home
user-header
ЧУУМПУ БҮЛҮҮ - 5
bytyk1944 3 сентября 2019 г., 09:31 557

ҮҺҮС ОЛУК

ТЭРЭППИИН АТЫЫҺЫТ

 

Маҥнайгы түһүмэх

 

АРХААННААХ ААРТЫКТАР

 

Инникилэрэ:

Чуумпу Бүлүү - 1: https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142546#comment-8262413

Чуумпу Бүлүү - 2: http://https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142623


Чуумпу Бүлүү - 3  https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142716

Чуумпу Бүлүү - 4 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142789

 

 

Сыгынахтар уоллара ойоҕунуун уонна көмө-ньыма бублан, илин-кэлин саппарыһар чаҕар дьоннорунуун айаннаабыттара хаһыс да хонуга этэ.

Табалаахтар, эбэни туораан, хатыҥ былаастаах, лиҥкинэс тииттэрдээх сискэ таҕыстылар. Хайыы үйэ ааһа охсубут кубулҕаттаах-дьибилгэттээх кулун тутар көмнөҕү көтүтэр күүстээх тыала-кууһа мас хаарын суйдаан, тыа иһэ күлүгүрэн, харааран, им-ньим иһийэн турара.

— Тохтуу түһэн, дьоммутун күүппэппит дуо? — диэн ситэн чолоҥнотон кэлбит табалары күөйээччи Ноохту уол Тэрэппиинтэн хаһыытаан ыйытта.

Тэрэппиин уһуну-киэҥи санаан, ыллыктааҕы ырааҕы ырыҥалаан, орто дойдуттан букатын арахсан олордоҕуна дуораһыйбыт уол саҥатыттан соһуйан ходьох гына түстэ уонна, тор курдук бытыгын тарбаамахтаат, суос- таахтык дьаҕырыйбытынан эргиллэ түстэ.

— Туох даа, нохоо! Ол дьон киһи наһаа куттанар гына чиэски хаалбаты- лар ини, эбэ эргииригэр, хонноҕор-быттыгар көстөргө дылылара буолбаат?! О-ок-сиэ! Оттон, төһө да хаалбыттарын иһин, аата-ахса суох таба тоҕо үктээн айаннаабыт суола ырылыйа сытаахтыа буоллаҕа дии. Хата, онно-манна уу-дьаар буолбакка, туоруур табаларгын кичэйэн көр-иһит! Мантан инньэ суолбут да кыарыа, айаммыт да бытаарыа! Чэ, чэ! Ону-маны ыаһыйалаһа сылдьыма! Хамсаамахтаа! —кынчарыйталаан ылла уонна оргууй түөһүллэн төттөрү хайыста.

Уол, тойоно кыыһырбытыттан куттанан, мух-мах буолла уонна уучаҕын эргилиннэрэ охсон, ньуоҕаратын, тайах маһын, чочоҥното-чочоҥното төттөрү тибилиннэрдэ.

Тэрэппиин олорон иһэр табаларыгар даҕаны, кэннигэр тохтоло суох үөмэхтэһэр үөргэ даҕаны кыһаммакка, кэлин уонтан тахса сыллаах олоҕун эргитэ саныы олороро.

 

Кинилэри үрүн тыыннарын өллөйдөөбүт, киһи-хара оҥортообут Суолдьаа оҕонньор эмээхсининиин суох буолбуттара хас эмэ сыл буолла. Уола Кириинньэ Боккуойалыын холбоһон, уонун ааһан эрэр уоллаахтар, аҕыһыгар, биэһигэр сылдьар кыргыттардаахтар.

Суолдьаа аатын илдьэ хаалбыт улахан сиэнин, кыра эрдэҕинэ, түһэҕэр олордон, хоонньугар хорҕотон ымманытан, ымманыйан ахан биэрээхтиирэ. Кини ыарыйдаҕына, ыныахтаатаҕына айбыт аҕалаах ийэтин мөҕөн-этэн сир-буор сирэйдиирэ. Уола улаатан истэҕинэ күлүгүн курдук араарбакка илдьэ сылдьара, бэл, анал табалаабыта. Өлүөн икки хонук иннинэ, сиэ- нэ истибэтинэ, кэриэһин этэригэр: “Оҕобун, көмүспүн, ытатар-соҥотор, атаҕастыыр эрэ буолаайаҕыт! Ол дойдуга букатын да бардарбын оҕобун мөҕөргүтүн-этэргитин экчи истэ сытыам. Кини үчүгэй киһи буоларын билэ-көрө сытыам буолуо диэн бөҕөх санаалаахпын”, — диэхтээбитэ. Сиэнэ билигин улаатан, киһи киһинэн буолан эрэр, этэҥҥэ сырыттаҕына эһэтин аатын ааттатыа, утумун салгыа турдаҕа. Суолдьаалаах өлбүттэрин кэннэ Кириинньэлээх Боккуойаҕа, дьоннорун олохторун отуорун хамнаппакка тутан хаалбыт үтүөлээх ыалга, оҕонньор туохтаах буолан туга хаалыай, эдэрдэр балаҕаннарын иччилээн олорбуттарын курдук олорон хаалбыттара. 

Сүүрбэччэ табалааҕын Сүөккэлээх Ньыкыы көрөллөр-истэллэр, булка-алка илдьэ сылдьаллар. Кинилэр олохторо эбэнкилэр дойдуларыгар Алын Тоҥус өрүһүн үрдүгэр, лиҥкинэс улахан тииттэрдээх аар тайҕа ыга анньан турар аҕыйах балаҕаннаах син улахан кырдала этэ. Бу кый ыраах дойдуну туох кыһалҕаттан хаһан булбуттара биллибэт саха өттө, тарбахха баттанар ах- сааннаах дьон, балаҕаннарга кыбыллан буруо таһаарар. Сайынын кырдалга уонунан ааҕыллар олохтоох эбэҥкилэр тордохторо тоҕуоруһар, киһи-сүөһү элбиир. Кыһынын эбэнкилэр сып-сап курдук хомунан бултарын-алтарын сырсан тайҕаларыгар түһэн хаалаллар. Кырдал кураанахсыйа түһэр.

Тэрэппиин, оҕо эрдэҕиттэн ыра гынар ымыы санаата туолан, киэн сирдэринэн тэлэһийэн атыыһыттыыр дьаллыкка ис сүрэҕиттэн сөбүлээн ылларбыта хайа сах уонча сыл буола охсубут.

Оччолорго, дьиэҕэ-уокка көмө-ньыма буолар оторой-моторой уол буолан сырыттаҕына, Суолдьаа оҕонньор аймаҕа — сүрдээх сытыы, кэлии- лээх-барыылаах, олус дьэллик диэн дьон бэркэ дьаарханар киһилэрэ, саас ортолоох Түрбүөн — биир сырыытыгар чэйдии олорон:

— Дьэ, эһиги бу Тэрэппиинҥитин миэхэ атыыбар-тутуубар ылгын уол гыныахпын биэрэн эрбэккит ээ. Эһигини суохтаатаҕына, аҕыннаҕына кэлэ- бара туруо буоллаҕа дии. Хаһан эмэ, сыл баһыгар-атаҕар, ыраата түһэн ылыахпыт уонна үксүн чугас эргин чээччэйэрбэр көмө-имэ буолуо этэ буоллаҕа.

Боккуойалаах Кириинньэ, соһуйан хаалан, дэбигис хардара охсубатахтара. Хата, уоллара, наар биир сиргэ лыыбыран олороруттан салгыбыт киһи быһыытынан, тоҕо эрэ, кыратыттан ис-иһиттэн тартаран оонньуур дьарыгын туһунан истэн сэргэхсийэн, хараҕа чоҕулуннуу түспүтэ.

— Оттон бу киһитээҕэр быданынан ордук уолаттардаах этин дии? Олор? --Кириинньэ сөбүлээбэтин биллэрэн иниэттэн кэбистэ.

— Ээ, ол дьонуҥ биир туспа муҥхааллар. Улаханым Чохуйа ойохтонуоҕуттан най барда. Сымыыт баттыыр кус курдук ойоҕуттан арахпат. Кыра уол Күөдээн кыҥкыйа бэрт, туран-олорон биэрбэт нэс киһи уонна туспа ыал буоллахтара. Оттон бу оҕо -- сирэйэ-хараҕа сэргэх. Киһи санаатын иһинэн сылдьара буолуо диэн сылыктыыбын. Оттон эрэйин, көрөн. төлөһөн иһиэхпит буоллаҕа дии. Доҕоор, ити “дьэллик-дьэллик” диэн үөрбүн ытатан айылаах биэрээхтииллэр да, онон-манан эргичийэн-урбачыйан таах көрүнньүккэ күүлэй тэбэрэ буолуо дии саныыгыт дуо? Суох! Тоҕойдоруом! Түрбүөн олус оннук аар акаары буолбатах ээ! Аҕам Хоньуо кырдьаҕас син балай эмэ табалааҕын уонна инилэрбиниин бултуур түүлээхпитин чугас эргин атыыһьггтаан батаран, ардыгар хаартылаан дҕ, харах таһаарынан үп мунньунан, ону чэйгэ, табахха, саа сэбигэр кубулутан, соччо сүүйтэриитэ суох эргинэн-урбанан сылдьаахтаатахпыт. Биһиги дойдубут котоку, тайҕатын тайҕа буолан баран, үөс сирдэргэ — Хоотуҥка өрүскэ, Нэрбэгэчээнҥэ. сатаннаҕына Турухааҥҥа да быһыта түһүтэлииргэ табыгастаах, онон абыраан аһатан-сиэтэн олордоҕо. Аҥаардас булда-алда да сыттаҕа дии! Итэҕэһэ диэн дойду сирдэр курдук улахан алаастара, сыһыылара эрэ суох буолан хороҕор муостааҕьр сылгыны тутар күчүмэҕэйдэрдээх. 

Боккуойа урукку өттүгэр оччо билбэт-көрбөт киһитигэр Түрбүөҥҥэ инитин эрэнэн, итэҕэйэн биэрэн ыытыан сэрэхэчийдэ:

— Тэрэппиин оҕото бэрт ээ, ол эн атыыгар-тутуугар туох туһалааҕы көмөлөһүө диэн этээхтиигин?

— Кэбиэс-кэбис, Боккуойаа! Аата куттаннаххыт, кичэстэххит сүрүн! Хайа, оттон ааҕыстахха уруу-хаан аймахтыы дьон буоллахпыт дии. Тэрэппиини бэйэм оҕом курдук тутан-хабан илдьэ сылдьыам буоллаҕа дии. Оттон сөбүлээбэтэҕинэ, ол туһа туспа... Тохтоон олорунан да кэбистин ээ. Мин ону тутуом, мөҕүөм-этиэм суоҕа, --Түрбүөн Боккуойаны ситэ саҥардыбата.

Кириинньэлээх, төһө да ытырыктата санааталлар, Түрбүөн обургу дьиэлээхтэри эрийэ тэбэн, тылыгар киллэрэн, уолларын ылар буолбута. Кини, төһө да үөрэҕэ суох буоллар, нууччалыы-сахалыы булкуйан син иннин толунан, аарыктаах аартыктары арыйталаабыт уола хаан буоллаҕа.

Дьэ, ити курдук, Тэрэппиин инники дьылҕата быһаарыллыбыта.

Дьоно, бастаан утаа, сэрэнэн сылдьарыгар сүбэлээ да сүбэлээ буолбуттара, онтон кэнникинэн үөрэнэн, кини барарыгар-кэлэригэр, оннооҕор ыйы ыйынан мэлийэн да хааллаҕына кыһамматтар.

Ити курдук күн-дьыл аастар ааһан испитэ. Уоллара биирдэ эмэтэ дьиэтигэр күөрэс гына түстэҕинэ хайаатар даҕаны илии тутуурдаах, өттүк харалаах кэлитэлиир буолбута. Булбут-талбыт аһын-үөлүн, таҥаһын-сабын остуолга өрөһөлүү кутан, ахсыыларынан үллэрэн кэбиһэрэ. Оннук дьоро киэһэлэр дьиэлээхтэргэ элбэх үөрүүнү-көтүүнү бэлэхтииллэрэ.

Тэрэппиин үлэлиир-хамныыр, кэлэр-барар буолуоҕуттан таҥастыын- саптыын, бэл, туттардыын-хаптардыын, сирэйдиин-харахтыын биллэ уларыйан, чыҥха атын киһи буолан барбыта. Ардыгар бултуу-алтыы сылдьар Сүөккэлээх Ньыкыыга булт тэрилин, саа сэбин булан-талан аҕалан үөрдүтэлиирэ уонна бултаабыт түүлээхтэрин тириитин мунньа-мунньа илдьэ барара.

Түрбүөннүүн үлэлээтэҕин хаһыс да сылыгар, атыыһыт көмөлөһөөччүтэ дэтэн биллэн-көстөн эрэр эдэр киһи, бу дойду эбэҥкилэрин аҕа баһылыктарын Лискээн соҕотох кыыһын Сукуйаны ойох ылбыта. Көрдөр хараҕын дьүккэтэ буолбут, күҥҥэ көрбүт соҕотох көмүс чыычаахтарын

-- кыыстарын — тылыттан туораабат эрэйдээхтэр — кинээс ойоҕунуун күтүөттэрин эмиэ оҕолорун курдук күндүтүк саныыллара. Тэрэппиин хинилэр сыһыаннарын мүччү туппатаҕа, оҕонньор муспут үбүн-аһын, түүлээҕин, адаар муостааҕын — табаларын — күрүөтэ-хаһаата суох окко киирбиттии ыһан-тоҕон, тырҕайан, сиик-симэһин гынан симэлитэн барбыта.

Кини Түрбүөнүгтэн кыҥыр-хаҥыр саҥарсыыта, ар-бур дэһиитэ суох эйэ дэмнээхтик арахсан туспа барбыта. Бэйэтин кытта илдьэ сылдьарга икки-үс бөтөстөммүтэ, суругунан сирдэтинэр сытыы-хотуу үөрэхтээх киһилэммитэ. Сиэбин аайы хачыгырас харчыланан барбыта, хаһан эмэ да буоллар, кыһыл көмүс импэрийээллэр да көстөр буолбуттара. Тэрэппиин дьиэтигэр-уотугар аҕыйахта көстөн элэҥнээн ааһара, үксүгэр ууга тааһы оырахпыттыы мэлийэн хаалара.

Эдэр ыал холбостохторун нөнүө дьылыгар уолламмыттара. Лискээн аҕа баһылык үйэтин тухары уол оҕоҕо баҕаран ахан биэрбит ырата туолан, тутум үрдээн, өрөйөн-чөрөйөн сылдьара. Ойоҕунуун кып-кыракый “сатана кырбаһыгар” ыйдыын ырылаан, күннүүн күрүлээн, иэйэн-куойан, ымманыйан аҕай бараахтаабыттара. Көмүс бэйэлээҕи -- уол оҕону -- бэлэхтээбит эдэрдэри ким даҕаны кырыы хараҕынан кынчарыйар, сытыы тылынан хабырыйар кыаҕа суоҕа, эгэ, оҕонньордоох эмээхсин эрэйдээхтэр дуо?! Оҕолор олордуннар диэн, анаан, аҕалара оҕонньор сүүрэн-көтөн туттарбыт саҥа балаҕаннарыгар тыаһа-ууһа суох ньылбыйан сылдьан: “Оҕолор барахсаттар утуйбахтаатыннар... Били киһи төһөҕө кэлбитэ буолла?..” -- эҥин диэн сибигинэһии-ботугураһыы, оргууй аҕай сыбдыйыы муҥа-таҥа бүрүүкээбитэ.

Хайа баарый?! Күтүөттэрэ кинилэргэ сиэннэрин уһуннук ньыкаалаттарбатаҕа: “Бу дойдуга атыым-тутуум табыллыбат”, — диэн сылтаҕыран айанныыр буолбута. Төрөөбүт дойду тардыыта, ахтылҕана кини тыынын- хаанын ыпсары ылан иһэрэ.

Оттон кыыстара, дойдутуттан-сириттэн арахсыан баҕарбат буолан, улаханнык кыҥкыйдыыра. “Тоҕо да билбэт-көрбөт сирбэр баран эрдэҕим буолла, тугун эмиэ эрдэнэн-хайаан чабыламмытым буолуой?!” — дии-дии, онтон да үгүһү саҥара-саҥара мунньанныыра. Ийэтэ кыыһын таҥаһын-сабын. араас киэргэллэрин, иһитин-хомуоһун чаҕар дьахталлары көмөлөһүннэрэн бэрийдэ уонна онуоха-маныаха диэри аһыыр астарын туспа чөкөтөн барытын хас да сыарҕа муҥунан лыгыччы тиэйтэрдэ. Аҕата соҕотох кыыстарын энньэтин отучча толуу табаны булларан дьиэ таһыгар аҕалтарда уонна оҥу үүрсэр икки сытыы-хотуу эдэр уолаттары анаталаата.

Дойдутугар барыан иннинээҕи киэһэ дьонун түмэн аттанар аһылык тэриммитэ. Соҕотох кыыстарын, көмүс чыычаахтарын, мүччү тутан эрэр Лискээн ойоҕунуун уруккуларыныы үөрбэккэ-көппөккө соҥуйан сылдьаллара, оттон кыыстара дойдутуттан араҕыан отой баҕарбата, ол иһин ити тэриллибит аһылыкка турбакка лип сытан тахсыбыта.

Боккуойалаах Кириинньэ оҕолорунуун уонна Ньыкыы Сүөкэлиин киирэн кэлбиттэрэ. Тэрэппиин дьонугар бэлэмнээбит кэһиитин -- танаһын- сабын, чэйин-табаҕын, бурдугун, саатын сэбин -- үллэрэн биэртэлээбитэ.

— Тэрэппиин, эн дьоллоох да киһигин! Хаарыаны, эн курдук буолан ахтылҕаннаах ийэ алааспытыгар сырыттарбыан, чэбдик салгынынан сайа тыынан дьэгдьийэ түспүт киһи-ии! Оо, баччаҕа, аҕалаах ийэбит баалларына, күн уһаан, таһырдьаттан дьиэҕэ отой да киириэхпитин баҕарбат буоларбыт дии!.. -— Боккуойа хараҕын уута субуруйан түспүтүн кистии-саба соттумахтаан ылбыта.

— Уулата ыыталаабыт ынахтарбытын күнү күннүктээн күүтэн да биэрээхтиирбит, онтукаларбыт, кыһыны быһа хотоҥҥо лыыбаран турбут эрэйдээхтэр, дьэ, көҥүл баран, дуоһуйан эрэ баран, биирдэ кэлээхтииллэрэ, — диэн Сүөккэ кэпсэтиигэ кыттыбыта.

Кини, инитин төһө да сайыстар, Сургуулук кыыһа Чүөнэни ойох ылаары сылдьар эрэ буолан иҥнэн хаалбыта. 

Сарсынҥытыгар айанньыттар, силиктэрэ ситэн, туох да иҥнигэһэ- толлугаһа суох айаҥҥа туруммуттара. Тэрэппиин, ойоҕо дьонугар атаахтаан муҥнанарын көрүмээри, бас-көс табалары сэтиилэнэн, суол үктэтэн оргууй аҕай хаамтара турбута.

Лискээн эмээхсининиин тук буолбакка ытыыр-соҥуур, айманар кыыстарын ааттыы сатыыллара.

Ити аймалҕаҥҥа мустубут кырдьаҕастар дьахтар ис-иһиттэн мэҥийэн ытыырын ороһуйа көрбүттэрэ.

— Аата сүрүн! Итиччэ эдэр эрээри муҥатыйара толооһун, итигирдик кэбилэнэр сэттээх-сэлээннээх буолара буолуо ээ?! Аара баран иһэн, аан дойду иччитин аймаабатаххына сатаныа этэ, — диэн тылларын-өстөрүн тиэрдэ сатаабыттара да, кыыстара ылымматаҕа.

— Чэ-чэ, айанныыр сирдэрэ чиэски, суол уһун, саҥа сири-уоту көрдөҕүнэ аралдьыйыа, оттон олохтоох сирдэригэр тиийдэхтэринэ оҕолонуо турар, онно эбии күннээҕи дьиэ-уот түбүгэ-табыга эбилиннэҕинэ, дойдутун ахтыахтааҕар, икки оҕо көрүүтүгэр үлтү мүккүллэн киэһэ оронугар охтор бэрт дьахтар буола түһүө турдаҕа, — дэһэн, кырдьаҕастар, кистии-саба кэпсэтэ-кэпсэтэ, ибири-сибири тарҕаспыттара.

Онтон, дьэ, бу айаннаан иһэн итини барытын эргитэ санаан, Тэрэппиин үөһэ тыынан ылла. Кэннин хайыһан көрдө: уонча таба тыа кыараҕас суолунан бэрт үчүгэйдик, улгумнук айаннаан иһэллэр.

“Төрөөбүт-үөскээбит, олорбут сирбэр-уоппар чугаһаан эрдэҕим, хаһан эрэ бу суолунан оҕочоос, тугу да билбэт-көрбөт урааҥхай айаннаабыт эбит буоллахпына, билигин онон-манан тэлэһийэн, бэрт элбэҕи кэрийэн сылдьыталаабыт, бэрт үгүһү көрбүт-истибит, отуппуттан лаппа тахсан эрэр, ойохтоох, оҕолоох киһи эргилиннэҕим. Оо, дойдум барахсан, хайдах көрсөөхтүүгүн?! Төһө да эдэр буолларбын, сир-дойду бөҕөнү көрбөхтөөтүм, ол эрээри, Куруҥ үрэҕим Ыарҕалааҕын, Бүлүү өрүспүн санаан эрэ кэллэрбин, утуйар уум уйгуура, уйулҕам хамныы түһэр буоллаҕа!

Түрбүөн оҕонньорбуттан арахсыам иннинэ аҕай, ол обургу, дойдум диэки тэлэкэчитэн аҕалбыттааҕа, суолбун-ииспин ыйан, көрдөрөн биэрбитэ.

— Дьонуҥ олохторугар киирэ сылдьыах, өтөҕүҥ төһө ыһыллан- тоҕуллан турарын, сатаатар, көрөн ааһыах этиҥ буоллаҕа дии? — диэн этэ-хаайа сатаабыта.

Оччотооҕуга, кини, кэнэн муҥнаах, хайдах эрэ, этэ тардарга дылы гыммыта уонна кыккыраччы батынан кэбиспитэ, ол иһин сиригэр-дойдутугар туораан күнү ыыппакка көнө айаннаабыттара. Билигин ырыҥалаан көрдөҕүнэ кэмсинэ саныыр.

Түрбүөн кырдьаҕас билбэтэх сирэ-уота, түбэтэ суоҕа. Кини бу диэки ону-маны атыылыы соруйан кэлбитэ эбитэ да буолуо уонна Суолдьаа оҕонньортон хайа диэки олохтоохпутун, кимнээх оҕолоро буоларбытын эрдэттэн ыйыталаһан билэ сылдьыбыт быһыылааҕа.

Тоҕо эрэ, бу дойду диэки хайыспыппытыгар туруу атахтан:

—  Тоойуом, үчүгэйдик көрө-истэ ис, эһиги төрөөбүт-үөскээбит дойдугут диэки айаннаан эрэбит! — диэн, хара бастааҥҥыттан сэрэтэрэ, үгүһү сэһэргиирэ.

Дьэ, ол да иһин онно өйдөөн хаалбыт суолун-ииһин омоонунан туох да булкуллуута-тэккиллиитэ суох биир күдьүс суол тыыран инникилээн истэҕэ. Айанҥа элбэхтик сылдьан араас моһоллору үгүстүк көрсүтэлээбит буолан бэйэтигэр эрэллээхтик, бөҕөхтүк сананан, эрэх-турах туттан айаннаан иһэр.

Хайдах гыныах баҕайыбыный? Бастаан утаа, Бүөтүрдээх олохторугар Ойууһукка аараан, тохтоон эрэрим дуу? Кэм эргэрдэр, быраҕылыннар даҕаны күрүөлээх-хаһаалаах, оҥордоххо, сөхсүйдэххэ киһи олорон эриэх балаҕан дуомнаах буоллаҕа дии. Онтон букатыннаахтык олохсуйар, дьиэ-уот туттар сир-уот туһунан сыыйа-баайа толкуйдаан иһиллиэ буоллаҕа. Ону-маны оҥостуохха, тэриниэххэ диэри тордохторунан да түһэн олорон эриэхпит’'.

Атыыһыт, ити курдук ону-маны эргитэ саныы-саныы, табаҕын уматтан минньигэс-минньигэстик эҕирийбэхтии олордо.

Хотуна мааҕын саппаҕырбыта, өйө-санаата тууйуллубута, былыттаах халлаан дьайҕаран быстыбатыныы, суол былаһын да тухары көнөн. күлүмнээн кэлбэтэҕэ, хата, дойдутуттан-сириттэн тэйдэҕин аайы, ыарык- баттык санаата ыбылыта ыллар ылан, ордук күүһүрэн иһэргэ дылыта.

Тэрэппиин ойоҕо, оҕото баалларыгар да, суохтарыгар да кыһаммата. кымаардаан да көрбөтө, бэл, кинилэри ыйыталаһан, кими эмэ үүйэ-хаайа тутан барбытын ким да өйдөөбөт. Кини үгүстүк айанныыр, дьиэтиттэн-уотуттан сотору-сотору тэлэһийэр, дьиэгэнийэр буолан, кими эрэ ойуччу тутан атаахтатар, биитэр эйэргээн өрө-сала көтөн барар үөрүйэҕэ, майгыта суоҕа.

Ойоҕо Сукуйа уһун муруннаах, дыры-дырбаччы көрбүт ыйаастыгас харахтаах, такымыгар охсуллар хойуу хара суһуохтаах, курбуу курдук уҥуохтаах, ис-иһиттэн сырдыы, сыдьаайа сылдьар ньыламан маҥан дьахтар этэ. Тэрэппиин кини үрүн субатыгар да, эдэр-чэгиэн этигэр да ымсыырбыт буолбатаҕа -- аҕата оҕонньор муспут баайыгар курдаттыы тартаран холбоспута.

Арай эдэр киһи быһыытынан, тымыра туолан, дьахтарга баҕаран. анныгар уктан мөхсөн-тахсан бардаҕына Сукуйа орто дойдуну умуннарыахтыы уохтаахтык уураһара. Көрбүт эрэ ымсыырыах толору этин-сиинин арынан, бүтүннүү бэринэн налыйан сытара, ол онтон таптал имэҥэ илэ чахчы диэлийэн, барыта күүрэ, тыҥыы түһэрэ, оччоҕо бэйэтигэр хам тардан ыбылы кууһара уонна билигин аҕай уулларан, уматан барыахтыы илбиһирэн имиллэҥнээн барара. Эр киһи барахсан, түргэн-түргэнник өрө нэмийэн, күүскэ-күүскэ түһүөлээн, сырдыкка-хараҥаҕа киллэртээн мэтэлдьитэ сыттаҕына, дьахтар эрэйдээх ыһыыта-хаһыыта, ынчыга-бөтүөҕэ сүрдэнэрэ, киһитин охсоро-тэбэрэ, ытыран да ылара. Түүн үөһүн саҕана нарыннык даҕайса, көлөһүн-балаһын алла “үлэ-хамнас” үгэнигэр сыттахтарына күүтүүлээх үрүҥ сөлөгөйдөрө тыгыл-игил тыыннаран, мөл-мөл түһэн, тыгыалаамахтаан татакалатан бардаҕына, кинилэр да буоллаллар. уохтара хараан, ирим-дьирим баран, нукаай курдук буолан, туймаарыйан. талбааран сыталлара.

Итигирдик уоҕун түгэннэр аасталлар эрэ, Тэрэппиин ыксалаһа, ону-маны ыаһахтаһа сылдьыбат үгэстээҕэ. Кинини күннээҕи түбүгэ, айанын, атыытын-тутуутун айдаана тула өттүттэн туймаҥнаппытынан, үүйэ-хаайа туппутунан барара. Эгэ, уһун айаҥҥа, дэлби сылайан-элэйэн, илистэн иһэн, "хаарыан бэйэлээхтэрим, оҕом, ойоҕум барахсаттар!” диэн анаан-минээн болҕомтотун ууран ымманыйа сылдьыбат этэ.

Дьахтара хара туруохтарыттан, дойдутуттан, дьонуттан-сэргэтиттэн арахсыаҕыттан хараҕын уутунан сууна, ытыы-соҥуу, иэйэ-куойа, аймана иһэр буолан, ханан-ханан айанныылларын, бэл, сааскы айылҕа кэрэттэн кэрэ көстүүлэрин хараҕын далыгар киллэрбэккэ, биир кэм түүл-бит, үһү-таамах курдук айаннаан муҥнана иһэр. Ордук иэдэйэн, букатын булкуллан ла барыаҕын, оҕотун көрөр чаҕар дьахтара туруоран-олордон, киллэрэн- таһааран, өйөөн-убаан, биэбэйдээн, уоскутан абырыыр.

Тэрэппиин, билигин бу айаннаан иһэн, ойоҕор да, сааскы чэмэлкэй күнҥэ да, ардыгар сөбүлээбэтэхтии хоһуҥураһан мөхсүмэхтээн ыла- ыла, биир тэнник айаннаан дьүккүһэн иһэр табаларыгар да кыһаммакка, ахтылҕаннаах аҕай дойдутугар тиийэ охсон үөрүөн-көтүөн баҕаран кэллэ уонна ийэлээх аҕатын, ииппит дьонун Аачалаах Бүөтүр сырдык мөссүөннэрин илэ көрөн кэлбиттии мичээрдии олордо.

Сотору хонук сирдэрэ кэллэ.

Уолаттар тойоннорун тордоҕун туруоран, чэй оргута охсон, хачымас балыгы, хатарыллыбыт таба этин хачыгыраппахтыы түһэн баран, хоту өттүлэригэр эҥэлдьийэр үрэххэ дуу, алааска дуу табаларын үүрэн, маныы баран хааллылар.

Тэрэппиин Ньуух уоллуун тордоххо киирэн налыччы чэйдии олордулар.

Күн төһө да киэһэрдэр хараҥарыа ыраах быһыылаах. Таһаҕастаахтар лаппа хойутаатылар, арааһа, атын сиргэ хоноллоро дуу? Биллибэт.

Уол тахсан, кэлэр дьонугар мас мастаан бэлэмнии сырытта. Тойон сөп-сөп уотугар мас эбэн биэрэ-биэрэ, сылыйбыт тордоххо кэтэх тардыстан сытынан кэбистэ. Сылайбыт киһи уһаабата, сотору мунна тыаһаан утуйан баччыгынаан барда. Салгыы да утуйуох киһи, дьон саҥаран баллыгыраспыттарыттан уһукта биэрдэ. Тордох аанын тоҕо силэйэн, оҕо көтөҕүүлээх дьахтар, ол кэнниттэн ойоҕо кыбылла-кыбылла киирэн эрэллэр эбит.

— Дойдулаах-сирдээх тойон, саатар, оҕоҕор да кыһанан көрбөккө тараллан баран сытаҕын дуу?! — ойоҕо кыыһыран тымтан саҥарда.

Чаҕар дьахтар, уолу сыгынньахтаан, уолаттар киллэрбит утуйар таҥастарын ылан тэнитэлии сырытта. Сукуйа, эрэ тугу да саҥарбатаҕыттан, салгыы кыһыытын-абатын таһаара барбата. Иттэн көрөн баран, бэлэм чэйгэ аһаан-сиэн бардылар.

Таһырдьа тордох туруорар дьон саҥалара ньамалаһар, ол быыһыгар лоҥкунас суон саҥалаах саас ортолоох Боох эдэрдэри дьарыйталыыра иһилиннэ:

Табалар илиһиннэхтэрэ буолуо, уһуннук сойутан баран ыыталаарыҥ эрэ. Чэ эрэ, эн бу түүн анараа уолаттары кытта таба манаһыаҥ, сөп дуо? Ким да хардарара иһиллибэт.

— Хата, уолаттарбыт маспытын бэлэмнээбиттэр эбит буолбаат!

— Дьон баара холлуо дуо?!

Сотору тыас-уус мэлийдэ. Тордоххо киирэн, уот оттор, аһыыр-сиир аатыгар бардылар быһыылаах.

Сарсын быһаарыылаах күн — айаннарын тиһэх күнэ. Бүөтүрдээх олохторугар тиийиэхтээхтэр.

Сарсыарда Тэрэппиин, туран, таһырдьа таҕыста. Халлаан былытырбыт, кыратык кыраһалаабыт. Табалары тордох таһыгар чугаһаппыттар, көлүүргэ сылдьааччылары, бас-көс табалары тутан баайталаабыттар. Атыыһыт көҕүрэттэн баран, Бөөх саҥата лүнкүнүүр ортоку тордоҕор салалынна. Тордоххо киирбитэ, дьоно аһаан ампаалыктанан эрэллэр эбит. Бөөх тойонун көрөн, саҥара олорон тохтоон хаалла.

— Хайа, хайдах хоннугут? Табаларбыт хайдахтарый?

— Туох куһаҕана кэлиэй? Утуйан айылаах биэрээхтээбиппит, — диэн Бөөх хардарда.

— Бөрө эҥин суох уонна сылааһа, былыта да бэрт буолан, табаларбыт улугуран сытан таҕыстылар, сарсыарда сырдаан эрдэҕинэ туран ону-маны тинсириспитэ буоллулар, — дии-дии Ньуух уол чэйдээн бүтэн хомунан барда.

— Бүгүн, дьэ, доҕоттоор, айаммыт этэҥҥэ буоллаҕына түмүктэнэр күнэ, аара ханна да моһуогурбат гына сэпкитин-сэбиргэлгитин кичэйэн көрүнүҥ, сырдыкка тиийэрдии сууххайдык айаннаан көрөөрүҥ. Билигин да балачча сир хааллаҕа буолуо. Чэ, кытаатыҥ! — Тэрэппиин дьонугар туһаайан, дойдутун сиригэр үктэммит киһи быһыытынан, хайа кыалларынан сымнаҕастык, эйэлээхтик эттэ.

— Сөп-сөп! Нохолоор! Туттан-хаптан биэриҥ! Сана сиргэ тиийбит малааһыҥҥа аһыы-сии түһэн баран, дойдубутугар төннөн көрүө этибит буоллаҕа дии, — Бөөх тойоно тахсан эрдэҕинэ дьонугар имнэнэ-имнэнэ санара хаалла.

Уолаттар тордохтору суулларыта тыытан, кэлин табаларга тиэйиэхтэ- ригэр диэри, Бөөх Ньуух уоллуун сэби-сэбиргэли көрдүлэр.

Ити кэннэ, үгэс курдук, Тэрэппиин кэнниттэн табалаахтар, онтон таһаҕастаахтар тилэх уопсан айанныы турдулар.

Күн ортото лаппа ааһыыта от үрэххэ кэтилиннилэр.

— Бу мин төрөөбүт-үөскээбит үрэҕим, маны өрө сыыйыахпыт, сөпке тиийэр инибит, — диэтэ тойонноро.

Дьон сэргэхсийэ түстүлэр.

Арай, хотун дьахтар эрэ, саҥаттан саҥа сирдэр кэллэхтэрин аайы, туохха да ис буолбакка кыҥкыйдана истэ.

Тоҕо эмиэ хаарыан бэйэлээх көмүс ньээкэ уйабыттан, ийэлээх аҕам сылаас сыһыаннарыттан арахса турбутум буолуой даа?! Тоҕо да, бэл. мэйиитээҕи харахпынан сааспар харахтаабатах, түһээн да баттаппатах түбэ. түҥкэтэх сирдэргэ тиийитэлээн эрдэҕим буолла даа?! Ыый-ыыйбыан! — диэн сыналыйан, уйа-хайа суох ытыы-соҥуу, хараҕын уутунан сууна истэ.  Чаҕар дьахтар, хотунун ааттыы сатаан баран, чуурун биэрэн, ийэтэ ытыырыттан куттанан оҥой-соной көрө олорор Бүөччэни уоскута истэ.

Үрэҕи уһуннук сыыйбахтаан баран, уҥа диэки халыйдылар, онтон барбахтаабыттарын кэннэ үрдүк сыыр халдьааһыннаах кэҥэс алаас -- кэтэһиилээх-ахтылҕаннаах дойдута, Аачалаах Бүөтүр олохторо -- көстө түстэ. Алаас халдьаайытыгар өтөрүнэн киһи-сүөһү үктэммэтэх эмэхсийэн ыһыллан-тоҕуллан эрэр өтөх күрүөтэ-хаһаата, хотоно, балаҕана барыарар.

Айанньыттар үүрүү табаларын алааска хааллартаан баран, өтөх тыатын саҕатыгар көлөлөрүн астарын, баайталаан кэбистилэр.

“Оо, алааһым барахсаҥҥа, дойдубар-сирбэр эргиллэн кэлэр күннээх эбиппин ээ!” диэн Тэрэппиин, дуоһуйбуттуу, икки илиитин быластаан, хараҕын симэн, таалан олордо, онтон иннигэр хаара суйданан харааран турар толуу лиҥкир тииккэ хараҕа хатанна.

— Бу эрэйдээҕим билигин да баар, сууллаахтаабатах эбит дуу? Убайбыныын Сүөккэлиин үгүстүк да ыттан үөрдүбүт-көттүбүт этэ, ардыгар сыалыйабыт дуомун ойута тыытан кэбиһэммит мөҥүллэн да турарбыт баар буолара, -- дии-дии, атыыһыт сыарҕатыттан түһэн, дьонун батыһыннаран, балаҕан диэки хаама турда.

Тэлгэһэ ортотугар иэгэйэн, иҥнэйэн хаалбыт сэргэ, силлиһэ тутуллубут хотонноох балаҕан, хаҥас чанчыкка сыһыары оҥоһуллубут хоспох көстө түстүлэр. Сыбаҕа түһэн, ырыган сылгы ойоҕоһунуу атыгыраан көстөр буолбут балаҕаҥҥа тиийэн, өтөрүнэн ким да аһан аҥаппатах халҕанын тэлэйэ баттаан, Тэрэппиин иһирдьэ биирдэ баар буола түстэ. Кини кэнниттэн киирбит дьон ис бараана улаханнык алларыйан көрө илик сэнэх балаҕаҥҥа үктэннилэр. Көмүлүөк үөлэһинэн, түннүктэринэн кыыдамнаабыт хаар өрөһөтө, хатыран хаахынаан аһыллыбыт халҕан өтөрүнэн инчэҕэй эттээх, суккуруур тыыннаах бу дьиэҕэ олорботоҕун илэ бааччы туоһулуурга дылылара. Балаҕан иһэ олус уорааннааҕа, мэктиэтигэр, киирбит дьону дьар гына тымныынан аҥылыйа көрсүбүтэ.

Онтон-мантан мас булан, оһохторун оттон тигинэтэн кэбистилэр, түннүгү-үөлэһи ньим курдук бүөлүү оҕустулар.

— Чэйиҥ, оттон манна да хонор инибит?

— Тымныыта, уораана бэрт буолбатах дуо?

— Оҕолоохтор тордоххо хоннуннар ээ, ордубут тордох сабыылары балаҕан улахан-улахан хайаҕаһын бүөлүүргэ туттуоҕуҥ! -- Бөөх дьаһайбытынан барда.Уот күөдьүйэн, үөрбүттүү, көмүлүөк оһох икки чанчыгын уһун тылынан салаамахтыыр уонна, сөп-сөп, уоттаах чох соһуйбуттуу “тыс!” гынаат, балаҕан буоругар кыырайар.

Тэрэппиин, хайыы үйэ уурулла охсубут күөстэри, чаанньыктары сонурҕаабыттыы дуу, уруккуну санаабыттыы дуу көрөн турбахтыы түһэн баран, кыра кытыйаҕа кутуллубут уулбут арыыны, итиэннэ арыылаах лэппиэскэ тооромоһун ылла.

Ол кэннэ:

—Уу ньирэй оҕо буолан ииктии-саахтыы сыппыт уйабар, ииппит ийэм-аҕам үйэлэрин тухары куттарын туттарбыт көмүс ньээкэ балаҕаннарыгар, мааны уоруктарыгар, модьоҕону атыллаан, 

дьиэл тэлэйэн киирэн кэлбиччэ ахтылҕаммын таһаара, аал уоппун аһаттаҕым буолуохтун! — диэтэ уонна кырдьаҕас киһилии дархаһыйа туттан тобуктуу тустэ, уотун диэки хайыста

Алгыы сылдьар 

Аан дойдум иччитэ 

Аан Алахчын хотун!

Аал уотум иччитэ —

Кыһыл бытык,

Кыырык төбө,

Күөбүл илии, Күл тэллэх,

Хахай саҕынньах 

Хатан Тэмиэрийэ!

Дойдутуттан-сириттэн 

Уччуйан хаалбыт 

Уоламмыт

Хантан көһүннэ диэн 

Ороһуйа көрүмэҥ! 

Кыһалҕа бөҕө 

Кыһарыйан,

Аас-туор олох 

Аймаан

Алааспытыттан

Арахпыппыт,

Сут-кураан дьыллар 

Супту обороннор, 

Суккуруур тыыммытын эрэ 

Тэгил сиргэ тэскилэтэн 

Тыыннаах ордубуппут. 

Көрдөһөр да күттүөннээх, 

Ааттаһар да ахсааннаах, 

Эрэйдэнэн этэр тылбын 

Истэ сэргэҕэлээҥ!

Оҕо буолан улааппыт 

Үтүөкэннээх эбэлэрбин 

Хайдар аҥаарым 

Буолуор диэри 

Ахтан аҕай кэлээхтээтим. 

Өбүгэлэрим эрэйдээхтэр 

Утумнарын салҕаары 

Кииним түспүт,

Биһигим ыйаммыт 

Төрөөбүт дойдубар 

Эргилинним.

Кырыы хараххытынан 

Кынчыатыы көрөн 

Кыһалҕаҕа тэбимэҥ!

Уордайаодуулан 

Олохпун огдолутумаҥ!

Үҥэн-сүктэн көрдөһөбүн!

Үс бараа күлүккүтүгэр 

Үнэн-сүктэн

Арыылаах-сыалаах аһынан 

Айах тутабын!

Итинник дии-дии, ойон туран, уотугар ас биэрдэ. Уота үөрбүттүү күлүм-күлүм гынаттаата.

 

***

 

 

 

 

Сайын барахсан ситэн-силигилээн, күөгэйэн-нусхайан тиийэн кэллэ. Тула ким-туох баара барыта тырымныы сырдаабыкка, үөрбүккэ-көппүккэ дылы буолла. Ньукуолун иннинэ даҕаны күргүстээн хаста да ардаан ылла, сир чэлгийэ, тупса, торолуйа түстэ. Бу күннэргэ халлаан тыалырбакка - кууһурбакка күүскэ куйаарар. От, мэктиэтигэр, хамныы-хамныы үүнэргэ дылы.

Тэрэппиини көһөрсөн көмө-ньыма буолан кэлбит дьон ол саас теннүбүттэрэ. Арай, кинини кытта букатыннаахтык бу дойдуга Ньуух уол хаалбыта. Кинилиин бүгүн алаастарын, Куруҥ үрэҕи, Бүлүү өрүһүн көрө-истэ өйүөлэнэн, ардьаланан, тууланан хонордуу оҥостон бардылар. Ити ааттарын-суолларын да билбэт алаастарын төһө өҥнөрүн-тотторун чуҥнуу эрэ буолбакка, күөллэргэ балык хайдах тахсыбытын, кус-хаас төһө мустубутун көрүөх-билиэх санаалаахтар. Баччаҕа ас-үөл татыарыйар, тутахсыйар, онон куска-хааска тиргэлээн, балыкка ардьалаан, туулаан, ардыгар илимнэһэн ддҕаны эбинэр кэмнэрэ кэллэҕэ.

—Маннык сырыыларга, ат көлө табыллаахтыа эбитэ буолуо?! Дьөһөгөй оҕсто барахсан — сиэлэ-кутуруга намылыйан, күүһэ-уоҕа дэлэйэ — көлө да көлө буолаахтаатаҕа эбээт! — атыыһыт, миинэн дьоодьорутан иһэр табатын сэнээбиттии көрөн аһарда. — Ол эрээри, таба да эрэйдээх силлиэни- буурҕаны тулуйара, ханнык да халыҥ хаартан иҥнэн-толлон турбата -- туһугар эмиэ үтүөкэннээх көлө буолаахтаатаҕа. Сордооҕу эмиэ тоҕо да сэнээн быһа сытыйдамый?! Көлө барыта үөскээбит эйгэтигэр сөп түбэһэр тулуурунан, үөрүйэҕинэн атыттарга ханан да холооно суох уратылаах буолар быһыылаах. Мин аты, табаны эрэ буолбакка, бэл, “бытаан да бытаан!” дэһэн аҕай биэрэр оҕустарын көлүннүм ини, көлүммэтим ини. Оҕус эрэйдээх ыраатар, тэлэһийэр айанҥа төһө да табыгаһа суоҕун иһин, чугас сиргэ тага да көлө холонон көрбөт ыарахан таһаҕаһын оргууй аҕай дьүккүтүө. 

Сыыдам сырыылаах дьөһөгөй оҕото, таһаҕас бөҕөнү тиэнээн тиэнэн баран, эбиитин “улахан тойону”, эйигин, тиэйэн таратыа. Оттон кыра, куйа таба барахсан, көрүнэр сөбө суох элбэҕи тиэнэн баран, уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ туундаранан, түҥ тайҕаларынан халыҥ хаары оймуо тураахтаатаҕа.

Тэрэппиин, устунан, хайдах гынан ынах, сылгы булунуоҕун туһунан санаан барда. “Дойдубар-сирбэр кэллим. Олохсуйа. Сылгыны, ынаҕы хото ииттэххэ, арыытын-этин дэлэйдик атыылаатахха кэм сууһарыылаах, барыстаах буолуо эбитэ ини. Бу үлүгэрдээх арыынан-сыанан аҕыахха айылаах аҥаат - муҥаат алаастары, үрэхтэри, өрүһү туһаммакка олорор диэн тугун сүрэй?! Мэктиэтигэр, “кыайаргытынан оттооҥ-мастааҥ, уостубат уйгубутуттан сомсумахтааҥ!” диэбиттии ыҥырарга-угуйарга дылылар буолбаат!”

Кырдьык, хаһан эрэ манна уот-кураан хас да сыл устата сатыылаан дьону-сэргэни суорума суоллаабыта аҕай диэн кэпсээччи баар буоллаҕына, киһи итэҕэйиэ суоҕун курдуга.

Кинилэр иккис күннэригэр өрүс эҥээринээҕи аҕыйах алааһы көрдүлэр уонна, хаата туолан, оргууй аҕай мөлбөйө уста сытар Бүлүү эбэлэрин сыыйан иһэн, Куруҥ үрэххэ кэтиллэн, чэйдии тохтоотулар.

— Эбэбит барахсан! Маннык бэйэлээх баай-талыы майгылаах, бастар бараммат быйаҥнаах үтүөкэннээх дойдуга киһи-сүөһү үөскээтэҕэ аҕай ини! — Тэрэппиин өрүс сииктээх салгынынан дуоһуйа тыына олорон, сөхпүттүү. өрүс көҕөрүмтүйэр урсунун көрүтэлээн ылла.

Ньуух уол хайыы үйэ отто охсубут кулуһунугар солуурчаҕынан өрүстэн уу элээрдэн таһааран оллоонун көхө маһыгар иилэ бырахта уонна бөлүүн туулаан ылбыт бөдөн соболоруттан уончаны ыраастаан сырдырҕатта да. үөлэ охсон, илдьэн, уотун кытыытыгар батарыта анньан кэчигирэтэн кэбистэ.

Уот, минньигэһиргээбиттии, аата-ахса суох уһун тылларынан оонньуу, үтэһэлээх соболору бүрүтэ суоһуура күүһүрдэр күүһүрэн истэ, ол аайы арыы - сыа таммалыыра, собо буһан бачыгырыыра-ичигириирэ сүрдэнэн барда.

— Нохоо, балыккын уокка сиэтээйэҕин! Эргитиэххин! — атыыһыт. хамсатын ылан, табах ууруна-ууруна, уолун дьарыйда.

Ньуух хап-сабар балыгын эргитэлии оҕуста. Аны ол турдаҕына уута оргуйан өрө бидилийдэ, тула дьалкыйа, күөгэлдьийэ түстэ. Уол, солуурчаҕы кытыыга тардан баран, күүгэннирэн-хааҕынныран өрөһөлөнө турар уутугар чэй быраҕан биэрдэ.

Ыан илистэ илик, моро-мотоҕор искэхтээх соболору сиэн ньэлбии- ньэлбии, уһуннук сылаанньыйа аһаатылар.

— Хайа, нохоо, тойонуҥ хайдах сирдээх-дойдулаах киһи эбит? Бу үлүгэрдээх кэрэ айылҕалаах, бултаах-алтаах, балыктаах дойдуну сирэ - тала олороҕун дуу? — Тэрэппиин Ньуух уолу үтэн-анньан көрдө.

Уол туох да диэн этиэн булбакка мух-мах барда.

“Бу баҕайы эмиэ бэйэтин сиригэр-дойдутугар курдары тартара сылдьар эбит!” диэн быһааран атыыһыт сапсыйан кэбистэ. 

Бүтэн баран, өрүстэн эҥэлдьийэн көстөр алааһы көрөөрү, үрэҕи таҥнары сыыйан истилэр. Үрэх сааскы халаана, хаатын толорон, аһары таһымнаан, хара маһын саҕатынан тайаан кэлбит уута түһэн, төһө да тэтиэнэҕэр мэһэйдэттэр, күөх от ыгыччы анньан чэлгийэн эрэр эбит. Куоһаах-куоһаах сирдэргэ уу баһыллан хаалбытыгар лаппыныах от араҕас симэхтэрэ көөчүктэнэ быгыаласпыттар уонна, биллэр-биллибэт ибирдээн ааһар долгуҥҥа оҕустаран, туйахтыҥы сэбирдэҕэ тэлгэнэ талбаарыҥныыр.

Сырыынньа сыырын үрдүнэн, хатыҥ былаастаах лоҥкур тииттэринэн, өлкөй-бөлкөй хара талаҕынан халдьааһыннаммыт көнүү да көнө хонуулаах киэҥ алаас үөрбүттүү нэлэһийэ көстөр. Ортотугар сытар, сүөһү таалыныы уһун синньигэс күөлэ өрөһө долгунунан дьиримнии көрүстэ. Алаас арҕаа баһыгар, күөлтэн чугас арыы тыа логлойон көстөр.

Киирэн кэрийэ хаамтарбахтаан иһэн, тойон:

— Барахсан остуол ньуурун курдук буолан, хонуута көнөтө, уута ырааһа — киһи кута-сүрэ тохтуох үтүөкэннээх да дойдута эбит. Алаас буолан баран, ааттааҕа-суоллааҕа да эбитэ буолуо, ону ким билээхтиэй? Биһигиттэн улахаммыт Боккуойа билбэхтэһэрэ эбитэ буолуо, оттон биһиги, бытыгырайдар баҕайылар, хантан билээхтиэхпитий?! Нохоо, күөлүгэр ардьаларгын, тууларгын иитэлээн кэбиһэриҥ дуу? Киэһэ манна кэлэн хонуохпут.

Ньуух уола, өс киирбэх, ыстаанын сототун өрө эринэн баран, ардьатын угуох буолбута уута олус тымныы буолла, ол иһин, төттөрү төннөн тахсан, уһун ураҕас быстан киирдэ уонна, дьэ, хомус дьиэллигэһинэн, кыра тээбир от саҕатынан угуталаан, ардьатын-туутун оннуларын буллартаан кэбистэ.

Тэрэппиин уол түбүгүрэр кэмигэр арыы тыаны көрөн-истэн кэллэ.

— Бу түүн ити арыы тыаҕа хонуохпут. Сүөһү, сылгы тэпсибэтэх, саахтаабатах-ииктээбэтэх буолан, ып-ыраас, чэм курдук. Хайа, сэптэргин угуталаатыҥ дуо? Балык оонньуур дуо?

— Биирдэ да балык оонньоон чом гынарын көрбөтүм.

Хомунан, салгыы айаннаатылар. Аара хас да алааһы үрдүнэн эҥэлдъитэн аастылар. Бүтэһигэр, биэс-алта биэрэстэни хаамтарбахтаабыттарын кэннэ, соҕуруу чанчыгар булгунньахтаах кэҥэс алааска тиийэн кэллилэр. Булгунньаҕы иилии эргийэ күөллээх эбит, ону хаамтаран истэхтэринэ улахан баҕайы куба көтөн сарадыйан таҕыста уонна ис-иһиттэн эҥсилгэннээхтих, ичилээхтик кыланыталаан ыла-ыла хоту диэки көтөн күпсүйэ турда.

— Оо, бу эрэйдээҕим сыыһын даа! Эмиэ, хайа харах бэстээх, хара дьуоҕа санаалаах күтүр өстөөх таба хааман, ити ийэ айылҕа маанылаах, ытык көтөрүн сүрэҕэ сүүдүйэр тапталлаах доҕорун, килэччи көрөн, илиитэ тарпакка туран сор суоллаабыта буолуой?! — атыыһыт абаккатыгар чыпчырыммахтаан ылла.

Ньуух уол ити көтөрдөр доҕордорун өлөртөрдөхтөрүнэ тоҕус төгүрүк сылы мэлдьи ытыы-соҥуу, суохтуу сылдьалларын туһунан эһэтин кэпсээниттэн элбэхтик истэрэ. Ол сахтарга, соччо долоҕойугар тохтоппокко, кулгааҕын таһынан аһарар буоллаҕына, бүгүн илэ уу хараҕынан көрдөҕө, икки тэргэн кулгааҕынан истэрдии иһиттэҕэ.

Ол эрээри, ити куба барахсан доҕорун бу алааска өлөрбөтөхтөр быһыылаах, тапталлааҕын сор суоллаабыт сирдэриттэн кыратык даҕаны арахсар түгэнигэр ол күөлүн эбэтэр алааһын кырата үстэ-түөртэ эргийэн, киһи куйахата күүрүөх, уйулҕата хамсыах айылаахтык айманан баран араҕар үгэстээх буолара үһү, — диэн Тэрэппиин сэһэргии истэ.

Уол уоскуйа быһыытыйда.

Киэһэ хонуктарыгар балыктарын тобоҕун ыгыччы буһаран сиэтилэр.

— Сарсыарда, эбэбит биэрдэҕинэ, үчүгэйдик үөлэн сиэн барыахпыт, сөп дуо? — тойон бөҕөхтүк сананна.

Аны тыа анаар чанчыгар ону-маны барамньылаан, отуу оҥостубута буолан баран утуйардыы сыттылар да, бырдах утуппата. Ньуух туран. түптэлээри, сылгы, сүөһү сааҕын көрдөөн сылдьымахтаата аҕай да, тугу да булбата. Хата, кур көтөҕөнү, амынньыары, сэтиэнэҕи чөмөхтөөн, түптэ оҥордо. Тыала суох чуумпу киэһэ буолан уонна улам-улам салгыы сиигирэн. түптэ сыыгынаан умайа сытта. Аттыларыгар, арыы тыа кэтэҕинэн аһыы сылдьар табаларын хоболорун тыаһа иһиллимэхтээн ылар уонна ханна эрэ үөһээ сискэ модьугу булдун соһутан дириҥник уһуутуура дуораһыйан ааһар.

Сарсыарда Ньуух уол тойоно утуйа сыттаҕына күөлүгэр киирэн мэлийэн таҕыста. Кини тахсарыгар, киһитэ туран, уотун оттон киэһэ кыайан испэтэх чэйдэрин сылытан, үтэһэлэрин бэлэмнээн олороро.

— Хайа, тугуҥ да суох дуу, нохоо!

— Суох, дьүрү дьыраах да киирбэтэх.

— Оо, сатана уола, сатаан укпатах муҥуҥ дуу?! — тойон хомойбута бэрдиттэн саарбахтыы санаан саҥа аллайда.

— Сатанара итиннэ туох кэлээхтиэй?! Мэлдьи буоларын курдук угуталаабытым. Дьэ, билбэтим, балыга суох эбит быһыылаах.

Тойон алаастары кэрийэн кэлиэҕиттэн өйө-санаата уларыйда. Көр кэлбит сирдэриттэн балыктан малыйбыт уонна куба көппүт алаастары хайҕаан, сөбүлээн аҕай сылдьара. Кини кута-сүрэ тохтообут сиригэр чугас олорор дьону-сэргэни хамнастаан дьиэ-уот туттар санааланна.

Ити курдук, Тэрэппиин төрөөбүт төрүт сирин булан, дьиэ-уот туттар сөбүлээн көрбүт улахан сыһыытын илин өттүгэр Балыга Суох диэн ааттаан туран олохсуйар буолла.

Бүлүү өрүс сураҕырбыт Улахан Хаана диэн уорааннаах күрүлгэнин уоҕуран-күүһүрэн, бардамнаан-барылаан, тэбиэһирэн-эрчимирэн бар бу дойду диэки тиийэн кэлэригэр дьэ намыраан-налыйан оргууй уста долгуйар. Өрүс кытылыттан биир биэрэстэ курдук сиргэ баар Балыга Суох — өлгөм оттоох-мастаах, уу чуумпу сатыылаабыт үтүөкэн да дойду! Күһүнүн халыҥ үөрдээх кус-хаас сэлэлэрэ соҕуруу дойдуларын диэки айаннаары манна түһэн сынньанан ааһар сирдэрин ортото этэ. Бүлүү өрүһүн өксөйөн, үрүҥ хатырыктаах үтүөлэрэ — туут, тууччах балыктар — Хаана күрүлгэнигэр тиийэн тохтууллар. Оттон өрүс икки өттүнэн хараарар киэҥ тайҕа күндү түүлээҕинэн, аарыма, адьырҕа кыылларынан аатырара-сураҕырара. Ол да иһин манна быдан былыргыттан аараан - тохтоон дьон-сэргэ алаас алаастарынан олохсуйбута. Туора муостааҕы хоройор кутуруктааҕы тутан, тыыннарын салҕаан олорбуттара. Булчут өттө  Сүрүҥдэнэн, Хоотуҥка өрүскэ тиийэ, сорох-сорохтор Өлөөн сиригэр да түгэнэн, бултуур-алтыыр этилэр. Тоҕоостоох кэмҥэ бу энээр диэки ол кинилэр бултаабыт күндү түүлээхтэрин, эттэрин-астарын батартыыр, эргичийбит-урбачыйбыт, кэлбит-барбыт, киириилээх-тахсыылаах эдэр киһи Тэрэппиин буолан биэрбитэ. Маҥнай утаа кини өрүс мууһа сулла да, аал охсунан, кыс устата эргинэн муспут түүлээҕин тиэйэн, өрүһү таҥнары устан тиийэн, оччолорго киэҥник эргинэн эрэр Бүлүү куоратын атыыһыттарыгар туттарара.

Тэрэппиин атыыһыт олоҕо-дьаһаҕа кэҥээбитэ, атыыта-эргиэнэ эрчимирбитэ, өйө-санаата күүһүрбүтэ. Бүлүү атыыһыттарын кытта алтыһарын улам кыараҕастатан барбыта. Ол иһин ордук сааһыары өттүгэр табаларынан, арыт ат көлөнөн урут Түрбүөннүүн сылдьыталаабыт аҕай сирдэринэн Аанньаахха Өлүөхүмэ куоратыгар, Маачаҕа, Мухтуйаҕа тиэстэр буолбута.

Тус олоҕор эмиэ уларыйыы тахсыбыта. Бастакы кэргэнэ манна кэлбит сылыгар кыайан оҕоломмокко иккиэн оҕолуун бэйэлиин кыайан быыһамматахтара. Соҕотох уолун Бүөккэни хороччу тутан хаалан баран, өр соҕотох сылдьыбатаҕа — Бүлүүчээнҥэ олохтоох Үүт Баһылай кыыһын Ыстапааньыйаны ойох ылбыта. Эдэрдэр, Миисэ диэн ааттаан, оҥой-соҥой көрбүт кырачаан уолу күн саһарҕатын көрдөрбүттэрэ. Балыга Суох илин эҥээригэр, маҥнай бу дойдуну булаат туттубут дьиэлэриттэн ордук улахан нууччалыы дьиэни тутан таһаарбыттара. Эргинэн мунньар араас түүлээҕин, табаарын харайарга киэҥ маҥхааһайдаммыта. Кыра дьоҕус нууччалыы баанньык туттарбыта.

Онтон кэлин Тэрэппиин, Битиимҥэ сылдьан, Канаев Григорий диэн отуччалаах, сахалыы билэр нуучча киһитин кытта билсэн, кинини үөрэхтээх ойоҕунуун дойдутугар үлэлэтэ диэн ааттаан илдьэ кэлбитэ. Канаевтары аҕалыаҕыттан ыла Тэрэппиин атыыһыт ыыра-сырыыта биллэрдик кэҥээбитэ, Канаевын бэйэтигэр чугаһатан көмөлөһөөччү оҥостубута.

Ол утаатыгар сайын Канаевынан, Мухтуйа сэлиэнньэтигэр киирэн, холбуу ампаардаах дьиэ туттарбыта. Бу дьиэлэригэр мэлдьи олорор улэһиттэммитэ.

Аны туран, Тэрэппиин бар дьонун туһугар, инники сайдыыбытыгар лиэн ааттаан, биллэн турар, атыытын-эргиэнин кэҥэтинэригэр табыгастаах буолуоҕун өйдөөн, нэһилиэгин дьонун тылыгар киллэрэн, түмэ тардан, отут көстөөх Мухтуйаҕа диэри, таһаҕастаах икки көлө холкутук аасыһар гына, суолу солоторго үлүгэрдээх үбү кутан туран ылсыһар.

Суол Оччугуй Ботуобуйа үрэҕи ойоҕолуу халыҥ систэри, уонунан улахан-кыра туора үрэхтэри быһыта түһүтэлээн, Ньүүйэ үрэҕи туораан, ыраахха диэри сыыйылла ороҕочуйар.

Атыыһыт тус бэйэтэ, уучах табаҕа олоро сылдьан, суол ханан барыахтааҕын сүгэнэн бэлиэ охсон, эркээйилээн биэрэр эбит. Кэпсэппит үлэһиттэрэ ол бэлиэлэри тутуһан, туох даҕаны мунааҕа суох суолларын солууллара эбитэ үһү.

 Этэргэ дылы, ычыкын ойуурга көрсүспүт айанньыттар суолларын былдьаһан, сыарҕаларын туора-маары сосуһан кэбиһэллэрэ ити кэннэ тохтообута.

“Тэрэппиин атыыһыт суола” диэн аатыран, ол суол омооно хойукка диэри баара диэн кырдьаҕастар кэпсииллэрэ.

Тэрэппиин атыыһыт күһүн хаар түстэ да элбэх сыарҕа табанан хоту ыраах Өлөөҥҥө, Анаабырга тиийэ эргинэн киирэрэ. Онно көс олохтоох булчуттары кытта киэҥ билсиини аһан, кыс устата хаста да кырынан атыыһыттыыра. Сааһыары кыһын саҥа тэлиллибит суолунан араас түүлээҕи — саһылы, тииҥи, кырсаны, кырынааһы — ыгыччы тиэммит сыарҕалар Мухтуйаҕа субуһар буолбуттара.

Биир саас, Өлүөнэ эбэ хотун уһун кыһыны быһа хаппахтанан сыппыт халыҥ мууһун Хоту Муустаах байҕалга таҥнары уһаарбыта аҕыйах хоммутун кэннэ, киэһэ аайы икки киһи Мухтуйа үрдүк сыырыгар эргэ мас ыскамыайкаҕа тахсан олорор буолбуттара. Кинилэр өрүс таҥнары диэки ньуурун тоҕо эрэ тэһийбэтэхтии одуулаһаллара. Тугу эрэ кэтэһэллэрэ быһыылааҕа.

Кэмниэ кэнэҕэс биир киэһэ мас салбахтардаах эрдиитинэн аа-дьуо күллүргэччи эрдинэр “Иннокентий” борохуот кытылга тиксээт үөгүлээн лоҥкунаппыта. Били икки киһи тиэтэйэ-саарайа борохуокка киирбиттэрэ.

Сотору буолаат, үөрэн-көтөн тахсыбыттара. Хас да үлэһит дьонноох тэлиэгэлээх атынан, элбэхтик кырынан, сыыр үрдүттэн бэрт үгүс толору симиилээх хааһахтары, матаҕалары борохуокка таспыттара.

Бу, Тэрэппиин атыыһыт бэйэтин көмөлөһөөччүтүнүүн, тылбаасчытыныын Кириисэ Канаевтыын, үрүҥ-хара түүлээҕи үллэччи тиэнэн, архааннаах айан суолугар улахан атыы-эргиэн туһа диэн туруммуттара.

Иннилэригэр -- аатырар-сураҕырар Кээхтэ.  Кээхтэ диэн кыракый мас куорат этэ. Ол эрэн, Арассыыйа уонна Кытай быыстарыгар турар буолан ииччэх-бааччах майгылаах эҥин араас мөккүөрдэри, иирсээннэри, ардыгар хааннаах да хабырыйсыылары билбит-көрбүт куорат буолар. Бу куоракка атыы-эргиэн киэҥник сайдан, дьалхааннаах дьаарбанкаларыгар тиийэ тэриллэн, манна нуучча, моҕол, кытай, дьоппуон атыыһыттара ааттаан-суоллаан кэлэн тоҕуоруһар кииннэринэн буолбута. Кыракый куорат олохтоохторо ол ытылҕаннаах дьаарбаҥка күннэригэр илимэ-салыма түсүһэн тэрийсибитэ - көмөлөспүтэ буолан, сорохтор буолары-буолбаты атыылаан ытыстарын сылыталлара, туохха-ханныкка эмит тииһэ-түгэнэ түһэн ылаллара. Оттон улахан атыыһыттар, киэҥ хоннохтоохтук киирсэн, кэмэ суох барыһы баһан ылаллара.

Биһиги дьоммут, Тэрэппииннээх, иккиэн да сытыы-хотуу буоланнар, киириилээх-тахсыылаах эйгэҕэ кэлээт, бэрт түргэнник билсэн-көрсөн, түһэр, аарыыр-тохтуур сирдэрин булан, атыыларын-эргиэннэрин бэйэлэригэр туһалаахтык, киэҥник-дэлэйдик саҕалаабыттара. Атын дойдулар ааттаах атыыһыттара кинилэр түүлээхтэрин улахан түһэрсиитэ, кэрэһиитэ суох судургу соҕустук ылаллара. Бэлиэлээхтэрин -- кырынаастарын – тириитин нуучча атыыһыттара хамаҕатык атыыласпыттара. Оттон дьоппуоннар кырса, саһыл тириитин ордук тардыаласпыттара. Кытай атыыһыттара, төһө ла кичимэлэстэллэр, тииҥнэрин бүтүннүүтүн ньылбы соппуттара.

Дойдулуохтарын биир күн аҕай иннинэ дьаарбаҥкаттан бэркэ астынан - дуоһуйан, хонор сирдэрин диэки суптугулдьуһан иһэн, Кирииһэ эмискэ биир кытай эргиэмсигин иннигэр хорус гына тохтуу биэрдэ уонна Тэрэппиин атыыһыт соһуйан ходьох гына түһүөр диэри омуннуран өрөһөлөнө түстэ:

— Тэрэппиин Баһылайабыс, баччааҥҥа диэри ааһан-араҕан биэрбэт тиис ыарыытын курдук ньахсаан аҕай биэрбит Көскүөрүн ойуун үлэҕэ манна кутулла сытар эбит дии!

— Ок-сиэ! Киһи соччо хараҥарбат да тэрилин аатыран-аарыгыран эрэр ойуун үлэһэр эбит буолбаат?!

Тэрэппиин, чаччыгыныар сымыытынааҕар эрэ үгүөрү, тылыгырыы тыаһыыр, кытайдыы сурук-бичик дуомнаах алтан чуораанчыктары тыаһатан көрө-көрө, мыыммыттыы туттан турбахтаата.

— Ээ, чэ, кини үлэстэҕэ, ону эн буллаҕыҥ. Билигин эн төһөнү этэргинэн төлүөхтээх эрэ. Ылыахха-ылыахха. Төһө диирбит бэйэбит көҥүлбүт буоллаҕа, — дии-дии, Кирииһэ астыммыттыы өрө уһуутуу-уһуутуу тыылламмахтаан ылла.

— Чэ, кытаанахтык түһэрис. Уонна төһө баарынан ыла сатаа. Саха сирэ киэҥ, атын да түбэлэргэ ойууннаан ордоотооччу, онон дьону суймуурдаан аһаан олорооччу баллайар баһаамын бэйэҥ да бэркэ билэҕин.

Ити курдук, Тэрэппиин атыыһыт аҕалбыт түүлээҕин Кээхтэ дьаарбаҥкатыгар олордьу атыылаан харчыга, көмүскэ кубулутта уонна сыр-мыр табаар да сөбүн атыыласта, дьон үлэхтэрин да булбахтаата. Атыыһыт бу сырыыта бэркэ табыллыбытыгар, иһигэр, тылбаасчытыгар Кириисэтигэр улаханнык махтана саныыра. Кый ыраах Кытай сирин аттыгар сытар Кээхтэҕэ ыйтан эрэ ордук сылдьан баран дойдулаабыттара.

Кириисэ ойоҕо Суоппуйа Уйбаанабына Киренскэй куоракка олорор дьаамсык кыыһа этэ. Канаевтар кэллэ кэлээт, Балыга Суох сирин-уотун атус сөбүлээбиттэрэ, олохтоохтору кытта бэрт түргэнник бодоруспуттара, онон-манан да буоллар, сахалыы өйдүүр, аҕыйах тылы бырахсан саҥарар буолан барбыттара. Суоппуйа Уйбаанабына атыыһыт оҕолорун нуучча тылын билэргэ, ахсааҥҥа үөрэтэлиир буолбута. Бу, төһө да анал үөрэҕэ суоҕун иһин, оҕолорго сыстаҕас, кинилэри үөрэтэргэ дьоҕурдаах дьахтар буолан биэрбитэ. Уһун кыһыннарга салгыбакка, бэйэтэ туспа олохтообут ньыматынан үөрэтэн, аҕыйах сылынан оҕолор ааҕар-суруйар, нууччалыы да додо курдук билэр буолбуттара.

Атыыһыт уолаттара бэйэ-бэйэлэриттэн адьас атын-атын майгылаахтара. Улахан уол Бүөтүр аҕыйах саҥалаах, ийэтин тоҥуһа өтөн, өһөс, хадаар майгылаах. Иһигэр киллэрбэккэ кыыһырдаҕына, умса туттан баран, сургуччу көрбүтүнэн турунан кэбиһэр идэлээҕэ. Кыра уол Миисэ уонна бииргэ төрөөбүт убайыттан ылбыт иитийэх кыыһа Таанньа үөрэхтэригэр олус дьоҕурдаахтара, бэрт түргэнник азбуканы билэ охсон, ааҕа-суруйа сатыыр буолбуттара.

Тэрэппиин бэйэтэ да айылҕа биэрбит дьоҕурунан ахсааны бэркэ билэрэ, кини курдук өйүгэр ааҕан лабырҕатар киһи чугаһынан суоҕа. Кини атыытын-эргиэнин үлүскэнигэр, төһө да дьиэтигэр таба олорбокко кэлэ- бара сылдьыбытын иһин, оҕолоругар ис сүрэҕиттэн кыһаллан, кинилэр дьиэтээҕи үөрэхтэрин кичэйэн кэтээн көрөрө. Үөс сирдэртэн төннөрүгэр атыыһыт, бэйэтэ биир буукубаны да билбэтэр, уолаттарыгар анаан үөрэх тэрилин, кинигэлэри, кумааҕылары тиэйэн аҕалара. Оттон уолаттарыгар тус бэйэтин сыһыана кытаанах этэ, кинилэри атаахтатар-тараҥнатар диэни дуол билбэтэ. Ол оннугар наһаалаатахтарына ардыгар бэрт хоччоххойдук сыһыаннаһыталаан ылара.

Сайыҥҥы күннэргэ уолаттар ууттан тахсыбат этилэр. Күнү күннээн чомполонон тахсаллара.

Оттон олох-дьаһах көстө-биллэ уларыйан баран истэ да, кинилэр -- бүлүүчээттэр, куомарыкылар уонна түбэлэр аҕа уустара -- барыта алта уон ыал, икки сүүс отут биэс дууһа, сирдэрэ-дойдулара Сунтаар улууһ\н быраабатыттан сүүс сүүрбэ - икки сүүс биэрэстэ ыраах буолан, олох-дьаһах, сир-уот, оннооҕор түһээн-тардыы, онтон да атын кыһалҕалар кэмигэр быһаарыллыбаттара улахан харгыстары көрсөллөрө.

1891 сыл кыһыныгар бу түбэ дьонун бүттүүн мунньаҕын тэрийэн, сэттэ уон киһи илии баттааһыннаах итэҕэл суругу ылан, Тэрэппиин бу дойду биир бас-көс киһитиниин Григорий Потаповтыын, Иккис Дьаархантан арахсан, Мэйик нэһилиэгин тэрийэн туспа барар туһунан туруорсан барбыттара. Түөрт сылы быһа, Иркутскай генерал-губернаторыгар тиийэ, көрдөһүү сурук бөҕөтүн суруйан, ардыгар үҥсэн-харсан, сытыытык киирсэн да туран, бэйэлэрин оттуур, бултуур сирдэрин бүтүннүү киллэрэн, Мэйиккэ кииннээн саҥа нэһилиэги тэрийэри ситиспиттэрэ. Кэнники, Үөһээ Мэйик диэн, аатын көннөрөн-чопчулаан биэрбиттэрэ.

Олохтоохтору элбэх сыл тухары долгуппут бу улахан кыһалҕа быһаарыллыыта, дьон олоҕун-дьаһаҕын чэпчэтэн, сайдыы суолугар киллэрбитэ. Саҥардыы биллэн-көстөн, сааһын ортолоон эрэр Тэрэппиин атыыһыт дьонун-сэргэтин биһирэбилин ылыан ылбыта уонна онто кини бэйэтин инники дьылҕатыгар да сабыдыаллаах буолбута. Устунан саҥа Мэйик нэһилиэгин биир тумус туттар, дурда-хахха буолар киһитинэн күүскэ биллэн барбыта.

Киин сирдэргэ олохтоох баайдар, тойоттор туруорсууларын көҕүлээһиннэринэн саҥа таҥара дьиэлэрэ тутуллан, куолакалларын тыаһа лаҥкынаспыттара. Сорох таҥара дьиэлэрин иһинэн оскуолалары аһыллыталаан барбыттара.

Итини барытын билэ-көрө сылдьар Тэрэппиин атыыһыт саҥа өйгө - санааҕа эриллибитэ. Улууска барыта аҕыс таҥара дьиэтэ баар буолбута. Оттон Хордоҕой, Үөһээ Мэйик курдук сирдэринэн тайаан сытар киэҥ дойдуга туох эмит кылам гынар саҥалыы тутуу суоҕа. “Саатар, манна биир таҥара дьиэтин туттарбыт киһи!” диэн санаа Тэрэппииҥҥэ иҥмитэ. Дьинэр, итэҕэлгэ оннук умса-төннө түспэтэх киһи этэ. Ол эрээри, төһө да дириҥник өйдөөбөтөр, үөрэххэ-сырдыкка эттиин-хаанныын тардыстара.

 

Кириэстээххэ Ньукулай Уйбааныап-Боппуок, Сиэйэҕэ Дьөгүөр Тэриэскин таҥара дьиэлэрин туттарбыттара. Онон Тэрэппиин атыыһыт өйүн-санаатын эмиэ кымньыылыыллара. Аакка-суолга тардыһыы, бэрт былдьаһыы диэн эмиэ баара...

Онтон биир үтүө күн Хордоҕойтон бэрт чугас лиҥкинии иһийэн турар тыа суон маһыгар сытыы сүгэ биитэ иҥсэлээхтик батары сааллыбыта. Ити тутуллуохтаах таҥара дьиэтигэр анаммыт мас кэрдиитэ этэ.

Сүдү тутууну көҕүлээбит, туруорсубут Тэрэппиин атыыһыт сүүрэрэ-көтөрө үксээбитэ. Бэйэтэ элбэх харчыны сиэртибэлээбитэ. Сэниэ - баай ыаллартан үп-харчы тардааһына, улахан тутуу түбүгэ-садьыга баһаам этэ.

Таҥара дьиэтин тутуутугар бүтүн нэһилиэк дьоно саба түһэн үлэлээбиттэрэ. Ыраахтан ыҥырыллан кэлбит тутуу маастара үлэни салайбыта. Ол саҕана тутуу талбыт маһа дьиэттэн чугас дэлэй буолан, эҥин бэйэлээх бөдөҥ маһы оҕустарынан, аттарынан ньылбы состорон киллэрэллэрэ. Таҥара дьиэтин ис тэриэбэтин, кириэстэрин, куолакалын көмүөл мууһа барарын кытта уунан аҕалтарбыттара.

Үлэ үмүрүйэн, үөс сирдэр таҥараларын дьиэлэринээҕэр дьоҕус соҕус Хордоҕой таҥаратын дьиэтэ 1897 сыллаахха тутуллан бүппүтэ. Сибэтии гыналларыгар Николай Чудотворец аатын иҥэрэн, Николаевскай таҥара дьиэтэ диэн ааттаабыттара. Саҥа таҥара дьиэлэммит олохтоох дьон-сэргэ сөҕүүтэ-махтайыыта, үөрүүтэ-көтүүтэ улахан этэ.

Төһө да аккыырай бэйэтинэн тиийэн кэлбэтэр, Дьокуускай куорат киин собуорун хуора Хордоҕой таҥаратын дьиэтэ аһыллыытыгар анаан үөрүүгэ малыабыны ыллаан доргуппута.

Таҥара дьиэтин тутууга өҥөтүн иһин Тэрэппиин уонна таҥара дьиэтин куолакалыгар, малыгар-салыгар алта сүүс уон биэс солкуобайы сиэртибэлээбит, ону сэргэ, атын дьону хомуйа тардан, түөрт сүүс солкуобайы таҥара дьиэтин тутуутугар көмө оҥорторбут кини ойоҕо Степанида Васильевна түөскэ кэтэр үрүҥ көмүс Станиславскай лиэнтэлээх “За усердие” мэтээллэринэн сэттэ солкуобай биэс уон харчыны төлөөн туран наҕараадаламмыттара. Туох барыта кэллэ да кэлэ турар үгэһинэн. Тэрэппиин Дьокуускайдааҕы дьахтар училищетын тутууга үс тыһыынча солкуобайы уу харчынан сиэртибэлээбитин иһин, отут солкуобайы төлөөн туран, түөскэ кэтэр Анненскай лиэнтэлээх кыһыл көмүс мэтээлинэн эмиэ наҕараадаламмыта. Ону таһынан бочуотунай инородец аатын ылбыта. Инньэ гынан, чугас эргин бэртэриттэн хайаларыттан да итэҕэһэ суох буола аатырбыта-суолурбута, арай гильдиялана эрэ илигэ кинини санаарҕатара. сөҥ түһэрэн мунчаардара.

Үөлээннээхтэрэ, чугас дьоно нэһилиэккэ аҕа баһылыктаа диэн үтэн - анньан көрдөхтөрүнэ: “Атыыбын-эргиэммин, үлэбин-хамнаспын быраҕан чаччыыналаан чаҕаара олордохпуна, сатабыла суох буолаарай?” — диэн сапсыйан кэбиһэрэ. Дьиҥэ, кини ис санаата улуус кулубатыгар тардыһара, ону баара, хаһынан эмэ сыллар усталарыгар кулубалаан дархаһыйан олорор Дьаархан Боппуоктар халыҥ уустарын кытта илин-кэлин түсүһэр ыарахан суол этэ. Хайа, уонна Наахара Боппуоктара эмиэ бааллар. Итиэннэ Нөөрүктээйи ааттаах-суоллаах кинээһэ Дьөгүөр Күүрүн тымыра-сыдьаана сыттаҕа.

Үп-харчы тугу кыайбата баарай? Тэрэппиин атыыһыт Кээхтэнэн, Иркутскайынан тиэстэ сылдьан киэҥ билсиини-көрсүһүүнү саҕалаабыта. Устунан икки уолун утуу-субуу Иркутскайдааҕы гимназияҕа үөрэххэ киллэртээбитэ, оттон баар суох тапталлаах Таанньатын инньэ Санкт-Петербурга бэйэтинэн илдьэн үөрэххэ киллэрэн олохтоон кэлбитэ.

Ол үлүгэри ситиспит атыыһыт итинэн тохтоон, уоскуйан хаалбатаҕа, бүтэйинэн аатырар Бүлүү баһын дьоно-сэргэтэ хаһан даҕаны көрбөтөх- истибэтэх сүдү улахан, борохуот диэн ааттаах аалларынан эргинэр табаарын тиэйтэрэн аҕалан, олохтоохтору букатыннаахтык салыннарбыта.

Итинтэн ыла, хас сайын аайы, күлүмүрдүү оонньуур уулаах Бүлүү эбэ туолан, тупсан турар кэмигэр Кубалаах сайылыгын аннынааҕы Бириистэн диэн ааттаммыт кытылга ол аал ыгыччы тиэниилээх баарсаны соһон тиэстэр буолбута.

Атыыһыт, тиксиини -- бириистэни -- бэлиэтээн, сыыр үрдүгэр туруортарбыт кириэһэ борохуот аал тиийбэтэҕэ быданнаабыт Мэйик сиригэр хаһан эмэ, бэрт сэдэхтик, өрүһүнэн ааһааччылары билигин даҕаны үөрэ көрсөргө дылы.

 

 

***

 

Дьыл-хонук утуйан турдах аайы дьулусханнык иннин диэки бардар баран испитэ. Тэрэппиин Дьылҕа хаан ыйыытынан ситэн-хотон, өйө-санаата уларыйан, байан-тайан эр бэрдэ, саха бастыҥа буолан төлөһүйэн испитэ.

Ол сааһын, айаҥҥа сырыттахтарына, хаар эмискэ уутуйан, бып- бырдырҕас буолан, бадылҕах бөҕө буолан барбыта.

— Көлө айанныырыгар мэһэйдэтэр буолууһу, онон тоҥоту былдьаһа дойдубут диэки түспэхтээн хааларбыт ордуга дуу? — атыыһыт дьонун кытта сүбэлэһэрдии саҥарда.

— Манна, Мухтуйа эрэ эргин, күммүт-дьылбыт уларыйан, сыалыһар буолан ньалҕаарыҥнаабытын аайы, антах бэйэбит түбэлэрбитигэр тымныы мөлтүү охсубатаҕа чахчы уонна оттон кулун тутардааҕы силлиэбит- буурҕабыт үлүгэр, — Кириисэ киирэ-тахса үлэһит дьонун дьаһайан үллэҥэлии сылдьан тыл бырахта.

— Ээ, дьэ, кырдьык, этэр киһи эттэҕинэ оннук да буолара дьэҥкэ эбит, — Тэрэппиин, арыый сыыһа билээҕимсийбитин өйдөөн, төттөрү чугуйуох курдук буолла. 

— Кириисэ! Мин дойдубар хойутаан тиийэрим буолуо, аара онно-манна сылдьарым үгүс курдук. Дьоммор инньэ диэр. Оттон эһиги суолгутун көннөстөргүтүгэр уолдьаста, — диэн Тэрэппиин Кириисэтин син биир ыксатта.

Трофим Васильевич, эмиэ да суол алдьанаары гынна диэн ыксыыр курдуккун, ол быыһыгар эмиэ да наҕылыччы айаннаан хойутаан тиийиэм диир быһыылааххын. Тугуй эмиэ... — Кириисэ, дьээбэлэннэҕинэ буоларын курдук, күп-күөҕүнэн көрбөхтөөтө уонна кугас бытыгын хамсатан, күлэн үмүрүҥнээтэ. 

— Бүөмнээн, урукку чөҥөчөктөргүн хаардаталаары, саҥа сэмсэ булунаары турунан эрдэҕиҥ, ээ?

— һут!.. Кириисээ! Тугуҥ тылай, тохтоо! Миигинэн тииһиҥ сааҕын суунаары гынаҕын дуо? Хайа, оттон били ханаҕар бэйэлээх Хаппар ойоҕун туһунан бэйэлээтэр бэйэҥ ойоххор тугу эмэ быктардахпына холоон буолаайаҕын!.. Сүгүн сырыт. Өстүбэһи, Суоппуйа Уйбаанабына үлэспит кумааҕыларын бэйэҥ сыарҕаҕар кичэйэн, чөмөччү ууран көрөөр. — атыыһыт, тахсаары турар суруксукка дьаҕырыйа былаан, өй уган биэрдэ.

Кырдьыга, Кириисэ суруксут бэйэтин тойонун кытта үгүстүк сылдьыспыт, бодоруспут буолан үгүһү билэрэ. Тойоно арыгыга, хаартыга дьулуйан умса түспүтэ суоҕа. Хаһан эмэ истэҕинэ, хаартылаатаҕына даҕаны өйүн сүтэрэ, тамты эстэр гына сүүйтэрбэт, сүүйбүтэ да биллибэт. Хата, ол оннугар түбэһэ түһэр үрүҥ субалааҕы, талыы-талба таһаалааҕы сыыска-буорга түһэрбэккэ, хайаан да ыксалаһан, итии силим курдук ыбылы ылан, эр киһя буоларын биллэрэн, таҕылын тарҕатан эрэ баран ыһыктара.

— Чэ-чэ, доҕоттоор, хамнаныахха! Ханна барар-кэлэр саҕана онтукабытын-мантыкабытын хасыһан туран кэллэхпитий?.. — Кириисэ Хаппар ойоҕун туһунан таба этиттэрэн үлэһиттэрин батыһыннарбытынан таһырдьа ыстанна.

Дьон тэлгэһэҕэ айанҥа хомунан балай да суугунаспахтаан, тугу эрэ мөккүһэн көөнньөн өрөһөлөммөхтөөн кэлэ-кэлэ эмиэ сыыйа тохтоон, улам- улам саҥалара-иҥэлэрэ, тыастара-уустара ырааттар ыраатан, тэйдэр тэйэн, симэлийэн сүтэн барда.

Соҕотоҕун хаалан баран, Тэрэппиин кэтэх тардыстан, ону-маны саныы сыппахтаата. Онтон эмискэ тэһэ астарбыттыы ойон туран, мэлдьи көрө- сылдьар баайын-тойун кэрийэ таҕыста. Кэнниттэн лааппытын атыыһыта манна мунньуллары барытын көрөн-истэн олорооччу, лааһарыйбыт Лэгэгэнтэй Модьукуунап — тилэх уобуста.

Лэгэнтэй — Мухтуйа эргин Улахан Мурбаайы олохтооҕо. Кини Тэрэппиини эрдэттэн, төрүт дойдутугар эргиллиэҕин инниттэн билэр. Оччолорго, Түрбүөнү батыһан, кинилэргэ үгүстүк хонон ааһар буолаллара. Модьокуунап истэринэн, Тэрэппиин олус кылгастык олорбут бастакы ойоҕун эбэҥкилэр дойдуларыттан дуу, хантан дуу сүгүннэрэригэр дьахтарын энньэтигэр ылбыт табаларын таһынан, ол эргин олохтоохторун сирэйэ-хараҕа суох албыннаан, аата-ахса суох табаны, түүлээҕи көҥү тардан киллэрбитэ үһү. “Онтун сатабыллаахтык батаран, күөс үллэринии байан- тайан өрө охсон барбыта”, — диэн киһи итэҕэйимиэх да курдук кимиэллээх кэпсэллэр сири-буору аннынан уот моҕой буолан сыылла оонньуулларын истэрэ. Лэгэнтэй, оннук-маннык, дьону холуннарар араас усхах хобу итэҕэйээччитэ суох. Хараҕар көрбүтүн, орооһо, булкуһа эрэ сылдьыбытын ылынар үгэстээх.

Тойоно, бастаан сүһүөҕэр туран кыаҕыран иһэн, борохуот тохтуурун уонна хоту-соҕуруу кэбэҕэстик айанныырга табыгастааҕын иһин, Мухтуйаҕа дьиэ-уот, маҕаһыын туттарбыта.

Ол туттардаҕын үһүс дуу, хаһыс дуу сылыгар: “Доҕоор, Лэгиэнтэй, былыр-былыргыттан билсэр бэйэ киһитэ буоллаҕыҥ дии, Мухтуйаҕа мин дьиэбэр-уоппар киирэн олохсуйуоҥ дуо? Гэннээдьий Бискиниэп диэн нуучча киһитин булбуппут да, иһэрэ-аһыыра үлүгэр, уорара да буолуо диэн саныыбын. Хайдах эрэ, барыта саргы-сатаҕай, эйигиттэн тугу кистиэмий, ол Гиэнэбиттэн олус дьиксинэбин”, — диэбитэ.

“Кэбиис-кэбис! Ол мин, хара тыаҕа бүгэн олорор, үөрэҕэ-тойо суох киһи, үүрээннээх-аарааннаах Мухтуйаҕар тоҕо да киирэн биэрэн тэмтэрийдэҕим үһү?!” — Лэгэнтэй чахчы чаҕыйбыта.

“Инньэ эрэ диэмэ, Лэгэнтэй, эн үөрэҕэ суоҕуҥ онно тугу да мэһэйдээбэт, оттон кэргэниҥ Маарыйа ол дойду Лээхэптэриттэн тымырдаах-сыдьааннаах дьахтар этэ буолбаат! Сүөһүҥ-аһыҥ туһугар өйгүн-санааҕын үлтү сынньыма, ол дойдуга да сүөһүнү тутуохха сөп, хотону, күрүөнү-хаһааны баҕас дьаһайыахпыт”, — Тэрэппиин кимтэр кимэн барбыта.

Дьэ, ити курдук хаайан-хаайан, туруорар да, олордор да түгэни биэрбэккэ, улахан мөккүөрэ суох “ээх” дэтэн, көһөрөн күккүрэтэн аҕалбыта хайа сахха хас да сыла буолбут. Билигин тыаҕар төнүн диэн ким эмэ этэрэ буоллар, арааһа, охсуһан-дайбаһан туруо эбитэ буолуо.

Лэгэнтэй итинник санаан, киһитин кэнниттэн хааман иһэн, сонньуйан ылла.

— Лааппыбытыгар дьон сылдьар дуо? Атыыбыт-тутуубут төһө хамныыр?

Лэгэнтэй, ону-маны санаан аралдьыйан иһэр буолан, тойоно саҥарбытыгар ходьох гына түстэ.

— Ээ, сылдьан-сылдьан. Сонунтан сонун табаарынан байыта, уларыта-тэлэритэ турар буоламмыт, ардыгар ааммытын да саппат курдук дьон хойдон кэлээччи.

— Үчүгэй эбит, оттон булууска кичимэлээбит эккитин, арыыгытын быстарык саҕана биллэрдик ыаратан атыылаарыҥ эрэ.

— Ол туһунан кыһаллыма, төбөҕүн сынньыма. Ону баҕас барытын сөбүн көрөн кэмигэр оҥоһуллуо, — дии-дии, Лэгэнтэй атыыһыт иннигэр сүүрэкэлээтэ. Атыыһыт  киһитэ быһаарарын улаханҥа уурбатах курдук саҥата суох истэн эрэ кэбистэ, ол гынан баран, барыны бары эрдэттэн сылыктаан билэ - көрө, оҥоро сылдьарын хайгыы санаата. Балачча суксуруһан сылдьымахтаан, ону-маны көрбөхтөөн баран, дьиэлэригэр киирдилэр.

Лэгэнтэй ойоҕо, сып-сырдыгынан сэндээриччи көрөн, толору куҥнаах- таҥнаах Маарыйа барахсан дьонугар чэй кутан остуолга ыҥырталаата:

— Чэйбит сойо да сыста быһыылаах, олоруҥ, чэйдиэҕин!

Остуолга олордулар. Сүүрүҥүйдүү буспут убаһа ойоҕоһо хоторуллан, ыдьырыйан өрөһөлөнө сытар уонна ону халтарыттарарга чиэппэрдээх бытыылка хоҥор хаастыы остуол ортотугар хонойдо.

— Бу дойду сүөһүтүгэр, сылгытыгар хайдаҕый? — атыыһыт, си буолуохтааҕар, кэпсэтиини саҕалаата.

— Оо, мин алааһым барахсан отун-маһын курдук буолуо дуо? Өрүс эҥээрдэтэ буолан ото олус соппоҥ. Маҥнай көһөн киирдэхпит сыл отторун атыҥыраан биэс сүөһүбүт турбутунан өлбүттэрэ. Оту төһөнү баҕарар симэн сиэтэ-аһата сатаабыппыт да үрдүнэн дьэ өрүттүбэтэхтэрэ. Онно эбии дойду - сир ахтылҕана диэн сүөһүгэ эмиэ баар буолар эбит, быһыыта. Байытар диэн кырдьаҕас ынахпыт, аһаабатын таһынан, түүнүн күкүр баҕанатыгар сүүһүн анньан туран эрэ, ытыыр курдук сордонон айылаах биэрээхтиирэ. Онтон ыксаан дойдутугар илдьэ охсон биэрбиппит. Онно тиийэн уойар аакка барбыт үһү, биһиги аймахха хоноҕор муостааҕын үксэтээри, үстэ-хаста “кыыстаммыт”, -- Лэгэнтэй, аһыырын быыһыгар, сэһэргии олордо.

Аһаан ортолоон эрдэхтэринэ ааны тонсуйдулар. Маарыйа, туран, ааҥҥа баран истэҕинэ икки нуучча дьахтара көтөн түстүлэр. Дьахталлар тугу эрэ ботугураспахтаатылар, онтон суксуруһан маҕаһыыҥҥа аастылар. Эр дьон эмиэ сып-сап аһаан бүтэн, Лэгэнтэй таһырдьа үлэлии-хамныы таҕыста, тойон утуйар хоһугар киирэн сытта.

Күнүһүн утуйар үөрүйэҕэ суох буолан, таах сытыахтааҕар ону-маны санаан барда. Хаһан эрэ сүүрбэччэ сыллааҕыта, Түрбүөнү батыһарын саҕана, бу дойдуга аан бастаан атаҕын укпута. Оччолорго киэҥ сирдэринэн тэлэһийэ илик оҕо киһиэхэ — хас арыйар саҕаҕа, иннигэр нэлэһийэ түһэр сирэ-дойдута, көрсөр, кэпсэтэр дьоно -- барыта туох эрэ дьикти кистэлэҥнээххэ, бары өттүнэн саллыылаахха даҕаны дылыта.

Ол сырыыларыттан биирдэстэригэр Түрбүөн обургу, Мухтуйа Баанньата диэн ааттаан, биир эдэркээн баҕайы нуучча уолун кытта билиһиннэрбитэ. “Тоҕойуом, Баанньаны ити кытарбытын-наҕарбытын көрүмэ, итинтикэҥ саха аймахтан хаан тардыылаах ыччат эбээт!” — диэбитэ.

Тэрэппиин, киһитин диэки саллыбыттыы көрө-көрө: “Эчи сүрүн! Ханан да саха хаана ыстамматах киһитэ быһыылаах...” — диэн саарбаҕалыырын биллэрбитэ. Кини көрдөҕүнэ уот кугас хойуу будьурҕай баттахтааҕа, киниттэн бэркэлээтэҕинэ аҕыйах эрэ сылынан аҕа быһыылааҕа. Ол гынан баран, хайа сах атыыһыттаан онно-манна тиийэн-түгэнэн эрэр кэмэ эбит этэ. Баанньа дьоҥҥо-сэргэҕэ сылдьар, атыыһыттыыр буолан, быстахтык кулаан- сабаан сахалыы саҥарар, киһи тугу этээри гынарын дэбигис өйдүү охсор дьикти дьоҕурдаах буолан биэрбитэ. Тэрэппиин эдэр нуучча атыыһытын билсиэҕиттэн бу дойдуга биир бэртээхэй тирэх киһилэммитэ.

Дьыл-хонук ааһан истэҕин аайы икки эдэр атыыһыт доҕордоһуулара бөҕөргөөн испитэ. Бастаан утаа сахата, Мухтуйаҕа сыл баһыгар-атаҕар көстө түһэн, хонон-өрөөн, нуучча билсиилээҕин кытта ылса-бэрсэ, куодарыһа түһээт, мэлис гынан хаалара. Ардыгар атын сиргэ-уокка соһуччу көрсө түһэн, уруйдаһыы-айхаллаһыы, сыллаһыы-уурааһыы бөҕө буолаллара. Кэнникинэн, икки өттүттэн арыый кыаҕыран истэхтэрин аайы, Тэрэппиин Мухтуйаҕа сылдьара, хоноро-өрүүрэ үксээбитэ, онтон букатын даҕаны дьаакырын түһэрэн, чаардаан, дьиэ-уот, маҕаһыын туттубута. Ити барыта, биллэн турар, нуучча доҕорун — Мухтуйа Баанньатын — сүбэтинэн-аматынан оноһуллубута.

Баанньатын кытта ити курдук сүбэнэн-аманан, ылсан-бэрсэн, кэлэн- баран олус да үчүгэйдик сылдьыбыттара. Киэҥ да сирдэринэн тэлэһийэн түүлээҕи хомуйаллара, ону Баанньа кыайыылаах-хотуулаах кэпсэтиитинэн үчүгэй харчыга батараллара. Ол — билигин суох. Сир үрдүгэр доҕордоһон, үөрүүтүн-хомолтотун тэҥҥэ үллэстибит, тэгил дойдуттан таба тайаммыт тэҥнээх доҕоро кини аттыгар аны үөрбэт-көппөт...

Баанньа отутун ааһан, баараҕадыйан, били ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа диэн сөҕөн этэллэринии, сөҕүмэр улахан киһи буолбута. Икки иэдэһинэн үүнэн түспүт сулара кинини ордук суоһар көрүҥнүүрэ. Саар булгунньах курдук түөллэн олорон, аһаан кимиритэн-хамырытан, итийэн-кутуйан хабыалаан-хадьырыйталаан ыла-ыла кытаран-наҕаран истэҕинэ, кутаа үөһүгэр дьэс кыыһан лаҕыллан олорор чааны санатара... Ол бэйэтэ хас да сыллааҕыта көмүстээх тайҕаҕа атыыта-тутуута бэркэ табыллан күннээн-күөнэхтээн сылдьан, ону бэлиэтээн аһаабыт-сиэбит аҕай үһү, онно түбэһиннэрэн, хайа бэйэлээх кинини боҕутуннарбыта буолла, сарсыарда быһаҕынан анньыллан өлөөрү хаанынан хардыргыы сытарын булбуттара үһү...

Бэйэтин дьоно итирэн-кутуран хаалан, ким да тугу да өйдөөбөт, арай Баанньа кэлэн тохтоотоҕуна аһын астыыр, ардыгар дьахтар да быһыытынан наар “абырыыр” Маркуула: “Икки бэрт дьүдьэх таҥастаах-саптаах дьон бааллара, Ваня кинилэри кытта сэлэһэ хаалбыта”, — диэн эппитин кырдьыктанан оннук дьону көрдөөн көрбүттэрэ да туох да туһа тахсыбатаҕа. Оттон Баанньа уолаттара: “Итирэн охтуохпутугар диэри ханнык да атын киһи суоҕа”, — эрэ диэхтээбиттэрэ. Ол курдук бэрт дьиктитик үтүөкэннээх киһи -- Баанньа атыыһыт -- наһаа табыллыбыт сырыытыгар күн сириттэн сүтэн турар. Тэрэппиин доҕорун хомолтолоох өлүүтүн туһунан хойутаан истибитэ уонна аһыы бөҕөнү аһыйбыта.

Арай, Баанньа эрэйдээх күн таҥарата оностубут, хоонньугар хорҕоппут холоонноох доҕоро Маркуула эрэ оннук айылаах суохтаабатаҕа. Дьикти таайтарыылаахтык сытыы-сытыытык күлүмнээн тэрбэлдьиччи көрүтэлээн, кэлэн-баран дьороһуйар кэрэ дьахтары сүгүн сырытаннарыахтара баара дуо? Эҥин да бэйэлээхтэр уора-көстө сыбыытаһыылара, хоноллоро-өрүүллэрэ элбээн испитэ. Бэл, Мухтуйатааҕы ордуутугар сыл баһыгар-атаҕар дэнҥэ көстөн ааһарыгар Тэрэппиин, “Ваня доҕоро” аатыран, кыра соҕус харчы оҕото биэрэ түһэн, тумсун, уоһун оҕунуохтанара, дьахтар сылаас сымнаҕас оронугар күөлэһийэн сылаатын таһаарара.

Ол да иһин бүгүн, онон-манан сылтаҕыран, дьонуттан хааллаҕа. Симэн сытар хараҕар дьахтар барахсан талыы-талба таһаата, орто дойдуну умуннарар уохтаах уураһыыта, үгүһү эрэйэн тыҥаабыт этэ-сиинэ, ыҥыра-угуйа дьигиҥниир толору эмиийэ көстөн ааһарга дылы гынна...

Атыыһыт оронугар олоро түспүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Хараҕа туманнырыар, өйө-санаата ииримтийиэр диэри чэчэгэйэ чыбырҕаччы кэйиэлээтэ, сүрэҕэ мөҕүл-мөҕүл гыммахтаата. Мэктиэтигэр, сүүлэ киирбит атыыр оҕустуу сыраана сынньылыйда уонна, хап-сабар таҥна охсон, омунугар аанын кыайан булбакка, онно-манна анньыллан ыла-ыла, таһырдьа тилигир гынан хаалла.

Кини онно хаһан хас хоммутун, атын омук кэрэ бэйэлээҕин тиэрэ көтөн, үрдүк мындаатыгар ыттан, түүлээх түһэҕин тутан-хабан, тэрэҥэлэс эмиийдэрин сылаанньыйа имэрийэн-томоруйан, тыынын-быарын ыган, тыгыл-игил тыыннаран мэй-тэй ыыталаабыт көмүс түгэннэрин туох көрбүтэ-истибитэ баарай?! Арай оннук күн дьолугар тиксибит тустаах бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ...

Үһүс хонугар, ыһыытыыр эрдэ, халлаан бүтэйинэ атыыһыт Лэгэнтэйдээҕэр тиийэн кэллэ. Дьоно кини ханна сылдьарын билэр буолан, онно кыһаммакка, тойоннорун аһатар түбүгэр түстүлэр. Киһилэрэ алыс илистибит, күүһэ-күдэҕэ эстибит, көҥдөй хаҕа эрэ күлүгүрэн олорорго дылы.

— Тэрэппиин Баһылайабыс, бүгүн өрөөн, үчүгэйдик сынньанан баран сарсын айанныыр инигин? — диэн Лэгэнтэй өскүөрүтүн ыйытта.

— Суох-суох! Бүгүн, субу билигин! Манна уһуннук тардыллар санаам суох. Табаларбын көлүйэ охсоор!

Итинэн кэпсэтии бүппүтэ.

Үөрүйэх табалар, дойдулуур суолларын тиҥсирийдилэр да, туох да соруйтарыыта, үүрбэтэ суох куугуначчы айаннаан дьигиһиппитинэн бардылар. Иччилэрэ, күүстээх да салгын сирилэччи дайбыырын, таба иһэҕэ да таһырҕаччы тамнаан ыларын дьүүллээн-дьаабылаан билбэккэ, туркутун өйөнөрүгэр тиэрэ түһэн нараллан сытынан кэбистэ.

“Мухтуйаттан Чамчаҕа диэри үс эрэ көс, улуу өрүс Өлүөнэ барахсаны кэрийэ кыҥыһахтыы түһэн сытар сис хайаны өрө дабайан, Сиэл Ыйаабыкка тохтуу түһэн ааһыахтаахпын, аны онтон Ньүүйэҕэ диэри, таһаҕаһа суох киһи, таҥнары түһүүгэ сэттэ биэрэстэни өр гыммат баҕайым ини” дии санаабыта.

Тэрэппиин Чамчаны ортотунан киирэн ханна да тохтообокко, бытааран да көрбөккө сыыйылыннаран ааһан истэҕинэ, куулаҕа турар эрдэһит Мотооһоптор эрэ балаҕаннарын буруота аччык бөрөлүү хоройон олороро.

“Ыаллар саҥа туран эрэллэр эбит ээ, төһөҕө туран айаннаабыт муҥмунуй?..” диэн санаан аһарда уонна ыксыыр быһыынан, көлөлөрүн тиэтэтэн, күрэй маһын күөрэҥнэппэхтээтэ. Бэйэлэрэ даҕаны түргэн тэтимнэрин ыһыктыбакка биир тэнник айаннаан сикситэн иһэр табалар иччилэриттэн соһуйан, атахтарын ылаллара-биэрэллэрэ биллибэт буола ибигирэһэ, эҥээннэрин тыаһа лачыгырыы түстэ, ону кытта даҕаспытынан атахтарын иһэҕэ быыстала суох кыыдамнаабытынан, ыһыллыбытынан барда.

Табалар дохсун айаннарыттан суол ойоҕоһунааҕы лиҥкир тииттэр, кылбары маҥан хатыннар куоталаспыттыы элэннэһэллэр, хантан эрэ соһуччу баар буолан хаалбыт кукаакылар арыаллыы көтөн тэлээриҥнэһэллэр.

Хойутаан, ыкса түүннэтэн да туран, Куччугуй Мурбаайы баһыгар сытар Быйытгаахха тиийэн, доҕоругар Быччыык Мэхээлэҕэ хонон ааһыахтаах.

 

Сааскы быстарыкка, суол алдьаныыта атыыһыт доҕоро биллэн ааһыахтааҕын билэр буолан Мэхээлэ: “Били Тэрэппиин уол баҕайы кэлиэхтээх этэ”, — дии-дии, булбут түүлээҕин, этин, арыытын кимиэхэ да тыыттарбакка, туспа чөмөччү тутан хаһаана сылдьара.

Быччыыктарга киэһэ дьон иһирдьэ-таһырдьа киирэн-тахсан утуйаары тэринэн эрдэхтэринэ тиийбитэ.

Таһырдьа ыт үрэн баргыйбытыгар Мэхээлэ суодакыс гына тахсан кэлбитэ уонна, төһө да Тэрэппиин буоларын сэрэйдэр, суоһурҕана көрүстэ.

— Хайа дойду ааһар албына, көтөр көлдьүнэ, халыйа көтөн, хараҥаны харахтанан туох санаалаах мин бэйэлээх аан уорукпун, алаһа бараан дьиэбин дархаһыйа арыйдыҥ? Биитэр түлэй түүнү үргүтэр түүлээх уллуҥах обургу уоран-талаан, өлөрөн-өһөрөн үлүскэн үпкэ, балысхан баайга тиксээри дьиэгэнийэн, мин диэтэх киһи иэримэ дьиэбэр иэнигийдиэҥ?! — диэн дьиэлээх тойон түүҥҥү дьыбарга сүөлэҥэдийэ саҥаран-иҥэрэн лөҥкүнэтэн барбытыгар алаас тулатынааҕы кэрии тыа лиҥкир тииттэрэ үмүрүйэ тыытылларга дылы буолуталаан ыллылар.

Эбиитин ыраах-чугас дьиэлэртэн, “туох аймалҕана, атыыр ампаалыга буолла?..” диэбиттии, кирик-хорук туттубут дьон былтаҥнастылар.

— Мин, доҕоор, мин, Тэрэппииммин эбээт! — сэргэҕэ баайталаабыт табаларын күлүгүттэн итинник ыга-түүрэ, уолуктуу көрсүбүттэн улаханнык уолуһуйбатах, ороһуйбатах атыыһыт тахсан кэллэ. 

— Сатана уола, санаҥ- иҥэн тоҕо баҕас бөдөҥөй, киһи этэ салаһыах, куйахата күүрүөх!

— һы-һы! Кырдьыга, бу үлүгэрдээх түлүк хараҥаҕа ким өлөрө-өһөрө, уора-талыы кэлэн турарын мин хантан билиэмий?! Ол да иһин хара ааныттан эрдэттэн суоһурҕанан, хайа кыалларынан хабырдык саҥаран-иҥэрэн уоттуу салаан, эпсэри ылан иһэр баҕайы, оччоҕо эрэ хайа да бэйэлээх соһуйан сык гына түһэр, муоһа-туйаҕа тостон торуллар, самнар. Оттон эйигин кэтэспитим бэрдиттэн, кэлбиккин сэрэйэн, үөнүм-күрдьэҕэм ходьоҥноон үтэн-анньан көрөөхтөөтөҕүм.

— Дьэ, кырдьык, ыраахтан ыран-сылайан, дьүүкэрэн-дьаахаран иэдэйэн кэлээхтээбит айанньыты чучурааннык, уорааннаахтык көрсөр ыамайдар буолан биэрээхтээтигит! Арааһа, эһиги аан уоруккутун, алаһа дьиэҕитин аньыыта-харата туолбут эрэ киһи өҥөйүөх бэйэкэтэ буоллаҕа, — Тэрэппиин, таҥаһын-сабын тэбэнэ-тэбэнэ, саллыбытын биллэрдэ.

— — Чэ-чэ! Саллыбыт буоллаххына үчүгэй. Түүҥҥү түлүрбэхтии үтүөнү санаан кэлбэт ыар ыалдьыты соһутуох, уолуһутуох айылаах курдук эппит-тыыммыт буоллахпына, бэйэ бодоҕун тардыннаххына, эрдэттэн сэрэннэххинэ-сэрбэннэххинэ сатанар, -- Мэхээлэ Тэрэппиинниин, кэпсэтэ-кэпсэтэ, дьиэҕэ киирдилэр.

Кинилэр кэннилэриттэн таһырдьа ким эрэ сөтөллөн күпсүйэрэ, көхсүн этитэрэ, халҕаннар аһыллан-сабыллан лабырҕыыллара иһиллимэхтээн баран, сотору барыта иһийэн ньим барда.

Мэхээлэ дьиэтэ -- бу эргин суох улахан дьиэ. Бастаан өбүгэлэрин өтөҕөр, самнархай балаҕаҥҥа олорбут эбит буоллаҕына, кэлин балаҕан салҕааһыннаах нуучча дьиэтин дьэндэтэн таһаарбыта. Кини икки кыыс, үс уол оҕолооҕуттан билигин икки кыралара эрэ бэйэтигэр бааллар. Улахан уола Миисэтэ, Бодойбо эргин олохтоох сэниэ ыал кыыһын ойох ылан, бу күннэргэ аҕа кынныныын Тоҕойдуун ыалдьыттыы кэлбиттэр эбит. Миисэ ол Тоҕой аҕыс оҕолооҕуттан собус-соҕотох күнҥэ көрбүт күн чөмчүүгүн, мааны кыыһын, эрэ буолан өрө тутуллан өрөгөйдөөн аҕай сылдьар. Кыыс бииргэ төрөөбүт убайдара, сурдьулара күтүөттэрин ытыктаан, кини тылын-өһүн истэр, сүбэлэһэр, бас-көс киһи оҥостор буолбуттар. Миисэ аҕатыныы уҥуоҕунан улахан, кэлбит-барбыт, турбут-олорбут эр бэрдэ буола уларыйбыт.

Тоҕой оҕонньор саҥа билбит-көрбүт Тэрэппиининиин хара маннайгыттан тапсан аҕай сэһэргэһэн бардылар. Атыыһыт сылдьар ыыра киэҥэ бэрт буолан билбитэ-көрбүтэ үгүс, кэпсээнэ-ипсээнэ дэлэй.

Ийэлэрэ Огдооһо өтөр-наар бүтэр уһуга көстүбэт буола дириҥээн иһэр кэпсэтиини истэ-истэ, чэй кута, аһын-үөлүн бэрийэ сылдьар.

— Эһиги түбэлэргитигэр сырыттым аҕай да, эн курдук бэлиэ киһиэхэ хайаан түбэһэ түспэтэх бэйэкэм эбитэ буоллаҕай?.. — диэн Тэрэппиин мунаахсыйардыы тутунна.

— Оо, ол эн, эдэр киһи, биир эмэ үрүҥ субалааҕы, толору куҥнаах- тастаах бытааһах аймаҕы умсугуйан одуулаабакка, күнэ киирэн, кырдьан бокоорон эрэр бөөхүллэни көрө сылдьарыҥ кэлээхтиэ үһү дуо? Бодойбоҕо даҕаны алтыһан ааспыт буоллахпытына да, хараҕыҥ далыгар киллэрбэккэ, халтарыччы көрөн аһарбыт буолуоххун эмиэ сөп.

— Атыыһыттыы, ылса-бэрсэ сылдьан онно-манна аралдьыйар, дьахтар аймахха өйгүн-санааҕын сүүйтэрэр буоллаххына атыыһыттаан бүтүөххүн да сөп. Ити көрү-күүлэйи эрэ батыһар күн кыһалҕата суох, ыт иллэҥ эрэ киһи дьарыга буолар баҕайыта, — Тэрэппиин Тоҕой этиитигэр хаарыйтаран өһүргэниэх курдук буолла.

— Атыыһыттыы-атыыһыттыы көрү-күүлэйи көҕүлүттэн тутар урдустары көрө-билэ сылдьар буоламмын өскүөрүтүн этэбин. Онно киһи өһүргэниэҕэ туох да суохха дылы ээ? -- Тоҕой оҕонньор сыыһа саҥарбытын билинэн мүлүрүтэ сатыы олордо.

— Бэйи эрэ, доҕоттоор, көр-күүлэй сэһэнэ тохтоон эрдин. Хата, ити хантан эрэ көмүһү булан, ону атыылаан байан-тайан эрэр дьон баар буоллулар дэһэллэр. Ол туһунан эһиги тугу билэ-истэ сылдьаҕыт? -- Мэхээлэ, дьоно хаҕыстык саҥарсан, адаа-быдаа буолан барбыттарыттан дьаарханан, быһа түһэн, кэпсэтии хайысхатын атыҥҥа аралдьыта оҕуста.

Балай да саната суох аһаатылар.

— — Ээ, кырдьык, Бодойбо диэки өрдөөҥҥүттэн көмүс баарын туһунан сурах-садьык бөҕө үгүс. Уолаттарым бултуур ыырдарыгар хаһан да харахтаабатах дьонноро түбэһитэлээбиттэрэ эмиэ баар. Оттон Бодойбо кытылларын, ол-бу үрүйэлэрин-харыйаларын хаспыттара-түөрбүттэрэ, онно олохсуйа, хоно-өрүү сылдьыбыт суоллара эмиэ ырылыйа сытааччы, -- Тоҕой оҕонньор, Тэрэппиин диэки көрөн ыла-ыла, тугу истибитин-билбитин кыра-кыратык быктартаан сэһэргии олордо.

— Ол этэр көмүскүт тоҕус сорунан көстөр эбит буоллаҕа дуу? Тоҕо эрэ, биһиги дьоммут, сахалар, “көмүс да көмүс!” дии-дии умса-төннө түспүттэрэ көстүбэт быһыылаах буолбаат?! -- Мэхээлэ быһа тарыйан кэпсэтиини көҕүлүү олордо.

— Кэбиэс-кэбис! Инньэ диэмэҥ, былыр-былыргыттан көмүстээх тайҕанан аатырар Бодойбо эргин араас омук ааттаахтара, саха дьонун буурдара тиийбиттэрэ-түгэммиттэрэ, аатырбыттара-суолурбуттара ыраатта. Көмүсчүттэри халыыр-талыыр, өлөрөр-өһөрөр дьон мондоҕойдоохторо, адьырҕалара араас “эһэ харахтар”, “киэҥ ыстааннар”, “кыайа тутардар” бөҕөлөрө күннүү-күөнэхтии сылдьаллара иһиллэр, — диэн ол дойду диэки олохтоох Тоҕой кэсэтиини түмүктээн кэбистэ.

Тэрэппиин, ол көмүс туһунан тугу да билээҕимсийбэтэр, бу дьон кэпсээнин биир да тылын мүччү туппакка долоҕойугар хатыы олордо.

Мэхээлэ, дэҥҥэ кэлэн көстөн ааһар ыалдьыттарын кытта дуоһуйа ону- маны баллыгыраһан, хойутаан оронун булла. Сыттар даҕаны, ол-бу иирбэ- таарба санааҕа ылларан, утуйан биэрбэккэ эргичиҥнии сытта.

“Кынным Тоҕой оҕонньор олохтоох тыллаах-өстөөх, түс-бас киһи эбит. Тылын тамаҕыттан сылыктаатахха, оҕобун Миисэни сирбэт курдук. Төннөрүгэр тугу кэһии-тутуу биэрэн ыытарым буолла. Этинэн-аһынан биэриэҕи, бэйэтэ дэлэйдик-холкутук аһаан-сиэн олорор киһи, өһүргэнэн бураллан туруох бэйэкэтэ буоллаҕа. Оҕонньор кэлэригэр миэхэ Дыгыйык диэн аатырдар уустарын кэтит үөстээх, балтараа харыстаах быһаҕын оҥорторон, удьурҕайынан уктатан, кыыннаан аҕалбыт этэ. Эдэрим эбитэ буоллар, булка-алка илдьэ сылдьарга, дьэ, үтүөкэннээх быһах буолуо эбит. Тайаҕы, табаны өлөрөн, хабарҕатын быһан хаанын сүүрдэргэ кэтит үөстээх быһах олус табыгастаах буолааччы. Эмээхсиммэр кырымахтаах хара саһыл тириитин анаан-минээн утары ууммута. Эмээхсиним барахсан сирэйэ-хараҕа бэркэ чаҕылыҥнаан эрэрэ, ол эрээри, кини билигин кэлэн хара саһылланан ханаҥныыра ааспыт кэмэ буолаахтаатаҕа. Оттон биир эмэ кыыһыгар дуу, кийиитигэр дуу тугу эмэ тиктэрэн кэтэрдэр баҕайыта ини... Оҕонньор төннөрүгэр аатырдар сүүрүкпүн Кыыдамы биэрэн ыытарым дуу?.. Аны кэлэн ат сүүрдэн аччарыһар биллибэт. Кыыдамым атын сиргэ тиийэн туорхаһыйыа буолан баран, хайыамый? Иччитин Миисэни көрө- истэ сылдьан наһаа иэдэйбэт ини. Оҕом даҕаны, дойдутун санаатаҕына атын миинэн ахтылҕанын таһаарыа буоллаҕа. Онно-манна тиийэр-түгэнэр элбэх уолаттардаах киһи, Тоҕой кырдьаҕас, ыйан-кэрдэн биэрэн, ханна эмэ сүүрдэн ситиһиилэннэхтэринэ мин да аатым ахтыллан ааһара ханна барыай? Кыыдамым, атыыр атыыра өтөн, силис-мутук тартаҕына бэйэтин аатын ааттатар үтүөкэннээх да сүүрүк үөскээн хаалыан эмиэ сөп. Дьөһөгөй оҕото барахсан үс саха үөскүөҕүттэн үлүскэн үөрүүнү эрэ аҕалбыт Танара дуу, Дьылҕа хаан дуу анаан айбыт ытык харамайа буоллаҕа...”

Мэхээлэ бу күннэргэ муунту буола, булкулла-тэккиллэ сылдьыбыт өйө-санаата дьэҥкэрэн, чэпчээбиттии үөһэ тыынна уонна олус холкутаан утуйан налыйан барда.

Оттон Тэрэппиин Тоҕой оҕонньордуун сыҥаһа оронҥо бастаһа сытан ботур-ботур кэпсэтэллэр.

— Эн олорор сириҥ эргин көмүһү көрдүүр, хаһар-түөрэр дьон баалларын туһунан ахтан аһардыҥ, ол чахчы тугу эмэ булар, туһанар буолан муҥнанар эрэйдээхтэр буолуо дуо?

— Дьэ, тукаам, ону хайдаҕын-тугун мин хантан билээхтиэмий? Уолаттарым кэпсииллэринэн, сири-уоту алдьаталлара кэмэ суох үһү. Ол дьонуҥ хааннаах хара көлөһүннэрин мээнэҕэ тохпотторо биллэр, тугу эмэ туһанар, эрэйдэрин төлөтөр буолан сырыттахтара дии.

— Кэлэр-барар, айанныыр киһи, эһиги түбэҕитигэр тиийэн-түгэнэн хааллахпына, эн олоххун хайдах булабын?

Оҕонньор чочумча саҥата суох сыппахтаата, онтон диринник үөһэ тыынан баран:

— Оо, ол мин олорор сирим диэн... эһэ, бөрө дойдута буолаахтаатаҕа. Бодойбоҕо бэйэтигэр сылдьар курдук саҥарар этиҥ дии, онно тиийдэххинэ хоту уһугар соҕотох туруорбах балаҕан баар. Ол балаҕан муҥур баһылыга Чөкө диэн, киһи эрэ барыта мыынар кыра, куйа оҕонньоро, чөкөллөн олорор буолуоҕа. Киниттэн ыйдардаххына, мин олорор кумах үрүйэбэр туох да мунааҕа суох булан тиийэргин быһааран биэриэҕэ... Чэ, тукаам, итинэн бүтүөх, кырдьаҕас киһи, хараҕым сабыллан бара турар уонна дьону да 

уйгуурдумуох, -- диэт, Тоҕой оҕонньор, ынчыктыы-ынчыктыы, улаҕа диэки хайыһара иһилиннэ.

Тэрэппиин үгүс сылларга, сыаҕа ымсыырар ыттыы, көмүскэ дураһыйар бүччүм санаатын олоххо киллэрэригэр Тоҕой оҕонньор кэпсээнэ туох эрэ кыымы саҕарга дылы гынна: мантан инньэ, ити көмүһү кытта ситимниир утаҕы ыһыктыбакка, тугу барытын быраҕан туран, күн сарсынҥыттан күүскэ мөхсүбүтүнэн бардаҕына сатанар!

Атыыһыт ис-иһиттэн санаата көтөҕүллэн, уута көттөр көтөн сэргэхсийэн истэ, мэктиэтигэр, утуйан биэрбэккэ килэччи көрөн сытар хараҕар көмүс ымсыырдар чаҕыла толбоннура дьиримнииргэ дылыта.

Кириисэлээх дьиэлэригэр-уоттарыгар кэлбиттэрэ хас да хоммутун кэннэ Тэрэппиин атыыһыт биир күн үөрэн-көтөн, өрөгөйдөөн аҕай күөрэс гына түспүтэ. Кини туохтан сүргэтэ көтөҕүллүбүтүн ыйытар киһи суоҕа. Ыстапааньыйа, өрүү буоларын курдук, атыыта-тутуута табылыннаҕа диэн бүтэйдии таайара. Атыыһыт үөрүүтэ-көтүүтэ чынха атын төрүөттээҕин ким да сэрэйбэт этэ. Кини өйө-санаата бүтүннүү түргэнник көмүс булан эбии байар-тайар эрэ туһугар охтон сылдьара. Бэл, утуйдаҕына түүлэ кытта көмүс толбонунан дуйданара...

 

Салгыыта бэчээттэниэ. Текст быһыытынан маны копиялаан ылан ватсапка группаларгытыгар тарҕатыҥ, ааптар көҥүллээн турар. 

Салгыыта хаһан тахсарын билээри аллара "Подписться" диэни булан баттааҥ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь