home
user-header
ЧУУМПУ БҮЛҮҮ - 4
bytyk1944 1 сентября 2019 г., 05:38 364

Инникилэрэ:

Чуумпу Бүлүү - 1: https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142546#comment-8262413

Чуумпу Бүлүү - 2: http://https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142623


Чуумпу Бүлүү - 3  https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142716

 

 

ҮҺҮС ТҮҺҮМЭХ

ИЧЧИЛЭЭХ ТҮҮЛ

 

Быйыл дьиктилээх дьыл буолла, сааһын эрдэ сылыйан, хаарын муус устар эргэтин диэки уулларан баллыгыратан кэбистэ. Өрүстэр, үрэхтэр, уунан туолан, сотору муустарын көтөхтүлэр уонна көмүөл мууһун ньиргиэрдээх дохсун тыаһынан-ууһунан доҕуһуоллатан, ытык эбэлэригэр Муустаах Байҕалга сиэттиспитинэн ыллаан-туойан түһэ турдулар.

Сыгынах өрүс мууһа сулаатын кытта кыл илиминэн балыктаан айаҕар сиэбитинэн барда.

Сыкына, төһө да сааһырдар, оҕото аттыгар баар буолан, мэктиэтигэр, эдэригэр түспүккэ дылы. Үлэлиир үлэтэ, астыыр аһа хаһааҥҥытааҕар да ордук табыллар.

Аҕата, уолун булка-алка батыһыннара сыдьыан баҕарар да, Тэрэппиин өйө-санаата чыҥха атыҥҥа. Кини көннөрү оҕо оҕо курдук мас саанан, талах ынаҕынан, хабылыгынан, хаамысканан оонньоон аралдьыйбат. Хата, ол оннугар тугу булбутун нэлэччи тэлгэтэн сытыаран “атыылаан” тахсар. Онно үксүн ийэтин сордуур, бэл, иннэтин, сүүтүгүн, кыптыыйын, ыһыгыннаран ылан оонньуур.

— Сүтэриэҥ, сыллыый! Баар суох туттар малларым! —дэттэрэн ийэтин үгүстүк ууга-уокка түһэрэр.

Оттон итинник оонньообот күнүгэр тыаҕа тахсан, от-мас төрдүн ааҕа сылдьар, тугу гынарын ким да билбэт.

— Сыллыый, ити хара тыаҕа тахсан күнү күннүктээн тугу гынар буолаҕын? — диэн ийэтэ биирдэ ыйытта.

— Кымырдаҕас оргулун булан ону көрөн тахсабын, олус кыра үөннэр буолан баран, үлэһиттэрин наһаа сөҕөбүн. Биирдэ да тохтоон көрбөттөр ээ, өрө-таҥнары түс да түс, таҕыс да таҕыс буолаллар, ол тухары хаһан даҕаны кураанах сылдьыбаттар, мэлдьи таһаҕастаах нөкөрүһэн тахсаллар. Мин тоҥ күөс быстыҥа да, күнү күннүктээн даҕаны олордохпуна кинилэр үлэлэрэ тохтообот, адьас уу сүүрүгүн курдук суккулла олорор буолар. Ити үлүгэр туох бүппэт үлэлээхтэрэ буолуой?

— Билбит суох, оттон дьиэ-уот туттан, оҕолорун-урууларын аһатан - сиэтэн муҥнанаахтыыллар ини, — диэн Сыкына кыайарынан быһаарда.

Сыгынах Бүөтүр өлүөҕүттэн оҕолорго хаста да сырытта, биир сырыытыгар уолун илдьэ барбыта. Тэрэппиин убайдаах эдьиийин ахтыбыта сүр этэ, иһирдьэнэн-таһырдьанан иннэлээх сап курдук субуруһуу, билбит-истибит сонуннарын омуннура-омуннура кэпсэтии бөҕө буолбуттара.

Уоллаах кыыс, ыал ыалынан буолан, ис-тас үлэлэрин кыайа тутан олороллоро. Арай, Сүөккэ урукку өттүгэр аҕата хайдах гынарын үчүгэйдик көрбөт буолан, сүөһүлэригэр оту наһаа элбэҕи биэрэн ходууллатан, дэлби тэбистэрэн кэбиһэр эбит. Ол эрэн, ити өттүгэр, “мунна кэрдилиннэҕинэ, итиигэ-буһууга киирэн тахсыталаатаҕына барытын сатыыр буолуо” диэн, Сьпынах бөҕөх этэ.

Уол, кыра да буоллар, бултуйбут — сииллэригэр сөп гына баай хара тыаларыттан куобаҕы, тииҥи, бэл, тайаҕы даҕаны бэриһиннэрэн айахтарынан тутайбатахтар, эбиитин сайын сиирбитигэр диэн булуустарыгар мууһаан, аҕыйах эт ууруммут этилэр. Аны кыһын оттоллоругар анаан, тыаҕа дүлүҥ мас бэлэмнээбиттэр.

Сыгынах бүтэһик сырыытыгар сайын хайдах оттуулларын быһааран, өйдөтөн, икки саха хотуура баарын көрөн-истэн, оҥорорго, сытыылыырга сүбэлээтэ-амалаата.

Оҕолор быйылгы күчүмэҕэй, үгүс аһыылаах-кутуулаах дьылларын этэҥҥэ туораан, айылҕа барахсан ситэр, силигилиир, күөгэйэр-нусхайар үтүөкэннээх кэмигэр үктэннилэр. Тула туох баара барыта дьэрэкээн өҥүнэн симэнэр, үөрбүттүү-көппүттүү тырымныыр буоллаҕына, ыарык-баттык буолбут дьуоҕа санаалар да киэр кыйданаллар, ытаабыт-соҥообут, сирэйдиин - харахтыын салбаҕырбыт да буоллахха, ийэ айылҕаҥ кэрэтэ, илгийэр сылаас салгына эккин-хааҥҥын чэбдигирдэр, санааҕын-онооҕун дьайҕардар.

Эдэр дьон эдэрдии окко эрдэлээн киирдилэр. Былыргылар эбитэ буоллар. от үс сүһүөх буолбутун, сиппитин-хоппутун кэннэ кириэхтэрэ эбитэ буолуо, ону Боккуойалаах Сүөккэ хантан билээхтиэхтэрэй? Саатар, хаһан да күн сириттэн күрэниэхтэрэ суоҕа, мэлдьи аттыбытыгар баар буолуохтара диэн татым санаа кынаттаммыттара эбитэ буолуо, дьонноро баалларыгар барытын ымпыктаан-чымпыктаан ыйыталаһа сылдьыбатахтар эбит.

Сыгынах быйыл отугар уолун илдьэ сырытта. Уола үлэҕэ сыстаҕас буолан, барыны бары хайа баҕарар киһи астынар гына оҥорор. Сыгынах оттуурун быыһыгар өрүскэ илимниир.

Биирдэ, киэһэ хойутуу, отторун бугуллаан бүтэрэн дьиэлээри туран:

— Илиммитин таарыччы көрөн барарбыт дуу? — диэн, Сыгынах уолутган да ыйыппыта, бэйэтэ уоһун иһигэр да эппитэ биллибэтинэн саҥа таһаарда.

— Аҕаа, аҕаа! Көрөн барыах! — диэн, уола олордуох да, туруоруох да түтэнэ суох омуннуран өрө чаҕаара түстэ.

— Бу да киһи омуна тоҕо сүрэй?! — диэн Сыгынах оҕотун ис-иһиттэн иэйэн таптыы көрө-көрө мүчүк гынан ылла.

Хомунан бардылар.

“Сарсын хайдах эрэ күн буолар, бугуллааһына бүттэ. Сарсыардаттан, оҕуспутун илдьэ киирэн, хонугун хоммут, чиҥээн, “өйүн-төйүн” булбут бугуллартан саҕалаан, кэбиһэн барыллыыһы” диэн Сыгынах иһигэр саныы- саныы, ыллык устун, бу сырыыга балачча тэйиччи, өрүскэ үппүт илимнэрин көрө уолун батыһыннаран суксурустулар.

Тыала-кууһа суох буолан, Бүлүү эбэ барахсан уоскуйбуттуу налыйан мөлбөйө устар.

Сыгынах, уолун кытыыга хаалларан баран, дүлүҥү оҥо хаһан оҥоһуллубут тыытынан оргууй аҕай талбаарыччы эрдинэн илим үппүт тоҕойун эргийэ көтөн, үөскэ киирэн барда. Илимигэр чугаһаан иһэн көрдөҕүнэ, туох эрэ, ойуур харамайын төбөтүгэр майгынныыр, ууттан кыра-кыра быгыалаамаахтыыр.

“Хайа, бу туох хара тыа кыыла өрүһү туора харбыы сатыы сылдьан дуу эбэтэр илимтэн балык уоран сиэн абыранаары дуу сөрүөһүннэҕэй...” диэн дьиибэргии саныы-саныы, илимин бытааннык сыыйан тардан эрдэҕинэ били кыыл, бэйэтин эйгэтиттэн арахсымаары гыммыттыы, ууну күүскэ лаһыйар тыаһа оргуйа түстэ, ону кытта туох эрэ хараҥа мөчөкө туора-маары мөхсүмэхтээтэ.

— Хайа, ойуур кыыла буолбатах дии, туох дьикти балыгай?! — диэн балыксыт соһуйан саҥа аллайда уонна илимин, иҥнибит харамайын кытта, бэрт ыараханнык тыытыгар ньылбы соһон таһааран үҥкүрүтэн кэбистэ.

Сыгынах урут хаһан да харахтаабатах харамайа хап-харанан төгүрүччү көрбүтүнэн, кып-кыһыл айаҕын аппаҥнаппытынан, куһаҕан баҕайытык ньаҕыргыы-ньаҕыргыы, тыылыы тэбэн олорор атаҕын сарыы этэрбэһин курдары хаста да ыарыылаах баҕайытык хабыалаталаан, балыксыты ууга - уокка түһэрдэ, онтон, илимин соспутунан, илии курдук кылгас атахтарын сарбаҥнатан, киһиэхэ саба түһүөхтүү, күөкэгэр уһун моонньулаах төбөтүн иннин диэки дьүккүҥнэттэ.

Хаһан да көрбөтөҕүн көрөн, истибэтэҕин истэн, Сыгынах, тымныы уунан саба ыстарбыттыы эт-этэ атыйан, төбөтүн оройуттан уллуҥаҕар диэри дьырылаан, мэктиэтигэр, хараҕа ирим-дьирим буола туймаарыйан ылла.

Онтон, өй ылан, болооччутун хаба тардан, харамайын төбөҕө тохтоло суох биэртэлээн барда — хаан-сиин ыһылла түстэ. Оннук харса суох быһыта сынньан баран, тыын ылаары бөтүөхтээтэ. Дьэ, ол эрэ кэннэ сирийэн көрдө-иһиттэ. Кини иннигэр алта-сэттэ харыс усталаах, кыра төгүрүк кулгаахтардаах, бууту кыайар-кыайбат ыйааһыннаах, удьурҕайдыҥы өҥнөөх, хойуу ньалҕааркай түүлээх, бэйэтигэр сатала суох уһун систээх, хайдах эрэ, бэрт дьикти сараҕар, куска маарынныыр сарыылаах атахтардаах, уһун хаптаҕайдыҥы суптугур кутуруктаах, Сыгынах куттаммыт-саллыбыт санаатыгар, отой да адьарай дойдутун харамайын курдук кыыл өлөн көһүйэн эрэрэ.

Онтон өй ылан, “аны оҕом көрүө!” диэбиттии, түргэн соҕустук эрдинэн кулуппаайданан, уолутган халты соҕус тоҕой кытылын былдьаста.

Били кыылын, бөҕүнэн-саҕынан сөрүү суулаан таһааран, чугас соҕус кытыы ойуурга уу быһа охсубут оҥхойугар отунан-маһынан саба быраҕан кистээн кэбистэ.

Хайа дойдуттан быстан-ойдон быралыйан, биһиги эбэбитин аат ааттаан тиийэн кэлэн, мин чороҥ соҕотох илим элээмэлээхпэр торуллан сор суолланаахтаатыҥ буолла?! Долгулдьуйар күөх урсуннаах, суккуйар дохсун сүүрүктээх Бүлүү эбэбэр балыктаабытым тухары көмүс хатырыктааҕынан күндүлэттим ини, ол эрээри, бу баччааҥҥа диэри маннык дьикти булка түбэспэтэҕим, түбэһиэм даҕаны диэн түһээн да баттаппатаҕым. Эйигин уһаты уойан, туора тотон атаҕастаабыт, биитэр баттаан-үктээн, күүспүнэн илиммэр боҕутуннарбыт буолбатахпын. Эйиэхэ куһаҕаны онорбут буруйум суох, оҥойор айаҕым, оҕом-уруум эрэ иһин, көмүс хатырыктааҕы бултаан - алтаан муҥнанабын. Айыы харамайа буоллаххына, айылгы санааланан аһын - харыһый! — дии-дии, Сыгынах булдун үрдүгэр үнэ-сүктэ, көрдөһө турда.

Онтон иилистэн хаалбыт илимин оҥочотуттан түргэн үлүгэрдик ньылбы соһон ылан, суулуу тутан таһааран, аньыырҕаан, били харамайын дьаһайбыт сирин аттыгар илдьэн бырахта. Инньэ гынан, урут, илимин көрөн баран, хат бэрийэн, көннөрөн, төттөрү быраҕар эбит буоллаҕына, ол үгэс бүгүн кэһилиннэ.

Ити кэннэ кини, туохтан эрэ үргүбүттүү, тыытыгар киирэн үөскэ анньынаат салайа баттаата да, уолун хаалларбыт тоҕойун диэки кытыыны кыйа эрдэн сапсырҕаппытынан барда.

— Аҕаа, ити ойуурга тугу таһааран кистээтиҥ? — диэн уола хаста да ыйытан көрдө да хоруй ылбата...

— Оккутун бугуллаан бүтэрээхтээбит эбиккит дии? — диэн Сыкына киһитин үөрэ-көтө көрүстэ.

— Бүтэрэн, — диэн Сыгынах дьиппиэнник, хайдах эрэ, олус тонуйдук хардаран баран, остуолга кэлбэккэ оронугар барда.

Сыкына, бачча сааһыгар диэри киһитин майгытын - сигилитин биллэ ини, билбэтэ ини. “Эмиэ туох буолан сөрүөччү тартаран хааллаҕай, туох ааттааҕа сатаммата?..” диэн иһигэр саныы-саныы, уолунуун ас тарда сырытта.

Сыгынах дьоно остуолга олорон кэпсэтэллэрин быһыта-орута истэ-истэ, бэйэтэ эмиэ атын ыарык-баттык санааҕа-онооҕо ыга ылларан сордоно сытта.

“Туох ааттаах аньыым-харам иһин, дириҥ далайым иччитэ Күөх Боллох оҕонньор хаптаҕай кулгаахтаах истибэтэх, уу харахтаах одуулаабатах дьиктилээх уу кыылын мин ааппар анаан, туһаан ыыппытыҥ буолуой? Баҕар, биир эмэ аатырбыт-сураҕырбыт улуу ойуун соруйан моһуоктуура дуу? Былыргы дьон сэһэргииллэринэн, өлөр-алдьанар ыалы ойуун абааһыта илэ булара үһү. Онтукаҥ көтөр кынаттаах, сүүрэр атахтаах эбэтэр ууга устан лаһыйар харамай буолан буулуура дэһэллэр уонна ол ыалы эһэ, суох гына илигинэ.отой арахпат эбит. Эрдэтинэ кырдьаҕаһы ыҥыран үтэйтэрэн көрөрүм дуу? Ол эрээри, кырдьаҕаһы ынырдахпына дьон-сэргэ кулгааҕар тиийэн, биллэн-көстөн, эрдэ турар элэгэр, хойут турар хобугар холбонноҕум ол. Оччоҕо хайыыбын?.. Сарсын туран, тыаҕа таһааран көмөн кэбиһиим? Аны итиннэ сытан, сытыйан-ымыйан, сахсырҕа бөҕө саахтаан, үөн-көйүүр бөҕө мустан көҥүл көччүйэн эрэллэрин үөһээ айыылар көрдөхтөрүнэ мин сэтим-сэлээним ситэр, кинилэр миигин кыраан-таныйан үс бүк сорго-муҥҥа, эрэйгэ-буруйга тиксэриэхтэрэ турдаҕа...” 

Ити курдук, ону-маны сыымайдыы саныы сытан, оҕонньор утуйан хаалла.

Саҥа утуйан ортолоон иһэн, хабараан тыас өрө ньириһийэ түспүтүгэр соһуйан, оронугар олоро биэрдэ. Уоскуйан баран истибитэ, этиҥ этэн лүһүгүрүүр, чаҕылҕан сытыы-сытыытык быһыта курбуулуур уонна дохсун ардах түһэн куугунатан аҕай эрэр эбит.

“Хаарыан оппутун, бугулларбыт дуомнарын, ситэри чиҥии иликтэринэ, курдары саайдаҕа!” диэн кыһыйа-абара олордо.

Дьоно тугу да билбэккэ, утуйан буккураһа сыталлар.

Туран, таһырдьа тахса сырытта. Хара былыт илин диэки халыйан түһэ турбут, ону эккирэтэрдии этин тыаһа соҕурууттан хоту тиэтэйэ-саарайа лүһүгүрээтэ, ол аайы ардах кыратык мөлтүөх, аҕарымныах курдук буолан ыла-ыла, эмиэ күүһүрэн сэтэрэн, бэргээн киирэн барар.

Сыгынах эмиэ киирэн сытта.

 

* * *

 

Ыкса күһүн. Хотуттан тымныы, курас тыал аныһыйар. Күөллэр, үрэхтэр тоҥуталаан, көҕөрүмтүйэр килэҥ мууһунан бүрүллэн сыталлар. Хаар түһэр сибикитэ биллибэт. Маннык кэмнэ үчүгэй ыттаах булчуттар тайахха хаамтараллар.

Сыгынах, үстэ сылдьан, биир лөкөйү охтордо, онтукатын өлөрбүт сиригэр холболоон кэбистэ. Сыарҕа хаара түстэҕинэ тиэйиллиэ диэн эрэх- турах сананан сылдьар.

Тэрэппиин ийэтигэр көмөлөһөн, хайыы үйэҕэ хотоннорун харалаан бүтэрдилэр. Сүөһүлэрэ, ыаммат өттө, кый бырах сылдьаллар быһыылаах, биирдэ эмэ кэлэн хонон, баалларын-суохтарын бэлиэтэтэн ааһаллар.

Уу хаайыыта буолан, билигин сылгыга, сүөһүгэ олус кутталлаах кэм. Күөл хомуһун сиэри, эбэтэр уулаан абыранаары муустара тостон ууга барыы, елүү даҕаны түбэлтэтэ олус үгүс буолар.

“Бүгүн сылгыларбын суохтуом-баардыам этэ” диэн биир сарсыарда оҕонньор атын миинэн хоту алаастар диэки ходьото турда.

Кини элбэх алааһы сыыһаан-сыыһаан мэлийэн баран, Сиикээннииргэ тиийэн, үс биэтин уонна атыырын булан ылла. Быйылгы үс убаһатыттан хаардаахха төрөөбүт Элэмээски эрэ оҕото улаханнык төлөһүйбүт. Барахсан лъүһүнэ үчүгэйэ, быһыыта-таһаата тупсаҕайа олус, атыттар, ороһулаан төрөөбүт буолан, кыралара-куйалара сүрдээх.

“Биэбэкэлэрим, сылдьаахтааҥ, күһүҥҥүтүгэр алаастар үчүгэйдик юнчээрилээн, мэччирэҥ да баар буолуох курдук эбит. Мэччирэҥ дэлэй дьылыгар хаһыы да баар буолар, онон сылгы хойукка диэри эбии аһатыыга кыһанааччыта суох, оттон убаһалар эрэйдээхтэри көрөр-истэр, сайыҥҥы туруктарын мөлтөппөт гына эрдэттэн аһатар, өл хаптарар хайаан да ирдэнэр”.

Сыгынах, ити курдук үөрэ саныы-саныы, дьиэтигэр тиийэн кэллэ.

— — Бээ, мин сарсын Бүөтүрдээх оҕолоругар баран кэлэрим дуу? Хайдах- туох олороохтоотулар буолла? — диэн киэһэ, аһыы олорон, Сыкынатыгар эттэ. 

— Кыра да буоллар, тайаҕыҥ этиттэн кэһиилэнэн барыаҥ этэ, оҕоҕун илдьэҕин дуо? 

- Сыкына киһитигэр көх-нэм буолла.

Тэрэппиин кэпсэтиини истэ олорон, үөрэн, хараҕа чаҕылыс гына түстэ:

— Аҕаа, миигин илдьэ барыаҥ дуо? Эдьиийдээх убайбын аҕынным аҕай!

— Оҕобун илдьэн бөҕө буоллаҕа дии. Сарсыарда сөпкө барыахпыт. Ала дьоруо аппытын мэҥэһиннибит да, Ойууһукка диэри аҥаардас маахта ырыанан анньан тиийиэхпит турдаҕа, -дии-дии, Сыгынах мүчүк-мүчүк гынна.

Кырдьык, Тэрэппиин эдьиийдээх убайыгар айанныырыгар үөр да үөр, ыллаа да ыллаа буолааччы.

Сарсыныгар, аһаан-сиэн баран, аҕалаах уол кэһиилэрин-таймаларын төргүүлэнэн, мэҥэстэн, Ойууһут диэки тибилиннэрэ турдулар.

Кинилэр, төһө да ыллааталлар-туойдаллар, күн ортото эрэ тиийдилэр.

Оҕолор алаастарын оттоон, сыа-сым курдук туттан, хас да кэбиһиилээх оту кэккэлэппиттэр.

— Дьон баара холлуо дуо? Бу барахсаттарыҥ кыһаммыттара- мүһэммиттэрэ сүрүн, барыта уурбут-туппут курдук орун-оннугар, — диэн Сыгынах кэбиһиилээх оттору көрө-көрө хайгыы истэ.

Боккуойалаах Сүөккэ дьиэлэригэр бааллар эбит, кинилэри көрөөт, мэктиэтигэр, ойуоккалаһан ыллылар. Сыгынаҕы кытта кэпсэтэр да түгэнэ суох, Тэрэппииҥҥэ кэлэн саба түһэн, сыллаа да сыллаа буоллулар, онтон дьэ уоскуйан, кэпсэтэн бардылар.

— Убайбыт соһуччу тиийэн кэлбиккит олус да үчүгэй. Сурдьубутун көрбөтөхпүт ырааппыт курдук буолбут. Уолбут улааппыт. Хайа, хайдах-туох олордугут? Тоҕо-хоро сэһэргээн кэбис, — дии-дии, Боккуойа үөлүллүбүт балыгы өрөһөлүү хоторон, чэйин бэлэмнээбитинэн барда.

— Биһиэхэ даҕаны туох улахан сонуна кэлээхтиэй? Сайынын оттон ордубатыбыт, хата, оҕом көмөлөһөн абыраата. Сыл тахсар оппутун булуннубут. Сүөһү-ас кэминэн. Ийэбит сааһырбыт киһи быһыытынан хам-түм дьаҥнаан кэбиһэ-кэбиһэ хакыннаан сылдьар. Бу кыра кэһии сыыһа ыыппыта, соторутааҕыта биир лөкөйү бултаабытым, онтон амсайыыга диэн ааттаан аҕаллым.

Оҕолор, кэһиини кэһии курдук, үөрэ-көтө оннун буллара охсон кэбистилэр.

— Биһиги да сайын, санаабытыгар, син оттоомохтоотубут, сөп буолара дуу дэһэ олоробут, — диэн кэпсии-кэпсии, Боккуойа дьонун остуолга ыҥырда.

— — Кэлиҥ, аһыаҕыҥ! Туох баарынан!

Уолаттар, дьээбэлэһэ-дьээбэлэһэ, олорон аһаабытынан бардылар.

— Аара кэлэн иһэн, оттообуккутун үөрэ көрдүбүт, “сурт кэриэстээх, өтөх төнүргэстээх” диэн мээнэҕэ эппэтэхтэр эбит. Эһиги дьоҥнут барахсаттары унаар буруоларын салҕаан, ааттарын ааттатан олордоххут ити, - Сыгынах оҕолору хайгыы олордо. 

— Сылгыларгыт, сүөһүлэргит төрүөхтэрэ хайдаҕый?

— Үс ынах төрөөбүтэ, биир ынахпыт эмиийэ, синньэ бааһыран, сор бөҕөнү көрдө, эмиийин тумуга кытаанаҕа бэрт буолан кыайан ыабаккабын синньэ тааһыран хаалбыта. Онтон кэлин дьөлө сиэн хаанынан-иринэнэн устан хаалбытын мээнэ ыытан кэбиспиппит. Билигин оҕотун батыһыннара сылльар, — диэн Боккуойа сэһэргээтэ.

Сүөккэ үөлүллүбүт балыгын сии-сии:

— Икки биэлээхпит манна бэйэбитигэр хаайан аһата турдахпытына хаардаахха төрөөбүттэрэ, биир тыйдаахпыт. Билигин, сөп-сөп баран, көрөн- истэн кэлээччибин. Үчүгэйдэр, - диэн боччумуран кэпсии олордо.

Уол улааппытын, төлөһүйбүтүн, эр киһилии киэп-таһаа сүрдэммитин Сыгынах бэлиэтии көрөн, иһигэр үөрэ да, сөҕө да олордо. Ол икки ардыгар уолаттар, аһаан бүтэ охсон, таһырдьа тигинэһэн хааллылар.

— Сүөккэ быйыл бэркэ табыллан балыктаата. Саас ууруммут кыра эшштин кытта баччааҥҥа диэри харабытынан быстарбакка олордубут. Аны билигин сотору хаар түстэҕинэ отун-маһын тиэйиэ, бултаан да барыа. Быйыл биир оҕус тыһаҕаһы идэһэлэнэргэ дэһэ олоробут, ол сөп буолуо дуо? — диэн кыыс сүбэлэтэрдии ыйытта.

— Оҕускут суох буоллаҕына, эһиилгиттэн айааһаан, оҕус гыныа этигит суоллаҕа дии.

—Сымарылла үһүс сылын эрэ көлүллэ сылдьар, кэнникинэн күүһүрэн - уоҕуран, сыарҕата эрэ тулуйдар, төһө баҕарар таһаҕаһы тардыах курдук. Кыһын кыстаабыт оҕус борооскулаахпыт, этэҥҥэ сырыттар, кэлин Сымарылла кырыйдаҕына, кинини көлүйүө этибит буоллаҕа дии.

Сыгынах ити курдук син балай эмэ уһуннук олорон сэһэргэһэн баран дьнэлиирдии тэриннэ.

Боккуойалаах Сүөккэ кыһалҕаларын үллэстэр, өйөбүл буолар Сыгынахха махтана хааллылар

.

* * *

 

Кэлиэх кэлэн иһэр буоллаҕа, хас да күнү быһа хаар түһэн үллүктээн кэбистэ. Мэччийэр сирдэрэ хаарынан сабыллан моһуогурбут сүөһүлэр тиэргэннэригэр кэлэн маҥыраспытынан, аймаммытынан бардылар.

Онтон устунан, хаар балай эмэ хаҥаабытын кэннэ, хамныыры-харамайы соһутатыыр чыгдаан дьыбар, бытарҕан тымныы түстэ. Өрүс турда. Тула от- мас барыта кырыарда. Сүөһү барыта хотоҥҥо киирэн, кыстык саҕаланна.

Сыгынах уолунуун биир күн муус ылан аччарыстылар. Тааҥнаабатах оуолан, муустара олус дьэҥкир. Муустарын биэстэ-алтата тиэйэн дьиэлэрин таһыгар тастылар.

Балаҕаннарын туос түннүгүн мууһунан солбуйдулар. Уол муус түннүгү синэлэммит хаарынан моччооруччу сыбыыры ис-иһиттэн дуоһуйа көрөн гчрда. Барытын ууран, сыбаан бүтэрбиттэрин кэннэ, ордубут сиҥэ хаарынан ону-маны оҥорон барда. Бастаан доҕорун эриллибит кутуруктаах Моойторугун оҥордо, онтон сиикэй муруннаах ньирэйин үтүгүннэрэн, кыҥастаһыы, элийии, эллээһин кытаанаҕа буолла. Аҕата уолун дьарыгын уора-көстө көрө-көрө, кыһаммакка, дьалты сырытта. Бүтэһигэр, уол миинэр миҥэлэрин, баар суох атах тардыстар аттарын онорон барда. Санаатыгар, сиэлэ-кутуруга субуллан сүрдээҕин табылынна диэн үөрэ-көтө үлэлээтэ. 

Уол атын бүтэрэн, атын оҥоһуктарын кытта, балаҕанын кытыытын хаарын хаһыйан баран, онно, тоҥоро хаалларда уонна дьэ дуоһуйан-астынан балаҕаныгар киирдэ.

Сарсыннытыгар Сыгынах, оҥостон-оҥостон, тайаҕын этин тиэйэ барда. Бастаан өлөрдөҕүн утаа биирдэ ыҥыырдан аҕалбытыттан ордуга син балай эмэ эт хаалан турдаҕа. Сыгынах ыраах-чугас дьонугар-сэргэтигэр сүдү булчут быһыытынан биллэр.

Кини аҥаабыллаабыт айатыгар буур тайах тыын сирин таба харбатан таралыйара, оттон бырда быстыбакка үүнэ-үөскүү турар баай хара тыатын күндү түүлээҕин төһөнү-хаччаны сууһарбытын туох билиэ баарай? Ардыгар сохсолоон, үксүгэр кыһыл илиитинэн сирэй сирэйгэ уун-утары хабыр хапсыһыыга балай эмэ кырдьаҕаһы иннин ылан бултаата.

Быйылгыттан кинини суолун хайан кэтиир, суоһурҕанан, дьылҕа бэлиэ охсон ааһар кутталлаах адьырҕа буулаата. Булчут аата булчут. Былыр-былыргыттан хара тыа нүһэр үгэһинэн икки бэрт түбэстэхтэринэ күөн көрсүһүөхтээхтэр, онон биир бэртэрэ, мындыр өйдөөхтөрө, сылбырҕа туттуулаахтара баһыйар, өрөгөйдүүр аналлаах. Ол көрсүһүү - тыын тыынҥа харбаһыы - хаһан буолуохтааҕын айбыт таҥара эрэ билэн турдаҕа.

Ол иһин даҕаны, соруйан, арҕаҕар киирбэккэ кэтэһэн-манаһан сылдьан, кини холботун булан, өһөөн, бу айылаах тырҕайдаҕа, ый-күн ыһыаҕа оҥордоҕо.

Сыгынах, үрэллибит холботугар атын сыһыары тартаран, этин тобоҕун тиэйдэ. Сөбүгэр улахан тиэйии буолан таҕыста. Бүтэн, кыратык маһыгар олорон, сынньана түһэн баран айаннаан сыннаран киирэн барда.

Улахан тымныылар түһэ илик буоланнар, бэл, куобах улаханнык орохтоно илик эбит. Хаар син биллэ хаҥаабыт.

Сыгынах дьиэтигэр тиийэрэ биэрэстэ аҥаара хаалбытын кэннэ, биир эниэни түһэн истэхтэринэ, халысхаҥҥа сыарҕата, куһаҕан баҕайытык хаачыгыр гынаат, ханньайан хаалла. Өтөр-наар уларыйбатах эргэ тирии ылах быа ыараханы уйбакка, быһыта ыстаныталаан хаалаахтаата.

Сыгынах:

— Куһаҕан биккэ дылы буолан тоҕо сүрэй?! Аата, бачча кэлэн баран, манна быһа ыстаныах буолбута... — диэн аньыыргыы саныы-саныы, тэннэһиэ дуо, атын булгуйан дьиэтигэр тахсан, эргэ сыарҕалааҕын киллэрэн, этигэр биирдэ кырынна, онтон, иккиһигэр, алдьаммыт сыарҕатын сынаахтарын, ураҕастарын адаарыччы тиэйэн таһаарда.

Дьэ, онон бүгүн хара сарсыардаттан туруу атахтан табыллыбатах күнүм буолан сордоотоҕо үһү. Сарсыарда, кыбыыга сүөһүлэрбэр отторун бэлэмнээри, балаҕаммыттан тахсан иһэн, саҥа түспүт кыраһаттан ньылбы тэбинэн, тас уорҕабынан өрө лаһыйа түспүтүм. Кыһытыан быатыгар, мин охтубут сирбэр сүөһү сааҕа тоҥон лоппойон сытарыгар кутуругум уҥуоҕун быһа түһэн кэбиспитим. Мэктиэтигэр, хараҕым ирим-дьирим буолуталаабыта, мэйиим турахачыйбыта. Бүгүнү быһа, ол иһин, хоҥкучаҕым унуоҕа сүүлэ иһэн, кыайан хамнаппакка, эрэйинэн хаадьаннаан сырыттым. Эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбиккэ дылы, ити сыарҕа үрэллэн киҥмин-наарбын сиэтэҕэ аҕай үһү, — Сыгынах, киэһээнни аһылыгын аһыы олорон, эмээхсинигэр үҥсэргээтэ.

— Саастаах киһи буолан бараҥҥын, сыарҕан ылаҕын баҕас сөп-сөп хөрүнэ-истинэ да сылдьыаххар сөптөөх этэ, оттон үлтү түһүү диэн биһиэхэ, сааһыран эрэр дьоҥҥо, ханна барыай?! Хата, уҥуоххун эчэппэтэххин. Түүн утуйаргар итии күлү баайыахпыт, искэниҥ тардыа этэ, - диэн Сыкына киһитин сэмэлии былаан саҥарда.

Сыгынах сыарҕатын ылаҕын оҥосторугар сис талаҕын буллаҕына сатанар.  “Оҥостон, аттанан-атыырданан хоту Күөрэлэ сиһигэр тахсан көрүөм этэ“ диэн быһаарынна.

Киэһэ утуйарыгар эмээхсинэ хоҥкучаҕын уҥуоҕар итии күлү баайда.

 

* * *

 

Халлаан тымныйдар тымныйан, эпсэри ылан истэ.

Хата, Сыгынах ибили түспүтэ, балай да сордуу түһэн баран, син ааста. Киэһэ аайы угуттанар итии күлэ барахсан абыраата быһыылаах.

“Сарсын куобахха хандаабын сөргүтэ, сохсобун туруора, айа, чаархаан нитэ тахсыам буоллаҕа” диэн, Сыгынах, онтун-мантын бэрийэн бэлэмнээн баран, эрдэ сытта.

Кини уола Тэрэппиин холун этэ хойдон да баран булка-алка көҕө суоҕун, ээл-дээл сыһыаннаһарын санаатаҕына ис - иһиттэн абаккаран кэлэр.

“Аата, миигин кытта илин-кэлин түсүһэн, булка үөрэ-көтө сылдьар оҕо буолбатаҕыан... Мин кыайан бултаабат, хара тыабар хайыспат буоллахпына хайдах аһаан-сиэн олоруох муҥмутуй?! Кыһыннары-сайыннары илиитин араарбакка бултуур эрэ киһи айаҕын булунар, элбэҕи эбинэр эбээт! Хаһан эмэ уолун илдьэ бараары үүйэ-хаайа туттаҕына, үксүгэр, туох эрэ сылтаҕынан барсыбакка хаалар. Биирдэ-иккитэ сылдьыста дуу, суох дуу. Ийэтэ даҕаны оҕотун туһугар тылбай - өспөй, бүө - хаа буола түһэр...”

Сыгынах ити курдук ону-маны саныы сытан, халтаһата ыараан, утуйан барда.

Түүн ортото оҕонньор аны баттатан хаҥыныйара иһилиннэ.

Сыкына, ону истэн, ойоҕоско анньыалаан уһугуннара оҕуста.

Сыгынах уһуутаабытынан олоро түстэ: көлөһүн-балаһын бөҕө аллыбыт. сүрэҕэ тахсан барыахтыы толугуруу мөхсүбүт.

— һуу! һуу! Туох ааттаах хара кырыыстаах түүлэ булан сорбун сордоото буолла?! Оттон, эдэр эрдэххэ, төбөбүн сыттыкка сыһыаран иһэн утуйан хаалар буоларым, тыыммын-быарбын хаайар кытаанах түүллэри түһээн түлэкэдийбиппин ончу өйдөөбөппүн ээ! “Кырдьар диэн кырыыс” дииллэрэ илэ чахчы быһыылаах. Түүллүүн - биттиин да тиэрэ-маара баран эрдэҕим, — диэн муҥатыйа былаан саҥаран баран түүлүн кэпсээтэ. 

— Арай, түһээтэхпинэ, Хабыдал алааһыгар киирэн уу баһа турар курдукпун, эмискэ аттыбар хааннааҕынан түҥнэри көрбүт, кыыһыран силбиэтэммит аҕай ыас хара атыыр оҕус баар буола түстэ да, баһын булкуйа-булкуйа буугуначчы тыыммытынан, мөҥүрээн лүнкүнээбитинэн сиирэ-халты кэйэн, ууга суулларан түһэрдэ. Мин ууну эҕирийэн, чачайа-чачайа, кытыы диэки дьулуһабын да, илиим-атаҕым кыаһыламмыт курдук отой хамсаабат. Хаста да дьүккүйэн- дьүккүйэн кытыыга тахсаары үнүөхтээн эрдэхпинэ, оҕуһум хара былыттыы сабардаан кэлээт, түннэри анньан түһэрэн баран күөлэһитэ сырыттаҕына, хата, эн уһугуннаран абыраатыҥ, тыыммар тыын уктуҥ. Онтон атын төһө өр ити курдук муннаныам, моруу буолуом эбитэ буолла.

— Туох иччилээх түүлүн түһээтэҕиҥ буолла? Бука диэн таҥараттан көрдөһөн, сэрэнэн-сэрбэнэн сырыт эрэ, — Сыкына дьахтар киһи уйаҕас санаатынан киһитин араҥаччылыы саҥарда.

Сыгынах туран, таһырдьа тахса сылдьаат, киирэн сытта да, аанньа утуйбакка сыппахтаан, эргичиҥнээмэхтээн баран, устунан туран уотун оттон, иһирдьэ-таһырдьа киирэ-тахса сырытта.

Халлаан суһуктуйа сырдыыта, эмээхсининиин аһаабыта буолаат, утуйан токулла сытар уолун сыллаан-сыллаан баран, сэбин-сэбиргэлин сүгэн баай хара тыатын диэки айанныы турда.

Сыгынах үйэтин тухары сөбүлээн бултуур ыырынан үөһэ сискэ таҕыстар тахсан истэ.

Халлаан тымныйан, саҥа хаарга суол-иис дэлэйбит, куобах орохтоон эрэр эбит. Тула линкинэһэн турар мастар көмнөҕү бүрүнэн ордук сырдаан, киэркэйэн көстөр буолбуттар. Оҕонньор ыта, булду улаханнык эккирэтиспэккэ, сонордоспокко, кэннигэр хаала-хаала, сөп-сөп ситэн ааһыталыыр. Хам-түм үөһэнэн хара суор халаахтаан-хааҕыргаан, кынатын тыаһа иччилээхтик күпсүйэн-дүпсүйэн ааһар.

Сыгынах булчут буолуоҕуттан ылата ити хаһан да тотон-туолан биэрбэт буор маҕалайга, хара суорга, үгүс да булдун былдьаттаҕа. Ардыгар букатын аһа-үөлэ суох буолан тамты эстэн олордохторуна, аҕыйах аҕай куобах иҥнибитин тугун да хаалларбакка мэҥиэстэн баран, наһаа тотон, кыһытыан иһин, хотуолаан кулгуйан кэбиспит буолара. Булчут суолун, үүтээниттэн тахсыаҕыттан киэһэ бултаан төттөрү эргиллиэр диэри түҥ тайҕаны уһаты-туора дайбаан көтөн күпсүйэ сылдьан, барытын көрөр-истэр, ол да иһин ханан туһах, айа, чааркаан иитиллибитин тута билэр уонна туох эмэ иҥнибит, өлбүт буоллаҕына чопчу кэлэн, үргэйэн, ый-күн ыһыаҕа онорон барар абааһы үгэстээх. Оҕонньор суору көрдөҕүнэ улаханнык кыйыттара, хаһааҥҥыттан эмэ өлөр өстөөҕүн көрбүт курдук хаана-сиинэ быһытталанара.

Кини ити курдук ону-маны саныы иһэн, сис ортотугар тиийэн кэлбитин билбэккэ да хаалла. Сүгэн кэлбит сэптэрин түһэрэн, хаарга чөкө уурталаата уонна аргыый аҕай сылдьан биэс-алта туһах хандаатын иитэлээтэ, сохсотун айахтарын көрөн-истэн көннөрөн биэртэлээтэ.

“Чэ, бээ, айаларбын, чааркааннарбын аныгы сырыыбар оннуларын буллартыам” диэн быһаарынан улахан сыгынах хоонньугар кистии анньыталаан баран, маһынан, абырҕалынан сабыта тардыалаата.

“Хата, төннөрбөр Сугун Күөлүнэн эргийэн сиппиир талаҕына быһан барарым дуу? Мантан кыһын дьиэ харбыырга туттуллара кэлиэ. Бүөтүр оҕолоро эрэйдээхтэргэ да икки-үс сиппиири оҥорон илтэххэ үөрээхтиэ этилэр”.

Булчут олорон сынньана түһэн баран, Сугун Күөл диэки хаама турда. 

Ыта "иччим ханна бардаҕай, чэ, синэ биир!” диэбиттии олооруҥнуу - олооруҥнуу, салгыны сытырҕалаамахтаата уонна, кулгаахтарын чөрөтүөҕинэн чөрөтөн, иннин диэки сүүрэн, атаҕа ибигирии турда.

Сыгынах от үрэҕи туораан, Сугун Күөл сиһигэр таҕыста.

Сыҥ ойуур саҕатынан ааһан истэҕинэ, ыта үрэн тоҕо барда да, от- мас тыаһа өрө барчаланна. Соһуйан хаалан, тугун-ханныгын быһаарбакка турдаҕына, ыты сиирэ-халты дайбаабытынан сүрдээх аарыма эһэ иннигэр  хорус гына түстэ. Ыт, суостаахтык үрэн баргыйа-баргыйа, эһэ борбуйугар түһэ сатыыр да, анарааҥҥыта отой чугаһаппакка сабыта охсо сылдьар.

Сыгынах мааҕын, таһаҕаһа элбэх буолан, батыйатын ылбатаҕа, арай курутар иилинэ сылдьар быһаҕын кыыныттан сулбу тардан ылла уонна эһэ диэки утары хардыылаата.

"Дьэ, быйылы быһа күөнтэспит, наар чуҥнуу-кэтэһэ сылдьыбыт хара

аарыматын кытта сирэй сирэйгэ, харах харахха уун-утары көрсүһэн ким кыахтааҕын, баһыйар күүстээҕин тургутуһар, уйан-хатан быһаарыллар мүччургэннээх түгэн бу үүннэҕэ!” диэн, булчут чыпчылҕан түгэнигэр санаан аһарда.

Унаара-кэйээрэ биллибэт түҥ тыа, тугу да билбэккэ, үрүҥ хаарынан үллүкгэнэн иһийэн турара, арай сыҥ ойуур саҕатыгар икки ааттаахтар ону билиммэт саҥнаахтара.

Биирдэһэ — таайыллыбатах үгүс таабырыннаах баай хара тыа муҥур баһылыга — суоһун-суодалын киллэрэн суорайан - суодайан турара.

Иккиһэ — икки атахтаах, босхо бастаах бороҥ урааҥхай чулуута, дьороҕой туттуулаах булчут киэнэ бастыҥа — төһө да саас ылан сарбылыннар, хараҕа уоттанан, кыыла туран уун-утары өрүкүйэ көрөрө. Кини да үллэр үйэтин, саллар сааһын тухары хара тыа ардай аһыылаахтарын кытта күөн көрүстэ ини, көрсүбэтэ ини, аарымалары да анныгар баттаан, бултуйуу үөрүүтүн-көтүүтүн үрдүк өрөгөйүн билбэхтээбит аҕай бэйэкэтэ буоллаҕа. Ол бэйэтэ бу түгэҥҥэ, хайдах эрэ, бултаан үөрэр-көтөр өй-санаа сыстыбатах курдук, ол оннугар, өр сылларга өлөрө-өһөрө кэлбит кыр естөөҕүн көрсүбүттүү, этэ-хаана эймэнийэн, быччыҥ-быччыҥа барыта тыҥаан, күүрэн турара.

Моойторук эмиэ, иччитэ эһэни кытта суоһар хапсыһыыга бэлэмнэнэн эрэрин сэрэйэн, үрэрин тохтотон, тоҕоостоох түгэн көһүннэр эрэ, хара тыа үрүҥ мойбордоох аарыматыгар түһүөхтүү чугас соҕус турда.

Адьырҕа, өстөөҕүн өмүтүннэрэн, киһи эрэ куйахата күүрүөх айылаахтык часкыйталаан күөх чалахайынан тыбыырбахтаата уонна, айаҕын кытарчы аппытынан, өрө туран баран, Сыгынахха саба түстэ.

Таба саҕынньахтаах булчут хаҥас илиитин тоҕоноҕун эһэ айаҕар батары биэрдэ уонна, быһаҕынан анньаары тула холоруктаан иһэн, куобах уоһуттан иҥнэн, өрүһүммэккэ олоро түстэ.

Моойторук, иччитэ куһаҕаннатан эрэрин билэн, эһэ борбуйугар иилистэ түстэ, ону анарааҥҥыта эргиллэ түһээт, ыты аһарар кыах биэрбэккэ лаппаҕайынан ыраах эһиллэн түһүөр диэри эҥил баһыгар саайда. Моойторук эрэйдээх хоолдьуга босхо баран, күүһэ-уоҕа эстэн, кыаҕын былдьатан харбыллан сытта. Кэлин атахтара аҕыйахта такык-такык ибигирээмэхтээн баран, иччитин диэки өлбөөрүччү көрбүтүнэн өлөн барда.

Ити барыта, төһө да чыпчылҕан түгэнэ эрэ буолан аастар, Сыгынахха “баар эрэ эрэллээх доҕорум күн сириттэн мэлийдэ!” диэн санаа кылам гынан ааста.

Сыгынах, охтон баран, хаһан оронон туруор диэри эһэтэ аттыгар баар буола түстэ да, өндөйөр кыах биэрбэккэ, куйахатын тириитин кэтэҕиттэн саралыы тардан сирэйигэр саба бырахта. Булчут, хаанынан чоккуруу-чоккуруу, үлүгэрдээх ыарыыттан өйүн сүтэрэн туймаарталаан ылла, куйахатын тириитин арыйан, оннугар өрө быраҕынна. Төһө да хаан быыһынан үдүк-бадык буоллар, саба түһэн эрэр эһэтин көрө биэрдэ уонна бу да былдьаһыктаах түгэннэргэ син ыһыктан кэбиспэккэ илдьэ сылдьыбыт быһаҕынан тыын сирэ манан буолаарай диэн өтөрү түһээт булкуйбутунан барда. Кини хара тыа суоһар адьырҕатын анныгар боҕуттан да сыттар, өйүн- санаатын ыһыктыбакка, туох баар күүһүн-уоҕун түмүнэн, тыын тыыҥҥа харбаһан киирсэрдии кииристэ. Хаста да тураары үнүөхтээн көрбүтүн эһэтэ икки баппаҕайынан сабыта сынньан суулларан түһэрдэ уонна бүлгүнүн, тоҕоноҕун быһыта хадьырыйталаан, хаанынан-сиининэн илгистэ, дьигиһийэ сырытта. Кэнникинэн тыатааҕы даҕаны, быһаҕынан быыстала суох кэйгэллэнэн буолуо, улам-улам тыынара ыараан, хардырҕаан барда.

Хабыр хапсыһыы төһө уһаабыта буолла, Сыгынах, этэ-сиинэ уоттуу хаарыйан, абытайдаах ыарыыттан өйүн сүтэрэн түлэкэдийэн эрэрэ, оттон эһэ өлөр өстөөҕүн үрдүгэр үрүөтүүрэ уурайан, туора хадьыйан, тэмтэриҥнээн иһэн, маһы-оту барчалаан сууллан күп гынара бүтэнитик иһилиннэ...

Хара тыатын булдун-алдын кыайа-хото бултаабыт, хайа да ааттаах адьырҕатыгар иннин биэрбэтэх дьолуолаах булчут Сыгынах, өлөр-сүтэр кирбиигэ да сырыттар, эмискэ саба түспүт аарыма торҕон кыылы өһөрөн- самнаран баран охтубута.

 

* * *

 

Сыкына уолунуун мэлдьи буоларыныы, иһирдьэнэн-таһырдьанан үлэлээн түбүгүрэ сырыттылар. Уол киирэн, аҕата алларан барбыт ойбонун ыраастаан, сүөһүлэрин уулатан таҕыста уонна маһын мастаан өрөһөлөөн кэбистэ. Ийэтэ далга сылдьар сүөһүлэригэр от эбэн биэрдэ, хотоҥҥо хааллан турар борооскуларыгар, от кыбынан киллэрэн, күкүрдэригэр быраҕатталаата.

— Аҕабыт кэлэрэ чугаһаатаҕа буолуо? — диэн Сыкына аҕата оҥорон биэрбит хабылыгынан оонньоору тэринэн эрэр оҕотугар эргиллэн саҥарда уонна оргуйан өрөһөлөнөн эрэр күөһүн кытыыга тардан биэрдэ.

— Ийээ, ийээ! Аҕам хаһан Сүөккэлээххэ барара буолуой? Миигин илдьэ барыа дуо? - диэн уол ыйытан чаҕаара олордо.

— Ким билэр, тоойуом! Тугу эмэ дьоһуннааҕы бултуйдаҕына кэһиилэнэн барара буолуо ээ, - Сыкына быһаарыыта суох хардарда.

Уол эдьиийин, убайын ааҕы кытта көрсүөн баҕата улахан быһыылаах, хабылыгын быраҕа охсон, тугу эрэ үчүгэйи, үөрүүлээҕи санаатаҕына буоларыныы, муннун анныгар кининэйэн ыллыы-ыллыы, муус түннүктэри кырыатаан барда.

— Бэйи эрэ, мин сүөһүлэрбин киллэртиим, кырдьаҕас ынаҕым эмиийэ үлүйэрэ буолуо. Эрэйдээҕим сыыһа, билинҥэ диэри ыата сырыттаҕа ити дии, - диэн ботугуруу-ботугуруу, эмээхсин хотонугар таҕыста.

Син балай эмэ буолан баран:

— Халлааммыт дьыбара сүрдэммит. Мантан инньэ бу мин курдук кыра-кыаммат үрдүнэн барар, тоҥорон чоочугураталыыр тоһуттар тымныы тойоммут адаҕыйан кэлээхтээн эрдэҕэ, — диэн мөҕүттэрэ иһилиннэ.

Хата, Тэрэппиин онно эрэ кыһаммат быһыылаах, хаҥас түннүккэ тиийэн, көмүлүөк оһох уотун сырдыгар кырыаны хоруйан тугу эрэ ойуулуур.

“Киһим туох эрэ булка түбэһэн, ону сонордоон ыраатан хааллаҕа дуу? Урукку да сылларга саһылга түбэстэҕинэ, тыаҕа хонон тура-тура, иккилии- үстүү күҥҥэ сүтэр-оһор буолара. Этэҥҥэ эрэ сырыттын. Бөөлүүн куһаҕан баҕайы түүлү түһээн иэк-сиэк утуйбута. Оттон хойутаан, ыкса да түүннэтэн кэлэр ини”.

Сыкына бөҕөхтүк сананар буолан, күөстэрин хоторон, аҕаларын өл үүтүн туспа баһан ууран баран аһаатылар. Ол эрэн, бииргэ түмүстэхтэринэ эрэ үөрэ-көтө аһыыр буоланнар, бу да киэһэ хайдах эрэ истэригэр ас кыайан киирбэтэ, иэмэ-дуома аһаабыта буоллулар.

Аҕаларын кэтээн, хойут сыттылар.

Сыкына, түүнүн да аанньа утуйбата, “оҕонньорум эрэйдээх тоҥон-хатан чоочугураан кэлиэ” диэн, тыас-уус иһиллээн хонно.

Сыгынах иккис да күнүгэр биллибэтэ. Сыкына, дьэ, уйатыгар уу киирдэ. Сүөһүлэрин аһатан, уулатан баран, аттарын көлүнэн аҕаларын суолун хайан көрөргө диэн быһаарыннылар. Иккиэн туох баалларын барытын хаттанан таҥнан, айаҥҥа туруннулар.

Тэрэппиин, убайыныын Сүөккэлиин от - мас тиэйиитигэр сылдьыспыт буолан, акка сыстаҕас, онон туох да моһуога суох аҕаларын суолунан сискэ тахсан истилэр.

Син балай эмэ барбахтаабыттарын кэннэ аҕаларын хандаалара, сохсолоро көстөн аастылар, онно тохтуу, аралдьыйа барбакка, аҕалара Сугун Күөл диэки барбыт суолун батыстылар.

Айаннаан иһэр дьон, төһө да бытааннарын иһин, алдьархай тахсыбыт сыҥ ойууругар чугаһаан кэллилэр.

Аттара, ойуур саҕатыгар киирэн иһэн, туохтан эрэ сиргэнэн, сыарҕатын алдьатыахтыы кэннинэн чинэрийбэхтээтэ. Тэрэппиин ойон түһэн атын тохтотто уонна чугас турар тииккэ баайа оҕуста. Ити түгэҥҥэ Сыкына сыарҕаттан оронон турда уонна алдьархай тахсыбытын билэн, долгуйан, чугуруҥнуу, биир сиргэ тэпсэҥэлии турда. Ол икки ардыгар Тэрэппиин аҕата өлөн сытарын таба көрөн ытаан тоҕо барда уонна, хайдах да буолуон булбакка, ийэтигэр ыстанна. Сыкына, түбэспэтэх өлүүтүгэр түбэстэр да, хайыай, оҕотун уоскутан хабыр хапсыһыы буолбут сирин диэки куттанналлар даҕаны чугаһаан кэллилэр. Бэтгэх аҕалара хаан-билик буолан, такаһа-саба тоҕута тыытыллан, өлөн сытаахтыыра. Киниттэн тэйиччи иһэ тэлэ тардыллыбыт эһэ үллэн көстөрө, Биир сыгынах төрдүгэр Моойторук эрэйдээх харбыллан сытара.

Сыкына уолунуун ытаһа-ытаһалар аҕаларын өлүгүн эрэй бөҕөнөн аччарыһан куттана-куттана да буоллар, тиэйдилэр уонна, түүл-бит курдук, дьиэлэрин диэки айанныы турдулар.

Дьиэлэригэр хараҥа буолуута тиийдилэр уонна аҕаларын балаҕаҥҥа сыһан - соһон киллэрэн атах ороҥҥо сытыардылар. Батысыһа сылдьан, ынахтарын киллэрдилэр уонна көлүллэн турар аттарыгар олорон, кинилэртэн биэс биэрэстэ курдукка баар Чоҥолох алааска олорор Чоомуулаахха бардылар.

Ыкса түүн биирдэ тиийдилэр: ыаллара утуйбуттар. Бачча кэлэн баран, быстыахтара дуу, ойдуохтара дуу? Өлөрдүү утуйа сытар дьону уһугуннаран, ааннарын дирбийдилэр.

— Кимнээхтэрбит эмиэ бачча түүн илэ харахтаннылар буолла? — диэн дьиэлээх тойон сөбүлээбэтэх саҥата иһиллэн ааста.

— Биһиги-биһиги, Сыгынах дьонобут, аҕабыт табыллыбата, — диэн Сыкына ытамньыйа хардарсан эрдэҕинэ, Чоомуу олуурун төлө тардан аанын арыйа оҕуста.

Сыкына уолунуун оргууй аҕай сыккыраһан ытаһа-ытаһа киирэн кэллилэр

— Аҕабытын эһэ сэмэлээбит, сүппүтэ иккис хонугар оҕом биһикки суолун суоллаан бүгүн булан киирдибит... Кэнники сылларга доҕор, ымыы гыммыт хаарыаннаах ыппыт Моойторук иччитин көмүскэһэ-харысыһа сылдьан эмиэ былдьаппыт. Хара кырыыстааҕы, илэ сиэхсити киһим эрэйдээх дуолан охсуһууга иһин хайа тардыбыта онно өлөн үллэ сытар. Кэнники “Миигин сойуолаһар, күөнтэһэр хара тыа адьырҕата баар буолла” диэн хам - түм кэпсээн аһарара. Ол ардай аһыылаах баччааҥҥа диэри арҕахха киирбэккэ дугуйдана сылдьан былдьаатаҕа... Эйигин күүс-көмө буолаайаҥый диэн көрдөһөөрү кэллибит...

Чоомуу ойоҕо куһаҕан сураҕы истэн туран кэллэ уонна оһоххо турар сылаас чаанньыгыттан чэй кутуталаата:

— Оо, дьэ, сор да буолар эбит. Сыгынах барахсан сааһын-үйэтин тухары оччо бэйэлээхтэри, хара тыа адьырҕаларын, боҕутуннарда ини,

боҕутуннарбата ини. Сааһыран, мөлтөөбүтүн билэ сылдьан, хара тыа ааттааҕа соруйан аат ааттаан адаҕыйдаҕа, күөн көрсөн, үрдүк аатын алдьатаары туорайдаабыт эбит буоллаҕа, - Чоомуу, Сыкына кэпсээнин истэн баран, бэйэтин санаатын эттэ. — Чэ, оттон улахан туох толкуйа кэлиэй?! Бара охсуоҕуҥ! Өлүөхсүтү сууйан-тараан, буорун, маһын үлэтин сарсын эрдэттэн саҕалаабытынан барыахпыт буоллаҕа дии, — Чоомуу туран хомуммутунан барда.

Сыкыналаах чэйдэрин испитэ буола олордулар.

— Хотуок, сүөһүгүн-аскын уоллаах кыыскын көмөлөһүннэрэн кыайа эута сатааҥ. Оккутун тордуохтаан бугуллаан кэбиспитим. Мин киһибитин кистээтэхпитинэ эрэ босхолонорум буолуо, арыый тардылыннахпына төрдүс хонукпар кэлиэҕим. Миигин суохтаппакка олорооруҥ, — диэн сүбэ-ама биэрэн баран, Чоомуу атын көлүйэ таҕыста.

Сыкына эрэйдээх бу кутурҕаннаах ыарахан кэмнэригэр өйөбүл, күүс- көмө буолар дьон баарыттан ис-иһиттэн махтана санаата.

Кинилэр түүннэри айаннаан халлаан сырдыыта дьиэлэригэр тиийдилэр.

Кыратык аһаабыта буолаат, Сыкына Тэрэппиинин Бүөтүр оҕолоругар ыытта.

— Тоҕойуом, “аҕабытын тыатааҕы сэймэктээтэ, онон кыаллар буоллаҕына Сүөккэ кэлэн көмөлөһүө этэ” диэн ийэм илдьиттиир диэр. Аккар сэрэнэн сылдьаар, сыллыый, сөп дуо? Аҕаҕыныын сылдьыбыт аҕай сиргит буоллаҕа дии, муммат инигин? Мунаахсыйдаххына, аара ыалларга туораталаан ыйыталаһан, ыйдаран көрөөр.

— Суох-суох! Мунуом суоҕа уонна атым даҕаны билбэхтиир сирэ, бэйэтэ да тиэрдэр ини, - диэн уол хардарыста.

Тэрэппиин суһаллык оҥостон, хаста да сылдьыбыт суолунан кудуххай соҕустук тибилиннэрэ турда. Ата алааһын туоруор диэри түөрт атах түһэн батыччахтаата. Муоһатын отой да чиккэппэккэ олорор Тэрэппиин сирэйигэр-хараҕар ат иһэҕэ сыыһа -халты кыыдамнаата. “Кэбис, маннык айаннаатахпына, атым эрэйдээх сотору да соһуллан хаалар ини” дии санаан, муоһатын арыый тардан, атын тохтотто. Ити кэннэ ата уһун айаҥҥа турбуттарын биллэҕэ буолуо, аргыый аҕай сиэлэн сэксэйэн истэ.

Сыкына Чоомуулуун уу сылытан, түүн устата ирбитэ буолбут киһилэрин сууйан-сотон, илбээн-холбоон таҥыннаран, илиитин кириэстии тардан түөһүгэр танас сыыһын булан баайдылар, сыҥаах тартылар уонна уҥа ороҥҥо сытыаран кэбистилэр.

Ити кэннэ Чоомуу атынан сылдьан, көнө саастаах, суон куруҥах тиити булан бэлиэтээтэ. Сарсын суулларан дүлүҥнээн холбо оҥоруохтара. Иин хаһыллыахтаах, Сыгынаҕы харайыахтаах кырдалларыгар эмиэ тиийэ сырытга.

Төннөн кэлэн, атын баайан, балаҕаҥҥа киирэн чэйдээтэ уонна, эмиэ таһырдьа тахсан, сарсын туттуллуохтаах сэби-сэбиргэли бэлэмнээтэ.

Күн киэһэриитэ Ойууһуттуур суолунан икки ат сыыйылыннаран киирэн иһэллэрэ көһүннэ уонна киэһээҥҥи дьыбарга дьон кэпсэтэн ньамалаһар саҥалара уораһыйан-дуораһыйан охсуллумахтаан ааста.

Чоомуу атын сыбыдахтаан аһата ыытта уонна дьиэҕэ киирдэ. Сыкына, киэһээҥҥи күөһүн буһаран, хараҕын уутунан сууна-сууна, тиритэ-хорута сылдьар эбит.

— Оҕолор иһэллэр, икки ат көстөр, — диэтэ Чоомуу.

— Чэ, үчүгэй, ол аата, Сүөккэ барахсан кэлсээхтээтэҕэ,—диэн Сыкына үөрэ түстэ.

Тэлгэһэҕэ ат туйаҕын тыаһа чыбыйыктанан кэллэ, онтон сотору буолаат, дьон саҥата, атахтарын тэбэнэн чыбыгыратар тыастара иһилиннэ. Аан аһыллаатын кытта Тэрэппиин, Сүөккэ уонна биир билбэт саас ортолоох киһилэрэ киирэн кэллилэр. Балаҕаҥҥа өлүөхсүт сытар буолан, дорҕоонноох саҥа-иҥэ тахсыбата, сибигинэһэн кэпсэттилэр:

— Хайа, Сүөккээ, хайдах-туох олордугут? Биһиги, дьэ, бу түһээн да баттаппатах дьулаан суолбутугар түбэһэн, иитэр-аһатар киһибитин-аҕабытын быстахха былдьатан харахпыт уутугар мунан олороохтуубут, — диэтэ Сыкына уонна дьонун остуолга кэлэн олороллоругар ыҥыртаата.

— Биһиги олоруубут кэминэн. Эдьиийим өлүөхсүтү таһаарар күнҥэ кэлэн барыах буолбута. Сыгынах, дьоммутун биир сыл иһигэр сүтэрэн, төгүрүк тулаайах хаалан, кус оҕотун курдук мунан олордохпутуна сүбэлээн- амалаан, булдунан-алдынан хааччыйан, аҕабыт унуоҕун тутуһан биһиэхэ үтүс үтүөлээх киһи этэ. Биһиги кинини даҕаны, эһигини эмиэ уруу-хаан аймахтарбыт курдук саныыбыт. Эһиги уһун күлүккүтүн быһа хаампат, хаһан да төлөммөт ытык иэстээхпит. Амарах сыһыаҥҥыт, кыһамньыгыт мэлдьи итиинэн илгийэр курдук. Онон эдьиийим биһикки өрүү бөҕөхтүк сананар буолан баччаҕа кэллибит. Бу — ийэбит инитэ, таайбыт Хойуо. Кини эдьиийим оҕолоро бааллар үһү диэн дьонтон сураһан, истэн-билэн тиийэн кэлбитэ балай да буолла. Миэхэ булка-алка сүбэлээн-амалаан да биэрэр, олох мындырыгар да үөрэтэн ылар. Бэйэтэ икки уоллаах, онтукалара ийэлээх аҕаларыттан арахсан, ыал буолан, туспа дьиэлэнэн-уоттанан олороллор үһү. Тэрэппиин тиийбитигэр туохха эмэ көмө-ньыма буолаайамый диэн кэлистэ.

— Туһалыыра үгүс бөҕө буоллаҕа дии, — баччаанҥа диэри кэпсэтиигэ кыттыспакка олорбут Чоомуу саҥата иһилиннэ.

 — Сарсын туруохтан Сүөккэлээх Хойуо буоругар үлэлиэхтэрэ. Мин Тэрэппиин уолу көмөһүннэрэн маһын үлэтин оҥорон көрүөм этэ, — кэнникинэн, кинилэр сибигинэһэн буолбакка, бэйэ-бэйэлэригэр иһиллэр гына үчүгэйдик ньир бааччы кэпсэтэ олордулар.

Чоомуу, кырдьаҕас киһи быһыытынан, эдэр дьоҥҥо олоҕун устата тугу билбитин-көрбүтүн сэһэргии олордо.

Былыр сүүрбэччэ сыллааҕыта Чалыгыр диэн сүрдээх элбэҕи саҥарбыт-иҥэрбит Хаҥалас дуу, Мэҥэ дуу киһитэ сылдьан хонон ааспыттааҕа. Кинини кытта утуйар уубутун да умнан, ону-маны ыаһахтаһан тахсыбыппыт баара. Кини онно олус элбэҕи кэпсээбитэ да, сорох-сороҕун умнан кэбиһитэлээбиппин. Арай, өйбөр хатаан хаалбытым, ол дойдуларга өлүөхсүтү туспатык харайаллар үһү. Биллэн турар, баайдарга, тойотторго туох тэҥнэһиэ баарай? Тойону түүлээх бастыҥынан таҥыннаран, тиэйэн илдьэллэр. Сыарҕа кэнниттэн өлүөхсүт туттубут малын-салын тутан аймахтара батыһаллар, ол кэнниттэн икки-үс аты сиэтэн илдьэллэр, олортон биирдэстэрэ үчүгэй киэргэллээх, кини тыыннааҕар сөбүлүүр зта буолара үһү. Өлүөхсүтү ииҥҥэ түһэрэн баран, туттубут малларын—   ох саатын, оноҕосторун, быһаҕын, батыйатын — алдьаталаан баран, сэгэстэһиннэрэ уураллара үһү, ол аата, өлүөхсүт дьолу барытын бэйэтин кытта илдьэ барбатын, эбэтэр киниэхэ аны бүтүн сэп-сэбиргэл туһата суох буолар диэн эбит. Атах өттүгэр балачча киэҥ иини хаспьтт буолаллара үһү, онно били киэргэллээх мааны аттарын өлөрөн баран көмөллөр эбит. Сорох тойону кытта кини истинник саныыр хамначчытын тыыннаахтыы кэккэлэһиннэрэ сытыаран көмөллөрө уһү диэн номох курдук кэпсээбитэ.

— Оо, аата, сүрүүн-сүрүн! Бу тыыннаахтыы көмүллэн моруу буолбут сордоох, төһө да сотору өлүө буоллар, күн сорун көрөн, төһө эрэ ыһыытаан- хаһыытаан тыына быстаахтыыра буолла, — диэн Сүөккэ аньыырҕаан айманар саҥата иһилиннэ.

— Ойууттары, удаҕаттары нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ араҥастаан харайаллара эбитэ үһү. Ити тоҥус булдун уурар араҥаһын курдук атахтарга өһүөлээн маһы тэлгээн баран уураллар, оттон дүҥүрүн, кыырар таҥаһын- сабын, аллара, атахтарга ыйаталаан кэбиһэр буолаллар эбит.

Дьадаҥы сахалар эрэйдээхтэр, өлүөхсүттэрин балаҕаныгар хаалларан баран, бэйэлэрэ атын сиргэ көһөн күккүрэһэн хаалаллара диэн буолар, онтон онно-манна оһолго өлүү түбэлтэтигэр ханна өлбүт сиригэр кыылга-сүөлгэ сиэтэ, харайбакка хааллараллара үһү. Кэлин нууччалар кэлиэхтэриттэн: “Сытыйьты-ымыйыы тахсар”, — диэн, харайбатах өлүөхсүттэрин, ону сэргэ араҥастары көтүртэрэн, кырамталары хомуйтаран сиргэ көмтөрөр буолбуттар. Чалыгыр элбэҕи-элбэҕи сэһэргиирэ, онно-манна сылдьыбыта, үгүс дьону-сэргэни кытта бодоруспута да бэрдэ быһыылааҕа, — диэн Чоомуу сэһэнин түмүктээтэ.

Сарсыныгар Хойуо уонна Сүөккэ алаас арҕаа баһынааҕы үрдүк кырдалга Чоомуу кырдьаҕас ыйыытынан буор хаһа таҕыстылар. Саҥардыы аҕай тоҥорон бытарытан эрэр буолан, ииннэрин үрдэ үс харыс кэриҥэ эрэ дөйө тоҥмут, онтон аллараа өттө ириэнэх буолла.

Хойуо, саас ортотун аастар даҕаны, улахан кыайыгас киһи быһыылаах, дьэтигэр сылдьар, уруутун Сүөккэни тутуһуннарбат үлэһит эбит.

Киэһэлик ииннэрин бүтэрэн, дьонноро бэлэмнээбит тас мастарын сыарҕалаах акка тиэйэн таһаардылар уонна дьып-дьап оннун булларан кэбистилэр. Чоомуу Сыгынах уҥуоҕар көннөрү баҕана туруорар буолла, өлүөхсүт сүрэхтэммэтэх киһи, онон кириэс турара хайдах да сатамдьыта суох диэн быһаарда.

Киэһэ үлэлэрин бүтэрэн, балаҕаннарыгар муһуннулар, Сыкына аат эрэ харата аһын хотордо, дьон төгүрүк остуолу тула олорон аһаан бардылар.

— Чоомуу, аҕабыт хоолдьугатыгар кунаммытын туттууһубут быһыылаах, — диэн Сыкына сүбэлэһэрдии, аргыый аҕай санара олордо.

Ити этэриҥ да сөп буолуо. Былыргылар этэллэринэн, хоолдьуга сүөһүнү өлүөхсүт анараа дойдуга көлө гынар диир буолаллара. Ытык киһи тэрииригэр эт-ас элбэҕэ сөп бөҕө буоллаҕа! — диэн Чоомуу сөбүлэһэн кэҕиҥнээтэ.

 — Сарсыарда, эрдэ Сүөккэлээх Хойуо кунаны дьаһайыахтара, - дьонун диэки көрдө. 

— Кытаатан уҥуоҕун алдьатымаҥ. Өскөтүн атаҕын унуоҕун алдьаттаххытына өлүөхсүт анараа дойдуга көлөтүгэр эрэйдэниэн сөп. Тэрэппиин биһикки киһибит өлбүт сиригэр тиийэн, адьырҕабыт баһын хоҥкуйар хоолдьугунан туура быһан ылыахпыт уонна ыппытын көмөн кэлиэхпит. Хара кырыыстаах, ардай аһыылаах онно суор-тураах аһылыга буолан үллэн сыттын, оттон төбөтүн уҥуоҕа оҥорбут хараҥа аньыытыгар уһун сылларга улуу булчут көмүс уҥуоҕун аттыгар тииккэ сааллан, туохха да тыыттарбакка, араҥаччылыы турдун.

Аһаан бүтэн, эр дьон таһырдьа таҕыстылар. Суон дүлүҥү ытаһа мастар көмөлөрүнэн кэлтэйдии хайытан баран, икки өттүн адалҕанан хаһан оҥоһуллубут холбону киллэрэн өлүөхсүттэрин сытыардылар, хаппаҕын орон сыҥаһатыгар өйөннөрөн кэбистилэр.

Киһилэрин тиһэх түүнэ үүннэ, дьон, аанньа утуйбакка, мөхсүбүтүнэн хоннулар.

Сыкына Сыгынаҕыныын олорбут олохторун эргитэ саныы сыымайдыы  сытта.

"Эрэйдээҕим сыыһа көнө да сүрүннээх, сытыары да сымнаҕас майгылаах  киһи эбит ээ. “Киһи өллөҕүнэ эрэ үтүөтэ көстөр” диэн этэллэр буолан баран, мин киһибин суох буолла эрэ диэн үчүгэйин өрө туппаппын. Оттон, бачча сыллар тухары, кэргэннии дьоҥҥо кыҥыр-хаҥыр саҥарсыы даҕаны, бэйэни өйдөспөт да буолуу ханна барыай?! Хор, итинник да түгэннэргэ, оннуккун-манныккын диэн кыыһыран-тымтан, ыган-түүрэн турбатаҕа. Булчут киһи ыарырҕатара, булдугар-алдыгар табыллыбакка кыйаханара, кыынньара син баар аҕай эбитэ буолуо. Ол да курдук бэрт судургутук, улахан тыаһа-сыма суох олохтоох сиригэр аттанаахтаатаҕа. Кини төһө да хабыр хапсыһыыга түбэстэр, модун санаата булгуруйбакка, торҕоннообут адьырҕаҕа иннин биэрбэккэ өлөөхтөөтөҕө. Оттон биһиэхэ, хаалааччыларга, "айа -дьойо” дии сытан, дьиэтигэр өлбүтэ буоллар, ыыра астык буолуо этэ... Кырдьык, кини баар буолан, аһынан-таҥаһынан татыарыйбакка, сүөһү-ас ииттэн тигинэччи олороохтообуппут. Билигин, дьэ, хайдах буолабыт?! Саатар. уолум барахсан булка - аска кыһаммат...”

Сыкына үөһэ тыынна. Туох да сүлүүтэ, ыйдаҥата суох инники олоҕун санаатаҕына, мэктиэтигэр, куйахата күүрэр, сүрэҕэ ытырбахтыыр.

Кини, ити курдук, түүнү быһа утуйбакка эргичиҥнии сытаан-сытан баран, сарсыарданан кыратык нухарыйан ылла.

Сарсыарда, киэһэ сүбэлэспиттэрин курдук, Хойуо Сүөккэлиин кунаннарын дьаһайа таҕыстылар.

Оттон Чоомуу Тэрэппиинниин киһилэрэ өлбүт сиригэр аттаннылар. Кинилэр, ыксыыллара бэрт буолан, көрүөх бэтэрээ өттүнэ алдьархай тахсыбыт  сиригэр өрө харбатан тиийэн кэллилэр. Чоомуу сүгэтин ылан, бэрт эрэйинэн, эһэтин төбөтүн хоолдьугунан быһа охсон, сыарҕатыгар бырахта уонна отунан саба тарыйда. Тэрэппиин ити түгэҥҥэ, хаан - билик буолан өлөн сытар ытын аттыгар тугу да гыныан булбакка, кэннинэн чугуруҥнуу турда. Чоомуу уол аттыгар кэлэн, чочумча турбахтаата, онтон төҥкөйөн,  ыты хоҥуннаран көтөҕөн ылла уонна, уолу батыһыннаран, ойуур саҕатыгар

тиит төрдүгэр илдьэн, хаары тарыйан баран, түгэҕэр абырҕалы тэлгээн, ыттарын оннун булларан үрдүнэн маһы-оту саба быраҕан хаарынан көмөн кэоистилэр.

— Сыгынах үгүс сылларга эрэллээх доҕор оҥостубут Моойторуга иччитин көмүскэһэ-харысыһа сылдьан сырдык тыына быстыбыта. Манна хааннаах хапсыһыы буолбут сиригэр үйэ-саас тухары сытаахтаа! - диэтэ Чоомуу уонна сонос соҕус маһы, уһуктуу охсон, үөһээ өттүн кырыылыы суоран баран, төбөтүн диэкинэн хаарга батары саайда.

Дьиэлэригэр төннүбүттэрэ, уолаттар кунаннарын астаабыттар. Ойууһуттан Боккуойа кэлэн, Сыкыналыын ас астаһа сылдьар.

Күн ортото буолуута эр дьон холбону хаппахтаатылар, итиэннэ таһааран иһэн ааҥҥа атах өттүнэн үстэ охсон ыллылар уонна оҕуска тиэйдилэр. Баҕанатын, тыатааҕыларын төбөтүн, оҕонньор бултаабыт сэбиттэн ох саатын, оноҕоһун, адьырҕаны өлөрбүт быһаҕын ат сыарҕатыгар ууран айанныы турдулар.

Оҕонньору ииҥҥэ түһэрээри туран, Чоомуу:

— Сыгынаҕы кытта биһиги биирдэ даҕаны уһуннук алтыспатах, олорботох дьоммут, ол эрээри, булка-алка сылдьан түбэһистэхпитинэ бэйэ-бэйэбитин олус бэркэ өйдөһөрбүт. Кини, арыый аҕай чугас ыала буоламмыт, хам-түм быһа охсон ааһар буолара, атыыһыттар эҥин кэллэхтэринэ урут кини иһитиннэрэрэ. Төһө да быстахха хомолтолоохтук өллөр, ааттаах булчут үтүөкэннээх аатын өлбөөдүппэккэ суох буолла.

Дьахталлар ытыыллара иһилиннэ, Сүөккэлээх Тэрэппиин төһө да куһаҕан аҕай буолан турдаллар, сирэйдэрин-харахтарын кистээн мүлүкүҥнэстилэр.

Өлүөхсүтү бүтэһигин көрөн, иинигэр аргыый аҕай түһэрэн, көмөн, буорун чөмчөтөн, баҕанатын туруоран кылбатан кэбистилэр уонна тыатааҕыларын төбөтүн Сыгынах буорун уҥа өттүгэр турар суон тииккэ кытаанахтык иҥиннэрдилэр.

Киһилэрин кистээн, санаалара түһэн, уку-сакы балаҕаннарыгар киирдилэр. Билигин аҕай киһи өлөн тахсыбыт балаҕаннара кэҥээбиккэ дылы буолан уорастан көрүстэ. Холумтаҥҥа бэлэм буһан турар күөстэрин хоторон аһаан бардылар.

Син балай эмэ саҥа-иҥэ суох буолла.

— Өлүөхсүтү харайыы үлэтэ баҕабыт хоту барыта табылыннар табыллан истэ. Үчүгэй киһи, өллөҕүнэ даҕаны, дьонун-сэргэтин эрэйдээбэккэ, муҥнаабакка, бэрт судургутук тиһэх суолугар аттанаахтыыр буоллаҕа. Мастара, ииннэрэ табыллыбакка хат - хат түбүккэ түһэрэр дьон баар буолаллар үһү, — диэн, Чоомуу кэпсии олордо.

— Сүөккэ эһиги Хойуолуун бүгүн манна хонон, сарсын бу дьоммутугар, Сыкыналаахха, онуоха-маныаха диэри оттор мастарын уонна сүөһүлэрэ сиир отторуттан тиэйбэхтээн баран бараарыҥ, — диэн Боккуойа инилээх таайын сорудахтаата.

Сыкына, дьиэ-уот, сүөһү-ас көрүүтүгэр кыаҕа суох буолан, эмискэ үлүгэр атын дьон көмөтүн эрэйэр буолан хаалбытыттан соһуйда, хомойон улаханнык санаата түстэ.

“Мантан инньэ оҕом аҕата суох тулаайах хаалбытын өйдөөн, дьиэ-уот үлэтигэр сыстан, көмө-ньыма буолар ини? Боккуойалаах ыраахтара да бэрт, Чоомуу эрэйдээх бэйэтэ да кырдьан ыраатан эрэр киһи. Хам-түм, биирдэ эмэ быһа охсон ааһаахтыа.буоллаҕа. Хайдах эмэ бөрөнөн-саранан олороо инибит. Куһаҕана — булпут-алпыт суох, аспыт-үөлбүт быстан хаалара үксүө, ол аайы сүөһүбүтүн өлөрө-өлөрө кэбэхтээн истэхпитинэ сотору даҕаны ыал устун барарбыт буолуо...”

Сыкына эрэйдээх санааттан санаата сиэттиһэн тахсан, ханна тириэрдэ туруо эбитэ буолла, ону, хата, Чоомуу санатын дуораана быһа түстэ.

— Кырдьык, мин да күнүм киирэр, күүһүм-уоҕум үгдэрийэн эрэр кэммэр үктэнэн турдаҕым, онон эһиэхэ субу-субу кэлэ, сылдьа туруом диэн тоҕо хаалары дойҕохтуохпунуй? Үгүстүк кэлэри-барары кыайбатым чахчы. Дьоһун соҕустук бултуйдахпытына кэһиилэнэн-тутууланан охсуллан ааһарым буолаахтыа. Тэрэппиин даҕаны, бачча борбуйун көтөхпүт киһи, ийэтигэр ис-тас үлэҕэ кыайа-хото көмөлөһүө диэн эрэнэ саныыбын, уонна кыра-кыралаан бултаан да көрдөххүнэ сөп этэ.

Ону-маны кэпсэтэн, аһаан-сиэн баран, Боккуойалаах Чоомуу дьиэлээтилэр. Онуоха диэри Тэрэппиин, эдьиийин ахтыбыта бэрт буолан, аттыгар олорон-хайаан, айаҥҥа турунуор диэри кутурук буола сырытта.

Ол кэннэ уолаттар халлаан лаппа хараҥарыар диэри кыс маска баар маһы быһыта сынньан дьаарыстаан кэбистилэр.

Сарсыныгар Хойуолаах Сүөккэ, Тэрэппиини үөрэтэ таарыйа, оҕустаах атынан үстүүтэ кырынан от тиэйдилэр. Итиэннэ Сыгынах бэлэмнээбит куруҥах маһыттан иккилиитэ тиэйэн сыннаран киирдилэр. Онон үһүө буолан киэһээҥҥи аһылыкка диэри син балачча оту-маһы бэлэмнээн өрөһөлөөн кэоистилэр.

— Тэрэппиин сүгэнэн бэркэ туттар эбит буолбат дуо? Өскөтүн соҕотоҕун да  хааллаҕына, чугас эргинтэн сөп буолар маһын киллэрэн бэлэмнииһи дии, — диэн Хойуо уолу хайгыы сырытта. — Тыаҕа мас кэртэххинэ тыал хоту тхторо сатыыр буолаар. Уонна көлөҕө бастаан тиэйэн киирэргэр кыра гына тиэйэр буол, онтон иккис-үһүс кырыныыгар арыый элбэтэн иһиэххин сөп. Куруҥах мас мутуга олус чоруун буолар. Хаһан да мутугун бэйэҥ диэки хайыһыннаран охсубат буол, сирэйгин-хараххын өлөрүөҥ.

Уолаттар обургулар үлэлээн бүтэн тигинэһэн-танынаһан киирэн кэлбиттэригэр дьиэ иһэ үллэҥнэс буола түстэ.

Сыкына бэлэм аһын хоторон, дьонун аһаталыы ыҥыран баран:

— Дьоммут бардахтарына оҕом биһикки, эрэйдээхтэр, тугу эрэ муҥнанан хаалаахтыыбыт?! Ыалдьыбатарбыт, сүппэтэрбит эрэ син хачыгырайан олороо инибит... Оҕолорум барахсаттар абыраатаххыт ити дии. Аҕабыт эсэйдээх сырдык тыына, кута-сүрэ дойдутуттан, сириттэн тэйэ-тэлэһийэ илик буоллаҕына төһө эрэ үөрээхтээн эрэр, — диэн Сыкына ытамньыйан ылаахтаата.

— Эһиги наһаа ыарырҕатыах, эрэйдэниэх курдук буоллаххытына биһиги кэлэн көһөрөн илдьэ барыахпыт. Бары күүспүтүн холбоон, хата, кимнээҕэр бэркэ, быр бааччы олоруохпут буоллаҕа, — диэн Сүөккэ сүрдээх дьоһуннаах баҕайытык быһааран кэбистэ.

— Хойуо, хаһан дьиэҕэр хоҥноруҥ буолуой? Сүөһүгүт-аскыт, олоххут - дьаһаххыт эһиги диэки хайдаҕый? - Сыкына итии чаанньыгыттан чэй кутугалыы-кутуталыы ыйытта.

— Ээ, оттон биһиги диэки сүөһүбүт, табабыт этэҥҥэлэр. Эр дьон окко, булка-алка өрө мөхсөн тахсабыт. Хата, Боккуойалаах Сүөккэни булан, тыыным-быарым кэнээн, арыый аҕай уоскуйан сылдьабын. Дьонум эрэйдээхтэр күүтээхтииллэрэ аҕай буолуо да, дьоммун буллахпына тардылла түһэн, көмө- ньыма буолуом диэн сэрэппитим. Бу оҕолор бэйэлэрэ да улаханнык туора киһи сүбэтигэр-аматыгар соччо кыһаммакка барыны бары сатыыр, кыайар эбиттэр. Билигин кинилэр кимиэхэ баҕарар көмөлөһөр кыахтаммыттар, онон аҕыйах хонон баран, дойдум диэки суолбун көннөрөрүм буолуо.

Син балачча ону-маны кэпсэппэхтии түһэн баран, хойутуу утуйдулар.

Сарсыарда Сыкына оһоҕун отунна уонна кыракый кытыйаларга суорат кутан дьонун аһаппыта буолбутун кэннэ Хойуо, сып-сап атын көлүйэ охсон киирэн, “барабыт дуу?” диэбиттии, Сүөккэтин диэки көрөн ылла.

Сыкыналаах Тэрэппиин эмиэ таҥнан букунастылар.

— Тоҕойдоруом! Чэ, тахсыаҕыҥ эрэ! — диэн баран, эмээхсин, тоҕо эрэ, умайан кытыаста турар оһохтон биир уоттаах хардаҕаһы сыпсыынан кыбыттаран ылан буруолаппытынан таһырдьа дьулуста.

Аан аһыллыбыгар хардаҕас кыымынан ыһыахтанна, тымныы салгын, өрүһүспүттүү, хардаҕаһы сабыта кууспахтаата.

Сыкына кыстык маска тиийэн, Чоомуу холбо оҥороругар өрөһөлөөн кэбиспит кысааһынын чөмөхтүү хаһыйбахтаата уонна ол ортотугар хардаҕаһын быраҕа оҕуста. Өр да гыммата, маска хатаммыт уот төлөнө күөдьүйэн, кыһыл тылынан уҥа-хаҥас салбаммытынан, хойуу буруонан өрөһөлөммүтүнэн барда.

Уолаттар, тугу да өйдөөбөккө, буруо бургучуйарын күө-чэмээт көрөн даллаһан турдулар.

— Оҕолоор! Чэ, кэлиҥ! Бу хойуу буруоҕа чомполонон турбахтыы түһэн тахсыҥ, ыраастаныҥ. Өлүөхсүтү тутуспут-хабыспыт киргитин-хоххутун арчылатыҥ!

Уолаттар өс хоту өндөҥкөлөһөн тиийэн, чачайа-чачайа, буруо ортотугар дьылыс гыннылар уонна, син балай эмэ турбахтыы түһээт, харахтарын сотто-сотто, мүччү ойон тахсан кэллилэр.

— Биирдэ эмэ быыс эрэ булларбын, олус мэлдьи да буолбатар, биллэ сылдьар буолуом! —диэн Сүөккэ эрэннэрэрдии этэн кэбистэ.

Ити кэннэ уолаттар аттарын быһа биэрдилэр. Тэлгэһэҕэ бугуһуйан турбут аттар, тэлэһийэн таҕыстылар да, үөрбүттүү, Ойууһуттуур суолунан туос бөтөрөҥүнэн түһэн лиһиччэхтии турдулар.

Тэрэппиин ийэтиниин кинилэри харах далыттан сүтүөхтэригэр диэри көрөн турбахтаатылар уонна эмиэ күннээҕи түбүктэригэр мөхсүбүтүнэн бардылар.

 

 

Салгыыта бэчээттэниэ.  

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь