ыалларбытыгар сылдьа охсон кэлиэ этибит, ол ыалларбыт, баҕар, бэйэлэриттэн чугас диэбит ыалларын эбии тардан кэлээйэллэр, — диэтэ дьиэлээх киһи.

Ыалдьыттар баай-талым таһаҕастарын киллэрэн атах ороҥҥо, онно- манна муннукка дьаарыстаатылар.

Оттон Бүөтүр, уолаттарын уонна кыргыттарын тэрийэн ыалларыгар ыыталаан баран, бэйэтэ Сыгынаҕы ыҥыра айаннаата.

“Бу мин Бүлүү атыыһыттара Барааскаптар иннилэригэр чохчойо- чохчойо сүүрэкэлээбиппин Чоруос атыыһыт иһиттэҕинэ бэрди гыммыккын диэбэтэ биллэр, үөҕэн кууһурҕатара чахчы. Ол гынан баран, биһиги киһибит сыаната олус хоччорхой. Барааскаптар тылларыттан-өстөрүттэн иһиттэххэ, биһиги урааҥхайдары олус баттыа суох курдук саҥараллар. Чоруос бэйэтэ даҕаны бу биһиги түөлбэбитигэр көстүбэтэҕэ быданнаата. Кинини көһүтэн быстан-ойдон олоруох суох. Ким урутаабыт сиэтэҕэ эбээт! Чэ, кэһэйэ түстүн!”

Чоруос атыыһыт уотууга турбут идэһэтин курдук саныы сылдьыбыт бу эргиннээҕи түүлээҕиттэн көрө матан хомойбут-кэһэйбит сирэйин Бүөтүр санаатыгар оҥорон көрөн күлэ санаата уонна атын кымньыылаан биэрдэ.

Дьонугар хойутуу тиийдэ. Наһаа хараҥара илигинэ өтөхпүн булларбын диэн санаалааҕа да үөс-батааскы биэрбэккэ аһатар буоллулар.

— Бэрт да эбит. Кэнники син балай эмэ бултуйдум, чөкөтөн сытыарар тириилэрбин илдьэн туттаран аска-үөлгэ эргитиэм этэ, таҥас-сап да баҕалаах, саа сэбэ эмиэ кэмчитийдэ, - Сыгынах сэргэхсийдэ. 

— Оттон оҕобут... оҕобут сыыһа хайдаҕый? Этэнҥэ дуо? — Сыкына, оҕо өлүүлээх ийэ, уйан кута айманан, сүрэҕин чопчута төһө да өлүөр сылдьарын истэ-билэ сырыттар, эрэйдээх энэлгэнинэн сыналыйан барыах курдук буолла.

— Аҕабыыт кыайан таба хаампакка, аҕыс сааһыгар да сырыттар сүрэхтээбэккэ, Быытык диэн таптал аатынан ыҥырабыт. Оҕолору кытта булкуһан үчүгэйдик сылдьар. Дьиэ таһыгар убайыгар көмө-ньыма киһитэ буолла, хаар да күрдьүһэр, мас да мастаһар. Дьүһүнүнэн аҕатыныы, ситтэҕинэ-хоттоҕуна кыайыгас-хотугас да буолууһу... Чугас эргин ыаллааххыт дуо? Кыаллар буоллаҕына, ол дьоҥҥо хайдах эмэ биллэрэр киһи, — Бүөтүр кэпсээни атыҥҥа уларытта.

Устунан, өр буолбакка, дьиэлээтэ.

Оҕолорун туһунан, кыракый да буоллар, сонуну истэн, дьиэлээхтэр үөрэ хааллылар.

Сыкына киэһэ утуйарыгар даҕаны: “Быытык, Быытык...” — диэн, оҕотун аатын ааттыы-ааттыы, хойукка диэри ботугуруу сытаахтаата.

Сарсыарда, тураары сытан:

— Миигин Ойууһукка илдьэ барбаккын ээ, оҕом саҥатын истэр, сүүрэ - көтө сылдьарын, саатар, ыраахтан көрөр дьоллонуом этэ, — диэн көрдөстө.

Сыгынах, тута хардара охсубата эрээри, биирдэ санаан көрдөҕүнэ, Сыкына ийэ буоллаҕа, ийэ уйан сүрэҕэ туохха тэҥнэниэй?! Ийэ эрэйдээх оҕотун көмүскээн дэгиэ тыҥырахтаахха, ардай аһыылаахха, илэ сиэхсиккэ, өлөр өлүүгэ да утары хардыылыа турдаҕа.

Онон:

— Чэ, Сыкынаа, барыс! Мин билигин Чоомуулаахха баран атыыһыттар кэлбиттэрин этэн кэлиэм, эн сүөһүлэргин дьаһай уонна хомунан бэлэм олороор, - диэн сөбүлэһэн кэбистэ.

Сыкына эрэйдээх үөрүүтүттэн тула мөхсө түстэ, хаана кэйэн урут саппаҕырбыта, санааҕа түспүтэ ханна да суох буолан хаалла.

Киһитэ бараатын кытта “бүгүн оҕобун, сыллыыйбын көрөбүн ээ!” диэн иһигэр кыҥыр-хаҥыр ырыалаах сылдьан, хотонун үлэтин дөбөҥнүк бүтэрэ оҕуста, сирэр-талар таҥаһа да суох буоллар, баарынан-суоҕунан бэриммитэ, өрө тардыммыта буолла.

Сыгынах да уһаабата, ыалларыттан эргиллээт, түүлээхтэрин тиэнэн, күнүскү аһылык иннинэ Ойууһуттуур суолунан тэптэрэ турдулар.

Бүөтүр төттөрү-таары сылдьыбыт суолуттан ураты суол суоҕа, онон суол төһө да мөлтөҕүн иһин, атыы-тутуу үгэннээн турдаҕына, сөпкө тиийэн кэллилэр.

Чугастааҕы түбэ олохтоохторо, бэйэ-бэйэлэриттэн истиһэ-истиһэ, син кэлбэхтээбиттэр. Таһырдьа сылаас. Атыыһыттар, лаабыс оностон, малларын-салларын онно тэниччи тардыбыттар. Быһаччы быһаарсыы, түһэрсэн тардыалаһыы, мөккүһэн маргыһыы киэҥ майдалҕана дэлэйбит кэмэ буолан турар эбит.

Оо, ол миэхэ туох улахан баҕалаах диэтэххитий? Тардар табаҕым, иһэр чэйим, тууһум, бурдугум, кыра да буоллар, дьоммор таҥас, бултуурбар туттар тэрилим эрэ көһүннэ да сөп,—дии-дии, Быырай Дьөгүөр диэн сүрдээх бөдөҥ-садаҥ оҕонньор саҥаран-иҥэрэн сүөлэҥэдийэр уонна бултаабыт булдун түрбэлээх тириилэрин аахайбатахтыы уҥа-хаҥас тамнаталыыр.

— Хайа, Дьөгүөр, оттон сыл баһыгар-атаҕар улахан таҥараларга мааны ыалдьыт сырыттаҕына туттаргар испиириҥ? — диэн ким эрэ тыл быраҕар.

Оҕонньор мух-мах буолар, түүтэ соролообут куобах бэргэһэлээҕин устан кэтэҕин тарбанар.

— Дьэ, кырдьаҕаас, ити доҕотторуҥ этэллэрэ сөбө бөҕө, кинилэри иһиттэххэ ол эһиги олохтоох атыыһыккыт Чоруосап сыаната, ордук чуолаан испииргэ, хойгур үһү дии. Онон бу аахтарбыт аскыттан-үөлгүттэн, тэриллэргиттэн ордуккар икки испиирдэ эбиим, сөп дуо? — диэн атыыһыт эрийэ тэбэ охсон ньуолбардык ньымааттаһа турда.

Сыгынах, сыарҕатыттан түһээт, түүлээҕин соскойдоһон барда.

Оттон Сыкына, туохха да кыһаммакка, Бүөтүрдээх дьиэлэригэр быһаччы ааста. Кини санаата-оноото эрэ - оҕото. “Хайдах эрэ сирэйдээх- харахтаах, саҥалаах-иҥэлээх буолар оҕом сыысчаана, көрө-истэ охсубут киһи!” диэн ис-иһиттэн күүскэ да күүскэ баҕаран кэллэ.

Дьиэҕэ Сөдүөччүйэ эмээхсини кытта Аача эрэ бааллар эбит.

Сөдүөччүйэ Сыкынаны хара ааныттан үөрэ көрүстэ:

— Бай, Сыкына кэллэ. Эһигини Бүөтүр ыҥыртаатым диэбитигэр, хата, таарыйа оҕолорун көрөн үөрэн-көтөн төннүөхтэрэ диэн үөрэ санаабытым. Ол бэлиэ күнтэн ыла балай да кэм ааһаахтаатаҕа дии, ол тухары кытаанах, дьиппиэр дьон буолан, төһө да эрэйдэннэргит-муҥнаннаргыт, “оҕобут да оҕобут!” дэһэ-дэһэ, ытыы-соҥуу, биһиги модьоҕобутун нөҥүө атыллаабатыгыт, балаҕаммытын өҥөйбөтүгүт. Аача-а, бу Быытыкпытыгар күн сирин көрдөрбүт күн күбэй ийэтэ, Сыкына диэн, билсиһиҥ, сэһэргэһиҥ.

Аача, төһө да сааһырдар, сүрдээх номоҕон көрүҥнээх турбут-олорбут дьахтар Сыкыналыын бодоруһа охсон, кэпсэтэн-ипсэтэн, үөрэн-көтөн бардылар. Кини Сөдүөччүйэлиин атыыһыттар дьон аһыырыгар диэн бэлэмнэтэ биэрбит астарын-үөллэрин буһаран түбүгүрэ сылдьаллар эбит. Ол обургуларыҥ ас буһартарар иһиттэрэ-хомуостара уонна элбэх мэтээллээх, уончалаах оҕо саҕа алтан сылабаардара олус сиэдэрэйдэр. Итинник тэриллэри урукку өттүгэр харахтаабатах да түбэ дьоно, барыахтарын иннинэ дьиэҕэ киирэн үссэнэ түһээри, аламаҕай барахсаттар үтүө сыһыаннарынан маннык кэрэ иһиттэртэн ылан аһыыр дьолго тиксибиттэриттэн астыннылар. Кырдьыга баара, улаҕалаах, угаайылаах өйдөөх атыыһыттар түҥ тыа олохтоохторун хас кэллэхтэрин аайы отуойкаҕа олордо сатыыллара биллэр суол буолаахтаатаҕа.

Сыкына, оҕото ханна баарын көрө сатаата да, оҕолор биллибэттэр. Кини Аачаҕа көмөлөһө сылдьан оҕотун сураста.

— Оо, ол дьонуҥ, мааҕын аһаан уостарын-тиистэрин туора-маары соттоот, оонньуу барбыттара, сотору аҕылаһан-мэҥилэһэн тиийэн кэлиэхтэрэ, - диэтэ Аача.

Сыгынах, түүлээҕин батаран, чэйин-табаҕын, бурдугун сөп буоларынан ылла, ааспыт кыһын кэччэйэн аҕыйах чүмэчини ылан бу кыһын хараҥаҕа харбыаласпытын санаан балачча чүмэчини ылбахтаата, онтон, дьиэҕэ киирэн, Сыкынатын ыҥыран таһаарда.

— Хайа, доҕоор, оттон туох эмэ кэрэхсииргин ылыммаккын дуо?

Сыкына, кырдьык да оннук эбит диэбиттии, арсыыннаах таҥастан сөп

буоларын быстарда, хас да иннэни, сүүтүгү, сабы булан ылла.

Ити сырыттахтарына оонньуу барбыт уолаттар тигинэһэн кэлбиттэрин көрбөккө хааллылар. Кинилэр, сүбэлэһэ-сүбэлэһэ, ону- маны атыыласпахтаатылар уонна таһаҕастарын сыарҕаларыгар ыгыччы кэлгийэн кэбистилэр.

— Чэ, ыалбытыгар киирэн чэйдиэх, оҕобут кэлэн быстымаары гынна быһыылаах, — диэтэ Сыкына уонна долгуйа күүппүт харахтарынан онно- манна көрүтэлээтэ.

— Ол ханна барбытый, суох дуо? — Сыгынах дьэ соһуйан-өмүрэн турда.

— Оҕолор, оҕолор курдук оонньуу барбыт этилэр. Ол дьон хаһан дуоһуйан дьиэлэрин булуохтара ырыалаах олоҥхо буоллаҕа буолуо. Саатар, баран, оонньуур сирдэрин булан, көрөн-истэн бардарбыт сөп буолуо этэ, — диэн Сыкына булгуччулаахтык ылыммыт санаатын биллэрдэ.

Дьиэҕэ киирдилэр.

Аачалаах Сөдүөччүйэ астарын тардан, кинилэргэ чэй кутуталаан эрэллэр эбит. Төгүрүк остуол хаҥас чанчыгар икки уол аһаары олорбуттар. Улахан уол күлүгэр кыра уол көстүбэт, арай тугу эрэ кэпсээн чаҕаарара иһиллэр.

Сыкына оҕотугар дьулуһуох курдук буолбутун Сыгынах тохтотто.

— Оҕолор хайа икки ардыгар кэлэ охсубуттарай? Хайаан кыайан көрбөккө хаалбыппытый? — диэн Сыгынах дьиктиргээн ыйытта.

— Ээ, ити дьонуҥ сырыылара диэн туох да тыал курдук буоллаҕа дии, биирдэ манна, биирдэ онно буола охсон хаалар эрэттэр буоллахтара эбээт, — дии-дии, Бүөтүр, ыалдьыттарын олордоору, остуол ыксатыгар талах олоппостору уурталаан биэрдэ.

— Хайа, оттон эһиги аһаабаккыт дуо? — Сыгынах ыйытта.

— Суолтатыгар олоруохпут, эһиги, айан дьоно, аһыы түһүҥ, — Бүөтүр хардарда уонна салгыы уолаттары билиһиннэрдэ.—Бу улахан уолбут Сүөккэ, быйыл уон биэһигэр сылдьар, оттон кырабыт Быытык аҕыһыгар сылдьар, сүүнэ киһи. Тоойуом, кэл эрэ бэттэх, бу эт-хаан аймахтаргар чугаһаан төһө улааппыккын көрдөр эрэ. Кинилэр эйигин саҥардыы төрөөккүн эрэ кытта көрбүттэрэ, — диэтэ.

Уол туран, кэтэҕин имэринэ-имэринэ, билбэт дьонугар чугаһаата.

Сыкына, хаһан эрэ күн сирин көрдөрөөт, мүччү туппут көмүс чычааҕын сыыһын көрөн, сүрэҕэ түөһүн иһиттэн төлө көтөн тахсыах курдук тэбиэлэммэхтээтэ. Хап-харанан төгүрүччү көрөн, аҕатыгар Сыгынахха майгынныыр сирэйдээх-харахтаах буола улаатан эрэр уолчаанын көрөн халлааннаан көтүөх курдук буолан, мэйиитэ эргийбэхтээн ылла.

Кырдьык даҕаны, улахан бөҕө киһи буолбут буолбаат, сотору бултуу-алтыы баай хара тыатыгар тахсыыһы! — дии-дии, Сыгынах оҕону төбөтүттэн имэрийэн эрдэҕинэ, Сыкына тулуйбата, уолу бэйэтигэр олус күүскэ эпсэри тардан ылла уонна, туох да төтөлө суох саба түһэн, сыллаа да сыллаа буолла.

Уол соһуйан хаалан утарыласпакка туран биэрдэ, онтон төлө охсон баран, убайын аттыгар биирдэ баар буолан хаалла.

Сыкына, бөтөн хаалан, сыҥыргыы-сыҥыргыы барардыы таҥныбытынан барда.

Бүөтүрдээх тахсан, Сыгынахтааҕы кэннилэриттэн көрөн хааллылар.

— Бүөтүр, кэлин да сылларга биллэрэр буолаар уонна оттон биһиги эҥээр бултаан эҥин охсулуннаххына сылдьаар, — диэн саҥара-саҥара, Сыгынах сыарҕатыгар олорон айаннатан барда.

Сыкына, тахсыаҕыттан кэннин хайыһан, дьонун батыһан тахсыбыт уолун хас хамсаныытын ааҕа көрө олордо. Кини бүгүҥҥү күҥҥэ кимиэхэ да тэнэ суох дьоллооҕунан ааҕынна. Оҕотун көрөрүн ааһан, сүрэҕэ-быара сылаанньыйыар диэри дэлби сыллаата, хайдах эрэ уолун тыгыл сыта кини этигэр-хааныгар иҥэн хаалбыкка дылы буолбут.

Сыгынах Сыкыната уолун үрдүгэр түспүтүн көрөн долгуйбутун таһыгар биллэрбэккэ дьиппиэнник туттан сырытта, инньэ диэн хайыай? Арай, “оҕом бэйэбэр да баар буолбат ээ, дьэ, мин кинини булчут киэнэ сорсуннааҕа онорон таһаарыам этэ” дии санаан аһарда.

Сыгынахтаах Ыарҕалаахтарыгар киириилэригэр сааскы күн арҕаалаан, улам-улам быата быстан, тиит баһыгар түһэн барда.

 

* * *

 

“Дьыл — хонук” диэн мээнэҕэ эппэттэр. Бүөтүрдээх Сөдүөччүйэлэрэ сааһа туолан барыахтаах сиригэр барбыта быданнаабыта.

Хас да сыллааҕыта Бүлүүлээн иһэр кэриим аҕабыыта охсуллан, Быытыгы сүрэхтээн, Тэрэппиин диэн нууччалыы аат-суол биэрэн барбыта. Тэрэппиин, төһө да чороччу улааттар, булка-алка соччо көҕө суоҕа, хата, ол оннугар маанытык таҥныбыт, саҥарбыт-иҥэрбит элбэх малы-салы тоҕо-хоро атыылаан ааһар атыыһыттары олорон турбакка, эккирэтэ сылдьан көрөрүн сөбүлүүр. Кинилэр хас туттуулара-хаптыылара, тыллара-өстөрө киниэхэ сүрэҕин ортотунан дырылаан киирэргэ дылыта.

Биирдэ ыкса күһүн, добдурҕа саҕана, күөллэр, үрэхтэр килэччи тоҥон, бастакы анысханнаах тымныылар түһэн соһуталаан эрдэхтэринэ, саас ортолоох, үгүс саҥата-иҥэтэ суох айан киһитэ хонон ааспыта.

Кини Бүөтүрү кытта син ирэ-хоро кэпсэппитэ:

— Дойду сиригэр туох да уларыйыы суох курдук, арай туохха да кыайтарбат улахан ыарыы турбут курдук сэһэргииллэр. Мин үксүн айаҥҥа, кэлиигэ-барыыга сылдьар буоламмын, күдээринэ истэн эрэ кэбиһэбин, токкоолоспоппун, — дии-дии, хоноһо таас хамсатыгар табах уурунан тардан ыһааран барда.

— Муҥ да буолар эбит, бэйэбит даҕаны бэрт кыраттан иҥнэн сыккыраһан олордохпутуна, аны ол ыарыыбыт өрө туран сордотолуура буолуо. Тойон таҥара көмөтүнэн, биһи түбэбитин өҥөйбөккө, кый ырааҕынан сылдьара буоллар сөп этэ, - Бүөтүр бэйэтин баҕатын биллэрдэ. 

— Ыарыы ыһыллара, тэнийэрэ манан үһү дуо? Хаһан баҕарар, ханна баҕарар үөйбэккэ-ахтыбакка олордоххуна, соһуччу биллэрбэккэ, киһини- сүөһүнү хаптатан, үрдүнэн барбыта эрэ баар буолааччы, - хоноһо утуйар таҥаһын тэнитэн, сытардыы оҥоһунна.

Ол ыарыы саас суол-иис хаалыытын саҕана киһи аһыныах уҥуох- тирии буола хатан хаалбыт, ыарыһах дьүһүннээх-бодолоох хоноһо сылдьан барыаҕыттан кинилэри булбута. Дьиэ дьоно бары ийэлэрин тула биирдэ мөхсөн хаалбыттара.

— Бөөлүүн отой утуйбатыҥ дии, ордук тугуҥ ыалдьар? — диэн биир сарсыарда Бүөтүр Аачатыттан ыйытта.

— Оннук айылаах быһыта-хайыта тутар ыарыы суох курдук да, ис - испиттэн сэниэм суох, ардыгар итииргээн көлөһүнүм бөҕө сарт түһэр, ардыгар тоҥ да тоҥ, титирээ да титирээ буолабын ээ... — диэн Аача оронугар сытан эрэ хардарда.

— Доҕоор, оҕонньору ыҥыран кыырдаран көрбөппүт дуо?

— Чэ, бээ, тохтоон эриэххэ, олус ыга ылан бардаҕына... Баҕар, сотору төлөрүтүө, холкутатыа этэ буоллаҕа дии... — Аача, сүрдээх кытаанахтык күксүйэн сөтөллө-сөтөллө, Бүөтүргэ эргилиннэ.

Ийэлэрэ ыалдьан үтүө буолбатын иһин оҕонньору ыҥыран кыырдаран көрбүтгэрэ да, туох да туһалаабатаҕа, хата, эбии бэргээбитэ.

Ойуун кыырбыта уонча хоммутун кэннэ аны улахан кыыс, сүүрбэ иккитигэр сылдьар Биэрэ, ыалдьыбыта. Кини хаһан да ыалдьыбат, сүүрэ- көтө сылдьар баар эрэ үлэһиттэрэ этэ. Биэрэ, мутук тосторунуу, олус күүскэ ыалдьан, өйүн сүтэрэн охтубута, айаҕын атытан миин иһэрдэн көрөллөрө да үксэ таһынан тохторо, түүннэри-күнүстэри түлэкэдийэн, мөхсөн тахсара. Оннук түүл - бит курдук сытан, өйдөнөн көрбөккө, биир тылы иһитиннэрбэккэ сытан өлөөхтөөбүтэ.

Бэйэтэ да суккуруур тыына эрэ ордон сытар ийэлэрэ оҕотун түөрт уон хонугар кыайан тиийбэтэҕэ, биир түүн биллибэтинэн им дьим тыына быстыбыта.

Ити курдук, аҕыйах хонугунан быысаһыннаран икки киһилэрин көмпүттэрэ.

— Туох ааттаах аньыыбыт-харабыт иһин, Айыы Тойон Таҥара бу айылаах оҥортообута буолуой?! Тугу да дьонтон уратыны тосту туора быһыыламмыппыт суоҕа... - дии-дии, Бүөтүр, туох да уйа-хайа суох ытаан бараары гына-гына, “мин маннык буоллахпына оҕолорум хайдах буолуохтарай?” диэн кытаанахтык сананан, ытыырын-соҥуурун тохтотон, өлүөхсүттэрин кистээн муор - туор олордохторуна, Күүкэй киһитэ Чэнэлик Дьэкиим диэн сэттэ уончалаах оҕонньор тиийэн кэллэ.

Кини Бүөтүрдээх ыалдьан, өлөн-сүтэн, бэрт бөрүкүтэ суох буолан олороллорун истэн баран: 

— Биһиги да эргин ыарыы-сүтүү наһаа дэлэйдэ. Аҕа ууһун имири эһэр туохха да кыайтарбат уоспа ыарыы турда. Дьон үксэ үрэх баһыгар, кый ыраах алаастарга күрэннилэр. Уоспа ыарыы нуучча дьахтара буолан күнү быһа иһиллиир үһү. Ол кэннэ ыт үрэрин, киһи-сүөһү саҥатын, сүгэ, сыарҕа тыаһын иһиттэҕинэ, ыал баарын билэн тиийэн кэлэр үһү. Ол иһин, ыттарын өлөртөөн, мастарын дьиэҕэ киллэрэн мастаан, таһырдьа саҥарсыбакка, отторун-мастарын түүн тиэнэн, оннооҕор маҕырыыр ынахтары таһырдьа таһаарбакка олороллор эбит, — диэн дьонтон истибитин кэпсээтэ.

— Дьэ, сүрдээх да буолар эбит, ол эн кэпсиир, ааттыыр ыарыыҥ бу биһиги түбэбитин була охсубута буолуо дуо? — Бүөтүр мунаара олордо.

— Булан-булан. Айаннаан иһэн онно-манна тохтоон ааһыталаабыт сирдэрбэр, үксүгэр, ол ыарыы турбут, дьон кэпсииллэринэн, сир дойду үрдүнэн барытынан хайыы үйэ өлүү-сүтүү бөҕө үксээбит. Туох да абырыыра, өрүһүйэрэ биллибэт, арай ыалдьар киһи баар дьиэтигэр сырдыгы киллэрбэттэр, түннүгү сабаллар. Ыарыһахха уоту, кыһылы көрдөрбөттөр, көрдө да бэргиир, өлөр дииллэр. Ойууну кыырдараллара иһиллибэт.

— Оттон биһиги эрэйдээхтэри быыһаатаҕына быыһыыр, абыраатаҕына абырыыр кырдьаҕаспыт эрэ буоллаҕа дии... — Бүөтүр туох да быһаарыыта суох ботугураата.

— Аны ыалдьыбыттаах ыалга киһи отой сылдьыбат, дьиэ таһыгар чугаһаабаттар да эбит. Аймахтаах-чаҕардаах буоллахтарына, дьиэлэриттэн тэйиччи, суолга, мас анньыталыыллар: барыларыттан уһуннара — дьиэ тойоно, онтон арыый кылгаһа — хотун, онтон кылгастара — оҕолоро. Ол мастартан, хайа киһи ыалдьар да, ол киһи сааһыгар түбэһэри иҥнэри анньан кэбиһэллэр, оттон бэргээн өлөөрү гыннаҕына били маһы сытыаран кэбиһэллэр, өллөҕүнэ тосту үктүүллэр. Тастан сылдьан, ити мастары көрөн, дьиэлээх дьонтон хайалара хайдах ыалдьарын чопчу быһаараллар. Өскөтүн биир эмэ мас тосту үктэммит буоллаҕына аймахтара өлүөхсүтү харайар киибэһи булан аҕалаллар. Өлүөхсүт сүөһү хоолдьугуланан барар буоллаҕына, ону киибэс ыраах ыалга илдьэн буһаран сиир, ол кэнниттэн биирдэ иини хаһар. Дьиэлээхтэртэн үлэни кыайар киһи баар буоллаҕына тас маһын оҥорор. Дьэ, барыта силигэ ситтэ диэтэҕинэ, киибэс дьулурҕа диэн икки уһун ураҕастан оҥоһуллубут, кэннигэр туора биттэхтэрдээх тэрилгэ өлбүт киһини сытыаран кэлгийэр уонна иннигэр кэтэрдиллибит бурҕалдьыны түөһүнэн үтүрүйэн тардар. Өлүөхсүтү иинигэр оннук илдьэн дүлүҥ курдук үҥкүрүтэн кэбиһэр, онтон көмөр. Дьиэлээхтэр киибэс үлэтигэр этинэн-аһынан, сүөһүнэн манньа биэрэллэр эбит, — диэн Чэнэлик Дьэкиим ааспыт сахтарга күүскэ турбут уоспаҕа дьон хайдах эрэйдэммиттэрин туһунан үһүйээни кэпсии олордо.

— Оттон бу биһиги курдук аймаҕа-чаҕара суох төгүрүк тулаайах дьон хайдах буолабыт?

— Истэр тухары дьиэлэригэр өлүтэлээн, эстэн хаалбыт ыалы дьыл- хонук балай эмэ ааспытын кэннэ булан көмпүт түбэлтэлэрэ үгүс. Үрэх бастарынан, ыраах алаастарынан бүгэн олорор ыалларга хаһан эмэ дэҥҥэ охсуллан ааһар айан дьоно, биитэр булт соноругар сүүрэ-көтө сылдьар булчут өҥөс гынан ааспатаҕына кинилэри туох булуой?! Суоҕа чахчы.

Дьэкиим, хонон баран, салгыы айаныгар турунна.

Хоноһо хонноҕуна, ыалдьыт сырыттаҕына санааҕа-онооҕо баттатан олорор ыал сэргэхсийэр, онтон бардаҕына, бэйэлэрэ эрэ хааллахтарына, эмиэ бары кыһалҕалара саба кыпчыйар, тула өттүттэн эрэйдэрэ-буруйдара үүйэ-хаайа тутан туймаҥнаппытынан барар.

Бүөтүр да эрэйдээх, тэҥнэһиэ дуо, били “өлбүтү кытта өлсүбүт суох” диэн өс хоһооно этэринии, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан сыккыраан олордоҕо.

Сайын буолан сир-дойду, от-мас орто туруу бараан дойдута туох буоларын билиммэккэ ситэр, силигилиир, күөгэйэр-нусхайар.

Бүөтүр оҕолорунуун син сайыны быһа оттоото эрээри, уруккутун курдук үөрэ-көтө сылдьыбат, наар санаата түһэн, саппаҕыран сылдьар, бэл, сэниэтэ түргэнник эстэр, сылайар буолла. “Икки атахтааҕы санаа-оноо сиир, кэбирэтэр” диэн сөпкө да этэллэр эбит, Бүөтүр оннук сылдьан, ыкса күһүн сүөһү кыстык хотонун буларын саҕана ыарыйда, онтон устунан сытан хаалла.

— Оҕолорум эрэйдээхтэр, хайдах-туох буолаахтыыгыт?.. Мин да өтөр өрүттүбэт киһи буоллаҕым буолуо... Биһиги аймах өттүгэстээтибит да бүтэр аатыгар барааччыбыт, ону мин да мүччү түспэтим буолуо...

— Кэбис, аҕаа, инньэ диэмэ! Мин дьиэбин-уоппун, сүөһүбүн-аспын көрбүтүм курдук көрө сылдьыам буоллаҕа дии, оттон сурдьуларым оту-маһы тулуппат саастарыгар син тиийдилэр буолбаат! Киһи барыта ыарыйдаҕын аайы өлөн истэҕинэ, сотору тононон аҕыйах да киһи хаалар инибит. Эн өрүттүөҥ, баай хара тыаҕар бултуоҥ-алтыаҥ этэ буоллаҕа, — кыыһа Боккуойа аҕата улаханнык ыалдьа сытарын биллэр даҕаны санаатын көтөҕөн саҥара олордо.

Уолаттар, төһө да санньыйан сырытталлар, батысыһа сылдьан мастарын мастаан, эдьиийдэрэ эппитин барытын толоро, үлэлии-хамсыы сырыттылар.

Биир киэһэ аҕалара оҕолорун ыҥыртаан ылла уонна сэниэтэ эстибит кыыкынас саҥатынан кэриэһин этэн барда.

— Тукаларыам! Күн-хаан куоппат тиһэх кэмэ ыган тиийэн кэллэ быһыылаах... Хайдах гыныахпытый?.. Орто дойдуга айыллыбыт, куоппат ыйаахпыт буоллаҕа... Ким эрэ төрүөхтээх... ким эрэ өлүөхтээх... — Бүөтүр тохтуу-тохтуу саҥара сытта. 

— — Боккуойа! Эн оҕолортон улаханнараҕын, онон дьиэҕэ бас-көс киһи буолаҕын. Бука диэн, мин этэр тиһэх кэриэс тылларбын өйдөөн иһит! Эһиги, уолаттар даҕаны, ону-маны өйдүүр сааскыт буолан эрдэҕэ... Хаһан баҕарар иллээх - эйэлээх буолуҥ, мэлдьи бэйэ - бэйэҕитин өйөһүҥ! Тоҕойуом, Тэрэппиин! Били атыыһыттар кэлбиттэригэр биһиэхэ кэлэ сылдьыбыт дьахтардаах эр киһи, Сыкына уонна Сыгынах, эн төрөппүттэриҥ. Кинилэр оҕоҕо өлүүлээх, оҕо турбат ыала буолан, былыргы үгэһинэн, эйигин төрөөккүн кытта биһиэхэ күрэппиттэрэ. Мин эҥин-дьүһүн буолан хаалаары гыннахпына Сыгынаҕы ыҥыраарыҥ. Оннук түгэҥҥэ саастаах киһи дьиэҕэ - уокка баара ордук буолар. Кини эһиги дьылҕаҕытын быһаарыаҕа. Сөп дуо? Сүөһүгүтүн-аскытын эһимэҥ!

Оҕолор, харахтарыттан уу-хаар баһан, ытыахча буолан олорон, сөбүлэһэн кэҕиҥнэстилэр.

Тэрэппиин, төрөппүт дьонун үтүөкэннээх дьон, кинилэр Сөдүөччүйэ кырдьаҕастыын сүбэлэһэн, эйигин манна күрэппиттэрэ, бука, ол эн дьолгор буолуон сөп... - Бүөтүр иэрийэ-иэрийэ сөтөллөн барда, онтон сэниэтэ эстэн, улаҕа диэки хайыста.

Кини дьүдьэйэн унуох-тирии буолбут иэдэһин устун сырдык таммахтар аллара субурустулар.

Оҕолор тыаһаабакка, оргууй аҕай туран, кубу-дьиби ороннорун оҥостон сыттылар. Боккуойа хойукка диэри аҕата ыараханнык тыынарын, ынчыктыырын кэтии сытан, сарсыарданан утуйан хаалла.

Сарсыарда уһуктубута, аҕата холку бэйэлээхтик көрө сытар эбит. Боккуойа “ама буолаары гыннаҕа дуу!” диэн иһигэр үөрүү кыыма охсуллан ааста.

— Сыллыый, хайа, турдуҥ дуо? Миэхэ чэйдэ сылытан үрүҥнээн аҕал эрэ уонна сымнаҕас эт баар буоллаҕына кыратык, сөп дуо?

— Сөп-сөп, — дии-дии, Боккуойа оһоҕун оттон чаанньыгын сылыта уурда.

— Уолаттаргын туруортаа. Чэйдэтэн, Сыгынахтарга ыытыа этибит, чараас да буоллар, сыарҕа хаара түспүт дии. Сүөккэ Тэрэппиини илдьэ барыа этэ. Ийэтигэр хаалан доҕор буоллун, аҕата манна хас хонуо биллибэт.

Боккуойа уолаттарын туруортаата. Чохообулга итии чэй кутан, мас тэриэлкэҕэ сымнаҕас эти кырбаан аҕатыгар илтэ. Аһын олоппоско ууран баран, хонноҕун анныттан өйөөн-убаан туруоран олордон эрэ аһатта. Аҕата, чэйин иһэ-иһэ, эттэн да сиэмэхтээтэ.

— Дьэ, тукаларыам, бу мин күн сиригэр айыы аймаҕын аһын, бүтэһик ыһык аһылыкпын аһаатаҕым буолуо, бука, — Бүөтүр нүксүччү түһэн, хараҕа биилэнэн, харбыйан олорон, саҥаран кыыкынаата. 

— — Чэ, тоойуом, сытыар. Оҕолоруҥ баалларына сүөһүлэргин дьаһайа охсон киир. Иэдэйиэхтэрэ.

Боккуойа хомуна охсон таһырдьа тилир гынан хаалла.

— Сүөккээ! Эн эр киһи буоллаҕыҥ дии, Туруйалыыргын көлүйэн, оҕоҕун илдьэ Сыгынахтарга быһа түһэн айаннаа. Алааспыт хоту баһынан үөһэ сыыр үрдүн диэки ыллык суол тыргыллыа, ону батыс. Мунааҕа суох, биир суол уонна Туруйалыыр барахсан ол суолу билэр, бэйэтэ да тиэрдиэҕэ. Сыгынахха аҕам улаханнык ыарыйда, ыныртарар диэ. Тэрэппиини ийэтигэр доҕор гына хааллар. Ийэҥ, эдьиийиҥ суох буолбуттарын кэпсээ.

Сүөккэ аҕата бэрт эрэйинэн кыыкынаан эппит сорудаҕын өйдөөтө, атын көлүйэр сэбин-сэбиргэлин туппутанан таһырдьа ойдо.

Чочумча буолан баран, ыаҕас тутуурдаах Боккуойа хотонуттан киирдэ.

— Ыл эрэ, тоҕойуом, сылаас үүккүттэн кутан аҕал эрэ.

Кыыс ыаҕаһыттан үүт кута охсон аҕатыгар илдьэн иһэртэ.

— Ийэҕит эдэр эрдэҕинэ, үгэххэ сойута уурбут үүтүттэн чөчөгөй баһан киллэрэн иһэртэҕинэ, олус да дьэгдьийэр, истиин-үөстүүн ыраастаммыт, оөрүүкээбит курдук буолан, тигинии түһэрим, — Бүөтүр аһаан сэниэ кил- хэрнммит курдук сэргэхтик саҥара сытта.

Уолаттар айанныыр буоллулар. Тахсаары турдахтарына Бүөтүр Тэрэппини ыҥыран ылан сүүһүттэн сыллаата.

Чэ, тоҕойуом, кытаатан үчүгэй киһи буол! — Бүөтүр, кыайан саҥарбакка, бөтөн хаалла. Аан сабылынна, сотору соҕус сыарҕалаах ат тэлгэһэттэн тахсан эрэр тыаһа иһилиннэ.

Күнүскү аһылык саҕана Боккуойа Сүөккэ тэһэн барбыт ойбонугар сүөһүлэрин уулатан, от биэрэн аһата охсон харбыалаһан киирдэ. Аҕата, хайдах эрэ, нукаай курдук буолбут.

“Утуйаары гыннаҕа дуу?..” дии санаан оргууй аҕай дьиэтин харбыы сырыттаҕына аҕатын саната иһилиннэ.

— Боккуойа, Боккуойа-а! Ити аанҥа ийэн быган турар дии, миигин ыҥырар, “барыах, барыах!” диир буолбаат...

Кыыс соһуйда даҕаны, куттанна даҕаны, онтон өй ылан ааҥҥа сүүрэн тиийдэ уонна:

— Аҕаа, аҕаа! Манна ким да суох ээ, — дии-дии, ааны аһа-аһа сапта.

Аҕата тугу да саҥарбакка иччитэ суоҕунан турулус-ирилис көрүтэлээтэ.

Кыыс төннөн кэлэн салгыы үлэлээн барда. Бүөтүр, туох да саната суох, балай эмэ сыппахтаата.

Онтон туох эрэ тыаһаабытыгар Боккуойа эргиллэ түспүтэ, аҕата санна титирэстии-титирэстии тураары үнүөхтээн эрэр эбит.

— Аҕаа! Туох буоллуҥ, кэбис, турума даа, сыт-сыт!..—дии-дии, сытыараары гыммыта аҕата, тымныы ууну испит сылгы курдук, сулбу титирээн, дьигиһийэн барда.

Улахан эрэйинэн сытыарда. Аҕата эмиэ холкутаабыкка дылы буолла, ыараханнык тыынара уурайбыт, ынчыктаабат даҕаны. Хайдах эрэ иһин түгэҕинэн тыынарга дылы.

Сүөккэ кэлэрэ чугаһаатаҕа буолуо, кыыс, чоҕу чөмөхтүү түһэн баран, чаанньыгын иһирдьэ анньан биэрдэ.

Ол сырыттаҕына аҕата эмиэ тугу эрэ саҥарда.

— Аҕаа, туох диигиний? — диэн ыкса тиийэн ыйытта.

— Кыыһым Биэрэ кэлэн барда, туруору тардан илдьээри гынан эрдэҕинэ эн аралдьыттын дуу?

Боккуойа “өйө быһытталанан, түлэкэдийэр ээ, быһыыта...” дии санаан аһарда. Таһырдьа ыт үрүөх курдук буолан иһэн тохтоото. “Дьонум кэллилэр быһыылаах!” диэн үөрэ санаата.

Таска атах тэбэнэр тыас иһилиннэ, онтон ааны оргууй аҕай аһан, Сыгынах, ол кэнниттэн Сүөккэ киирэн кэллилэр.

Аан тыаһаабытыгар Бүөтүр хайыһа түһэн:

— Хайа, Сыгына-ах, эн кэллиҥ дуу? — диэтэ уонна суорҕанын түөһүн тылыгар диэри тардынна.

— Кэлэн-кэлэн, — дии-дии, Сыгынах сонун устан ыйаан баран, илиитин сылыта түһээт, Бүөтүргэ тиийэн аттыгар турар олоппоско олордо.

— Хайдаххыный, Бүөтүр?—диэн баран, киһитин илиитин тутта уонна соһуйан дьигиһис гынна. — Бахыай! Хайыы үйэҕэ бара охсон хаалбыккын дуу?! Миигин күүтэ сытаахтаабыт бэйэкэҥ буолаахтаатаҕа... — диэн ботугураата.

Уоллаах кыыс аҕалара өлбүтүн истэн харахтарын сотто-сотто сыҥырҕаһан эрэ кэбиһээхтээтилэр. Чочумча буолан баран:

—Чэ, оттон буолар буолбутун кэннэ хайыахпытый? Тэҥнэһиэхпит дуо? Сууйан көрүөҕүҥ, - диэт, Сыгынах туран кэллэ.

Уу сылытан, икки эр киһи, биирдэһэ тутан биэрэн сууйа оҕустулар. Боккуойа аҕата кэтэр өлүнньүк таҥаһын бэлэмнээтэ. Сотору барытын бүтэрэн-оһорон, киһилэрин уҥа ороҥҥо, сыҥаах тардан, атаҕын баайан сытыардылар.

Сир дөйө тоҥо илик буолан, иинин иккис күннэригэр бүтэрдилэр, маһын бэлэмнээтилэр. Үһүс күнүгэр, Бүөтүрү дьонун аттыгар таһааран, көмүс уҥуоҕун көтөхтүлэр.

Сыгынах аһыы олорон тыл ыһыгынна:

— Оҕолоор! Аҕаҕыт туох сүбэни-аманы биэрбитэй? Кэриэһин эппитэ дуо? Инникитин хайдах буолар санаалаах олороҕут? Биһиэхэ баран күүспүтүн холбоон бииргэ олоробут дуу?

Оҕолор саҥата суох олорбохтоотулар, онтон улахан киһи быһыытынан Боккуойа, бэйэтэ төрүкү симик да буоллар, саҥаран барда:

— Быйылгы дьыл биһиги дьиэ кэргэн үрдүнэн барда. Баар суох льоммутун сүтэрдибит. Аҕабыт эрэйдээх тыына быстыар диэри биһиги хайдах-туох дьылҕаланар дьон буолуохпут туһунан өйүн - санаатын сынньа сытаахтаабыта. Тэрэппиини ийэлээх аҕатыгар биэрээриҥ, бэйэҕит Сыгынахтары кытта сүбэҕитин холбооруҥ, оччоҕо өлөн-охтон биэриэххит суоҕа диэн кэриэһин эппитэ, - кыыс үөһэ тыынна. 

— Ол эрэн, биһиги салгыы, төһө да ыарахан буоллар, олорбуппут курдук олорон көрүөхпүт. Аҕабыт, ийэбит дьоллоох кэмнэрэ ааспыт үтүөкэннээх дойдуларыгар хайдах эмэ гынан буруо таһааран көрдөрбүт сатанара буолуо. “Өтөх төҥүргэстээх, сурт кэриэстээх” диэн мээнэҕэ эппэтэхтэрэ буолуо, баҕар, биһиги дьоммут дьылҕаларын салҕаайабыт.

Сыгынах кыыс өйдөөх-төйдөөх этиитин сөбүлүү иһиттэ уонна оҕолор дьиэ ис-тас үлэтиттэн толлубаттарын билэр буолан тугу да саҥарбата, арай уолу булт сорох мындырдарыгар үөрэтэр сөп этэ дии санаата.

— Дьэ, тукаларыам, быһыыта, сөпкө быһаарынан олорор ыччаттар эбиккит уонна оттон мин даҕаны бултуу таарыйа, мэлдьи да буолбатар, билсэ туруом буоллаҕа дии. Инигитин, сурдьугутун Тэрэппиини сүтэрдэхпит буолуо диэн курутуйумаҥ, миигин кытта сөп-сөп кэлэ сылдьыа. Аҕаҕыт эппитин курдук сүөһүгүтүн эһимэҥ. Сүөһү тутар буоллаххытына, үүт-арыы уонна, сыл да аайы буолбатаҕын иһин, син идэһэ баар буолуо. Оккутун сэрэнэр буолуҥ, аҕаҕыт хайдах оттуурун билэҕит. Төһөнөн элбэҕи оттуугут да оччонон сүөһүгүт туруктаах, эмис буолуо.

Сыгынах оҕолор ыар аһыыга ылларан, тулаайахсыйан даҕаны, дөйбүт киһилии муор-туор туруктаахтарын төһө да билэн олордор, хайыай, дьиэлээх киһи, дьиэтигэр төннөр кэмэ тиийэн кэлбитэ.

Оҕолор Сыгынаҕы ыраатыар диэри сайыһа көрөн хаалбыттара.

Саха сиригэр уон тохсус үйэ сэттэ уонус сылларыгар элбэх киһи сырдык тыынын быспыт уодаһыннаах уоспа ыарыы биир сыл устата аҥаардастыы айбардаан, көҥүл көччүйэн баран сүтэн, симэлийэн хаалбыта.

 

Салгыыта бэчээттэниэ.  Копиялаан ылан ватсаапка группаларгытыгар  дэлби ыыталааҥ - дьон аахтын. 

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь