home
user-header
ЧУУМПУ БҮЛҮҮ - 6.1
bytyk1944 5 сентября 2019 г., 06:18 513

Ватсап наһаа уһун текиһи кыайан киллэрбэт эбит, онон маннык кээмэйдээх түһүмэхтэри бысталаан бэчээттиэм, дьон буккуллубатын курдук. Бу публикациялары ватсап группаларынан тарҕаннын, элбэх киһи аахтын диэн оҥорорум быһыытынан. Дьоҥҥо барыларыгар интернет суох.буо. Быһа холуйан, киирэн тахсыбыттар ахсааннарын көрдөххө, 50-ча эрэ киһи манна барытын батыһа сылдьан ааҕар быһыылаах.

Ватсапка угаргыт судургу - выделить и копировать уонна ватсаапка киирэн вставить.

 

Дьэ онон инникилэрэ: 

Чуумпу Бүлүү - 1: https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142546#comment-8262413


Чуумпу Бүлүү - 2: http://https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142623

Чуумпу Бүлүү - 3  https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142716

Чуумпу Бүлүү - 4 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142789

Чуумпу Бүлүү - 5  https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142856

 

 

 

 

 

ИККИС ТҮҺҮМЭХ

 

КӨМҮС ДЬУЛҔАНА

 

 

Саас, онтон салгыы самаан сайын күлүм гынан ааһан, көмүстүү күлүмүрдүүр күһүн барахсан тиийэн кэлэн, тула туох баара барыта көмүс аалыытыныы суһумнуура. Айылҕа ити дьиктилээх көстүүтэ Тэрэппиин өйүн-санаатын ыдьырыччы иирдэргэ дылыта.

Сайыны быһа олордор да, туруорар да кыаҕы биэрбэккэ сатыылаабыт үөн-күрдьэҕэ, хата, сүтэн абыраабыта. Хаас үөрэ кый үөһэнэн хотоҕостуу субуллан ааспытын көрө-көрө кырдьаҕастар: “Дьогдьооттуур буолла”, — диэн үөрэ-көтө тыл бырахсан ааһаллара.

Дьэ, бу аата буоллаҕа, күһүнҥү күскэм үтүөкэннээх күннэрэ, от-мас үлэтэ үмүрүйэн, дьон-сэргэ арыый босхо барбычча, куобахха туһахтаан, 

сохсолоон, бултаан-алтаан харах таһаарынар кэмнэрэ. Ол быыһыгар кыстыкка киирии бэлэмигэр мөхсүөхтэрэ турдаҕа.

Бачча сааһыгар диэри хараҕын харатын курдук харыстаан, тынырахтаһан муспут биир суол баайа диэн, оттон, чугастааҕы алаастарга, хонууларга, то- лооннорго ааллыы анньа сылдьар сүөһүтэ, аата-ахсаана биллибэт сылгытын үөрэ буоллахтара. Соторутааҕыта аҕай сүүс ынах кыстыыр сүдү улахан хотонун туттарбыта. Ити үлүгэрдээҕи көрүү-истии дьаһаҕын кини мэлдьи суоҕар үөрэммит Ыстапааньыйа котоку бирикээсчиттэрин, чаҕар-үлэһит дьонун мөҕөн-этэн кыайа тутар.

Тэрэппиин -- итинник түбүккэ-садьыкка кыттыспат, аралдьыйбат киһи буолан, холку. Кини хам-түм үлэлиир-хамныыр дьонун тылларын- өстөрүн истэн

сэргэхсийэ эрэ түһэр. Туох эмэ кыаллыбатаҕын, сатамматаҕын биллэҕинэ тустаах-тустаах өттүлэрин сахсыйталаан, этэн-тыынан сигийтэлээн биэрдэҕинэ, барыта орун-оннугар буола түһэр үгэстээх. Билигин үлэ-хамнас уолуутугар, уостуутугар, үллүүтүгэр-баллыытыгар отой да хыһаммат, иҥин да тартаран көрбөт.

Бу күннэргэ атыыһыттара илэчийдэ. Күнүн-түүнүн билиммэккэ, биир кэм тугу эрэ толкуйдуур, көрдүүр курдук, ардыгар уһуутаталаан ыла-ыла, киир да киир, таҕыс да таҕыс буолуталыыр, ол быыһыгар ханна эрэ баран сүтэн сылдьыталаата. Ыстапааньыйа оҕонньоро дьиэтиттэн-уотуттан тэлэһийэ, ыраата дайытар буолбутун этинэн-хаанынан биллэр даҕаны, тугу да истибэтэҕэ- көрбөтөҕө буолан, уу долгуйбатынан оргууй аҕай ону-маны гынан унаарыҥныы сырытта.

Тэрэппиин хас да хонугу мэлдьи түлэс-балас сылдьан баран, биир хараҥа түүн суһуктуйа сырдыыта туран аһаан-сиэн сапсырыйбахтаан. ойоҕун кытта тугу эрэ кэпсэтэн бөтүгүрэһэн баран, эттээх ат үрдүгэр түһэн. онтукатыгар икки ындыылаах аты холбонон тигинэтэн хаалла.

Кини бэйэлээх киһи хаһан ыраах айаҥҥа аттамматаҕа баарай?! Бу да сарсыарда, хас эмэ хонугу быһа бааллан бугуһуйан турбут күндүл хаҥыл сылгылыы быа быстарынан, күлүк курдук элэс гынан мэлийэ оҕуста.

Итиннэ киһи дьиктиргиэҕэ, соһуйуоҕа туох да суоҕа. Атыынан-тутуунан айах таһаарынар киһи, биир сиргэ түптээн-таптаан олорбокко, иннэ-бүргэс үрдүгэр сылдьара, онно-манна тиийэр-түгэнэр инниттэн уйусхах өйдөнөре- санааланара ханна барыай? Баар суол буоллаҕа. Ыыра кэҥээтэҕинэ, айан дьалхааннаннаҕына, ылсыы-бэрсии сыыдамсыйдаҕына, мүччү-хаччы түһүстэххэ эрэ баай-дуол халалдьыйыа! Тохтубут көлөһүнэ, сылдьыбьгг сырыыта, сиэлбит сэлиитэ туох ситиһиилэммитин, төһөтө-хаччата соругун 

чөмчөтөөрү сииккэ сиэлбитин, хаарга хаампытын, сордоммутун - муҥнаммытын ыйан-хайан көрбүт суоҕа!

Ол гынан баран, бу сырыыга Тэрэппиин Баһылайабыс саарбах соруктаах, кыра кыһалҕалаах, кэмчи кэрэхсэллээх киһи ылсыбат ыарахан, дьон бэртэрэ сир харатыгар, аатырбыт толору уулаах үрэхтэр быста түһэн турар кылгас кэмнэрин баттаһа, үллэр үйэлэригэр биирдэ-иккитэ эмэ ылынан турунар айаннарыгар аттаммыта. Кини соруга диэн Олоохуна сирин быһа түһэн, улахан өрүһү туораан, Битиим өрүскэ турар Бодойбону булуу этэ. Ол үлүгэрдээх хойгур ыраах дойдуга таба суола тыргылла нэлэһийэрэ аҕыйах кэм хаалбытын кэтэспэккэ тоҕо аттаммытын кини бэйэтэ эрэ билэрэ.

Тэрэппиин атыыһыт, айаннаабыта хаһыс хонугар эбитэ буолла, эстэн- быстан ырдьаччы ыран, Бодойбо хоту баһыгар киирэн кэллэ.

Төһө да сылайан-элэйэн истэр, куорат дьаарбанкатыгар тиийэн, уһун айан устатын тухары торумнаабытын курдук, атыыһыт-эргиэмсик киһи бодотун ылынаары, кыра да буоллар, чэй, табах, саа сэбэ, таҥас сыыһа ылан бэрэмэдэйдэригэр симитэлээн кэбистэ.

Чөкө оҕонньор кыракый балаҕанын ыкса киэһэ булбута. Тоҕой оҕонньор Чөкө кырдьаҕаһы, төһө да кыратын, куйатын ордук бэлиэтээн аҕыннар. иһигэр киирдэххэ, кэпсэтэн-ипсэтэн ирэн-хорон истэххэ, хааһахтан хостоон эрэрдии сэһэргээн баһаарыйан бардаҕына киһиттэн эрэ үрдээн, улаатан көстөр астык кырдьаҕас буолан биэрбитэ. Билэрэ-көрөрө да дэлэйэ бэрдэ.

— Бу кырабытын-харабытын сэнии көрүмэ, үс оҕону киһи-хара оҥорон, биэс сиэни түһэхпитигэр үҥкүрүтэн, бүөбэйдээн улаатыннарбыт көлөөх күүкүллэхтэр олоробут, -- диэбитэ.

Кырдьыга, оҕонньор, төһө да эрэйдээхпит диэн мунатыйдар,  дьиэтин - уотун, уонча сүөһүлээҕин тигинэччи кыайа-хото тутан олороро.

Сайынын отугар-маһыгар оҕолоро, сиэннэрэ солбуһа кэлэн көмөлөһөн абырыыр эбиттэр. Кэрдиллибит маһын, ылыллыбыт мууһун, чөмчөтүллүбүт отун дьыл сылааһыгар, хаар чарааһына дьиэтин таһыгар хото таһан, тиэйэн үллүктээн кэбиһэр үгэстээхпин диир. Улахан тымныылар түһүөхтэригэр диэри, киирэ-тахса кытта кырдьыбытын ыыстаан кэбиһэ-кэбиһэ, оттук маһын чаачар эрбиитинэн оргууй аҕай тыытырҕатан кэбиһэр уонна хайытан, кыстаан өрөһөлөөн иһэр үһү.

Тэрэппиин оҕонньордооххо хонугар арыгы туруорда, чэй, табах уонна эмээхсинҥэ ырбаахы таҥаһа биэрдэ. Дьиэлээхтэр үөрүүлэрэ-көтүүлэрэ муҥура суох буолла. Өтөр-наар амсайбатах арыгыларын иһэннэр эбитэ дуу, ордук оҕонньор айаҕа аһыллан, кэпсээн-ипсээн хараҕа чаҕылыҥныы олордо.

— Уон биирдэ оҕоломмуппутуттан үс эрэ “абааһыны” илиибитигэр тутан хаалбыппыт. Ол да дьол буоллаҕа.

— Ок-сиэ! Элбэхтик даҕаны ийэ уруута буолбут дьон эбиккит! Ол оҕолоргут барылара бааллара буоллар, билигин бу эргин ыгыччы эһиги ыччаккыт буолуоҕа хаалбыт, — Тэрэппиин улаханнык саҥа аллайан сөҕө- махтайа олордо.

Балай да өр ону-маны кэпсэтэн аһаабыттарын кэннэ, Тэрэппиин Тоҕой оҕонньорго айаннаан иһэрин биллэрэн баран, көмүстээх сирдэр тустарынан, көмүсчүттэр диэн аатырар дьон төһө элбэхтэрин туоһулаһан барда.

Оҕонньоро да кэтэмэҕэйдии барбата.

— Ол дьону чопчу билэттиибин диир кыаҕым суох, баалларын бааллар. Дьон да кэпсээниттэн үгүһү истэбин уонна, ас-үөл тардына, бу дойдуга 

киирдэхтэринэ, бар түүнэн саба үүнэн быдьырыһа сылдьар дьону көрбүт аҕай бэйэкэм. Бастаан оҕонньоргор айанныыгын дуу, биитэр ол көмүһү көрдөөн умса-төннө түһэр көкөттөргө көнө тиийэҕин дуу? — диэн чопчулаһан барда.

— Бачча аат ааттаан кэлэн баран, Тоҕой кырдьаҕастан саҕалыыр ордук буолуо. Биир эмэ уолун сирдьит биэрдэҕинэ, көмүсчүттэргэ да сылдьан атыыһыттаһан көрүллүө этэ. Соҕотоҕун тиийдэхпинэ, туох өйдөөх-санаалаах дьон көрсүөхтэрэ биллибэт. Баҕар, дьууктаан да кэбиһээри хаайдахтарына көҥүллэрэ. Доҕордоох аата доҕордоох буолаа ини, киһи бөҕөхтүк сананыа этэ уонна, ол сири-уоту үчүгэйдик билбэт киһи, аны мунан муҥхааллана сылдьарым сүрэ да бэрт буолуо.

—Дьэ, оччоҕо мин этэрбин-тыынарбын өйдөөн-дьүүллээн истэн олор. Көмүсчүттэриҥ сүрдээх торҕон дьон буолаллар үһү. Бэл, бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар күрэстэһэн-күнүүлэһэн иирсэр, ордук булууланан-талыыланан бардахтарына өлөрсөн да турар түгэннэрэ баар буолар үһү. Истэр тухары Дааҥка диэн чугас эргиннээҕилэри барыларын баһылаан сылдьар, күүһүнэн күөмчүлээн сордотолуур бөтөс баар үһү. Кинини араҥаччылаан “дьоллоно” сылдьар икки-үс урдустаах, онтукалара тойонноро тугу чочох гынар да тута толоро охсоллор. Олорго тиийэн-түгэнэн хааллаххына, бука диэн, сэрэнэн көрөөр. Оттон мин доҕорбун Тоҕой кырдьаҕаһы хайдах буларгын сарсын сарсыарда, аккын туттаххына, айанныыргар көрдөрөн биэриэм.

Чөкө кырдьаҕас элбэх сэһэннээх, баһаам кэпсээннээх, былыргыны да билэрэ сүрэ бэрт буолан биэрдэ. Сытан баран, хоноһотун кытта хойукка диэри буолары-буолбаты, уруккуну-хойуккуну баллыгыраһан ахан биэрдилэр.

Сарсыарда туран, атын тутан аҕалан сэргэҕэ баайа турдаҕына Чөкө утары тахсан кэллэ уонна:

— Ити дьырдьыгынаан сытар сиһи өрө батан тахсан бара туруоҥ, онтон үөһээ мыраан чөмчөҕөйүгэр тохтуу түһэн нөҥүө өттүгүн анааран көрөөр Уҥа өттүгэр кус оһоҕоһун курдук субуллар, сайынын быстан хаалар от үрэх көстө түһүө. Эн, дьэ, ону батыһыаҥ. Арааһа, икки көс кэриҥэ сири үрэх; батыһа барбытыҥ кэннэ үрэҕин хаҥас диэки куйбас гыныа, ол өҕүллэр тоҕоноҕунан ыллык суол тыргыллыа. Ол суолу киһи хайдах да сүтэрбэт уонна ити ыллыгын супту оҕонньоруҥ балаҕанын ааныгар тиийэн анньыллыаҥ. Сөп дуо, барытын өйдөөтүн дуо? Чэ, киирэн чэйдиэх уонна, айан киһитэ, суолгун көннөрүөх этин, ол миигин, көлбөх буолбут күүкүллэҕи саатата олоруоҥ дуо? -- диэн чуо бааччы быһааран дабдыгыратан баран, оҕонньор уҥа-хаҥас хайыспахтаан сыыҥтаан барылатта.

— Кырдьык, киһи мунуоҕа туох да суохха дылы эбит ээ. Сөпкө тиийдэрбин  бэрт этэ, -- дии-дии, Тэрэппиин сэтиилэнэр атыгар бэрэмэдэйдэрин иилэ бырахта уонна иккиэн чэйдии киирдилэр.

Барыы буолбутугар Чөкө оҕонньор Тэрэппиини батыһан таһырдьа тахсыста.

— Төннөргөр, охсуллан ааһар инигин? Эдэр киһиэхэ өйдөөҕүмсүйэр баҕам ханыар диэри куолулуурбун сөбүлүүбүн ээ. Эн мин лабаҥхабын истэн ахан биэрээхтээтиҥ быһыылаах, салгыбыт буоллаххына санааҕар тутума -- диэтэ.

— Туох диэн эттэҥий, кырдьаҕаас, Тоҕой оҕонньор олус да үчүгэйдик таба тайанан эйиэхэ ыйан ыыппыт эбит. Дэлэй сэһэннээх, харыыта-харгыһа суох кэпсээннээх киһиэхэ түбэһэр олус сэдэх буолар. Элбэхтик онно-манна сылдьабын, кэлэбин-барабын аҕай да бөлүүнҥҥү хонугум курдук санаам дьийэн, үөрэн-көтөн, чэпчээн утуйбуппун, уһуктубуппун отой өйдөөбөппүн. Ол курдук, хонор хоноһону, сылдьар ыалдьыты айылгы санааҕытынан,  сылаас сыһыаҥҥытынан араҥаччылыыр ытык кырдьаҕастар эбиккит эбээт эмээхсиҥҥиниин буолан. Төннөрбөр, туох да моһуоктаабатаҕына, хонон ааһарым биллэр. Бука диэн, өссө дэлэй сэһэннээх тоһуйаар дуу, -- диэн баран, Тэрэппиин аттарын эргилиннэри тардан, тэлгэһэттэн дохсуннук хаамтаран таҕыста.

Чөкө кырдьаҕас, тугу эрэ саҥара-саҥара, хотонун диэки таҥхаарайдыы турда.

 

***

Тэрэппиин үрэх куйбас гынар тоҕоноҕор тиийэн, онон-манан эриллэ- бурулла тыргыллар ыллык суолун буларыгар хайыы үйэҕэ түөртүүр чэй буолан эрэрэ. Мыраан үрдүттэн көрдөххө, сотору да дуксутан тиийиэххэ аҕай курдук буолан көһүннэр, ис дьиҥэр хаамтаран бардахха, кэллэр кэлэн биэрбэт, били:

“Айаннаа — суох! Айаннаа — суох!” — дииллэринии, сыралаах айан буолан биэрдэ. Кини сэндэҥэ мастаах ойуур быыһынан оргууй сиэллэрэн сэгэтэр уонна суолу икки өттүнэн эҥэлдьийэр үрүйэлэри, харыйалары, ырааһыйалары, алыылары бэлиэтии көрө истэ.

— Хайыа, бу киһини манна туох бырахтаҕай? — диэн, оронуттан тоҕус сорунан оронон тура-тура, Тоҕой оҕонньор соһуйа көрүстэ.

Эмээхсинэ чаанньыгын үрдүгэр түстэ.

— Күн киэһэрбит эбит буолбаат! Оттон били оҕолор төннө иликтэр дуо?

— Ээ, бу да оҕонньор тылын! Хоту тыаҕа баар сохсолорун быһытын саҥардыах буолан эрэллэрэ. Бэйэлэрэ да тардылларбыт буолуо диэбиттэрин истибит курдугуҥ дии... — диэн баран, эмээхсин Тэрэппиини чарапчыланан көрдө. 

— Эн бу хайа диэки оҕо этиҥ?

Эмээхсин Тэрэппиинтэн ону-маны саҥардыы токкоолоһуох буолан 

эрдэҕинэ, оҕонньоро быһа дьаҕырыйан кэбистэ:

—Бэйи эрэ, бу айан киһитин өйүн-төйүн буллар, мунна быгаатын кытта эмиэ тоҕо хабарҕалаһа көттөҥүй? Тохтоо!

Эмээхсин, саҥарыахтааҕар саҥарбатаҕа ордук курдук буолан, остуолун тарда барда.

Атыыһыт Тоҕой оҕонньорго анаан аҕалбыт туһаҕын, эмээхсиҥҥэ ырбаахы

 таҥаһын, чэйи, табаҕы туттартаан кэбистэ.

Чэйдээн бүтэн олордохторуна, киэһэ боруҥуй буолуута, өттүк 

хараланан үөрбүт-көппүт икки уола атыыр бүүчээни туппутунан лиһигирэһэн киирэн кэллилэр.

— Ок-сиэ! Бу үлүгэрдээх сүдү булду көрүҥ эрэ. Баай Барылаах 

тойон эһэбит оҕолорум барахсаттарга биэрэхчэ биэрбит буолбаат! -- Тоҕой оҕонньор олус үөрэн хаһыытаабытынан ойон турда. 

— Хайа да булчукка бу сэдэх кыыл тосхойдоҕуна аҥаардас ыытын туһуттан улахан булт буолара. Былыр да, быйыл да ити бүүчээн ыытынан эмтэнэн киһи-хара буолбут үгүс буолуохтаах. Бэйэм да кыратык дьаҥныы сылдьар буоламмын олус диэн баҕатыйан олорбутум. Оо, оҕолорум котокулар санаабыт санаабын таайбыт курдук бултуйаахтаабыттар буолбаат! Тоҕойуом, Тэрэппиин, эн баардыҥ тартаҕа. Бэйи эрэ, оттон эн төһө булчут-алчыт оҕо эбитиҥ буолла?

— Улаханнык бултаан умса-төннө түспэтэх баҕайым. Дьон көҕөр, аҕыйах аҕай кэмҥэ үлүмнэһэн бултуур буолуллара, — диэн Тэрэппиин кистии барбата.

— Чэ, туох да диэбитиҥ иһин, эйиэхэ дьоһун булдунан айах тутар дьоллоннубут. Ыл эрэ, эмээхсиэн! Уолаттаргыныын сүлэн тэлэкэлэтэ 

охсон, түргэн соҕустук астаан буһаран ыдьырытан кэбис эрэ. Ыытын сэрэнэн элийэ быһан ылан хатара ыйаа! Төбөтүн күөскүтүгэр уган кэбиһиҥ, кэлин сууйан-сотон баран, уҥуоҕун оронум үрдүгэр саайан кэбиһиэм. Былыргылар  этэллэринэн, ити икки килэйэ сылдьар аһыыларыттан куттанан аллараа дойду адьарайдара утуйа сытааччыны чүүччэйиэ суохтаахтар диэн буолар. Нохоо! Дьөгүөппүй, баран, эдьиийин ааҕы ыҥыран тигинэтэн аҕала оҕус!

Уолбут да уот ыстанарын курдук киһи буолла: иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии сууллар сулус курдук, соҕотохто субурус гынан хаалла. Имигэс илиилэр ылса түһэн элэҥнэһэн эрэллэрэ баара да, бэйэтэ кыра бүүчээн эрэйдээх төбөтө уонна холлоох буута дыраадыйбытынан күөскэ чом гынан хааллылар...

Өр-өтөр буолбата, сорук-боллур уолан Дьөгүөппүй, эдьиийин ааҕы ууга-уокка түһэртээн, омуннуран-төлөннүрэн аҕалтаабыт саҥата иһилиннэ. Дьүөрэ Миисэтиниин күлсэ-күлсэ киирэн кэллилэр, балаҕаннарын халҕана лип гына сабылларыгар күөстэрэ хайыы үйэҕэ хоторуллан остуолга буруолуу тоһуйда.

— Тэрэппиин, дьэ, көрөн кэбис, сэттэ уолум быыһыгар кыбыллан күн сирин көрбүт соҕотох кыысчааммыт Дьүөрэ эн доҕоруҥ Мэхээлэ уолунуун Миисэлиин,--диэт, Тоҕой оҕонньор оҕолор диэки илиитин нэлэс гыннарда.

— Миисэни билээн-билэн бөҕө. Букатын да кыра оҕо курдук саныы сылдьарым эбээт. Эчи, оҕо улаатара, ситэ-хото охсоро дөбөҥө, киһи 

сымыйанан эппитин курдук эбит ээ. Хайа икки ардыгар холбоһо охсон, 

оҕолонон-урууланан, уһаан-тэнийэн баралларын көрө сөҕөбүн.

— Уолаттар ортолоругар үөскээбит кыыс майгыта-сигилитэ, быһыыта- таһаата даҕаны эр киһилии буолар баҕайыта диэн өбүгэлэр этиилэрэ баара этэ дии. Оттон биһиги Дьүөрэбит дьиҥ дьахтардыы уйаҕас майгылаах. Оттон мин диэтэх киһи көҥдөй тиити сабаабыт курдук тордурҕаһым, уот тымтарыныы ыгымым, кыраттан кыыһыран бурҕаллан турарым -- барыта бэйэкэм киэнэ буолаахтаатаҕа.

Итинтэн салгыы улахан саҥата-иҥэтэ суох, аһаары, остуолларын тула саҥардыы олорон эрдэхтэринэ, Тоҕой оҕонньор баарынан-суоҕунан уотун аһатаары сабдыҥнаабытыгар Тэрэппиин, дьиэлээхтэр үөрүүлэрин үллэстэн, биир иһит арыгыны туруорда.

Ирэ-хоро кэпсэтэн-ипсэтэн, Тоҕой уолун Дьөгүөппүйү атыыһыкка сирдьитинэн биэриэх буолан сүбэлэһэн, ыкса түүн утуйдулар.

Тэрэппиин идэтинэн кыайан утуйан биэрбэккэ эргичиҥнии сытта.

“Сарсыҥҥы күн миэхэ тус бэйэбэр тугу эрэ тосхойор. 

Сирдьитим Дьөгүөппүй дьэлтэйэр дьэтигэр сылдьар буолан, күүһүн-уоҕун, сылбырҕатын үгэнэ быһыылаах. Илиитэ-атаҕа модьута, киэбэ-таһаата үскэлэ -- киһи мыынан эптэрбэт ыччата... Көмүсчүттэр аска-таҥаска, чэйгэ-табахха уонна, биллэн турар, саа сэбигэр даҕаны тутайан ахан олорор буолуохтарын эмиэ сөп этэ. Кинилэр хайдах көмүһү сууйалларын, 

төһөнү булалларын сэмээр сылдьан үөннээн-күрдьэҕэлээн билэн көрүөм этэ буоллаҕа. Баччааҥна диэри өйбөр-санаабар инэрэн иитиэхтээн илдьэ сылдьар баҕа санаам туолуо дуо? Тус бэйэм эбэтэр биир-икки үлэһиттэнэн көмүһү сууйдахпына баайым хаҥыа, аатым-суолум арбаныа этэ. Ким даҕаны булдунан-алдынан иитиллэн олорбут Сыгынах Баһылай уола сылдьар диэн түһээн даҕаны баттатыахтара суоҕа. Үксүгэр дьиэбэр- уоппар таба олорбот, кэлэ-бара сылдьар буоламмын, төрдүбүн-ууспун түөрсүөх, эн оннуккун-манныккын диэн сирэй-харах анньан туруох айылаах кырдьаҕастар да аҕыйаабыкка дылылар, оттон үөлээннээхтэрим ону- маны булан-талан байан-тайан кэллэхпинэ туһаналлара үгүс. Уонна оттон кинилэр бултаабыт бултарын, эттэрин-арыыларын онно-манна тиэрдэн батарар киһилэрэ мин буоламмын утары көрбөттөр, албыннаһан ньыла көтө сылдьааччылар. Кинилэр түүлээхтэрин, эттэрин-астарын көмүстээх тайҕанан, Өлөөнүнэн, Мухтуйанан сылдьан бойум харчыга батаран. ол дьоҥҥо ас-таҥас, чэй-табах, атын да быытараҥкалары дэлэй-холой соҕустук дук гынааччыбын, оччоҕо кэлэр сыллааҕы эт-ас, түүлээх миэнэ буоллаҕа ол. Ити сырыыларга кинилэр таһаҕастарын соспуппар-сыспып- пар, чахчыта, эрэйбин төлөтөөччүбүн... Чэ, бээ, кэбис, утуйуохха, түүн да ыраатта быһыылаах...”

Тэрэппиин уһуннук сыҥааҕырдаата уонна суорҕанын бүрүнэн улаҕа хайыста.

Сарсыарда туралларыгар Дьөгүөппүй аттары тутан, сэргэҕэ баайталаан тоһуйда.

— Ок-сиэ! Эдэр киһи диэтэххэ, эрдэһит эр бэрдэ эбиккин. Мин эдэрбэр, адьас таастыы бараммын, тэбэн көрбөккө утуйан мөҕүллэн ахан биэрээхтиирим, --Тэрэппиин хайҕаабытын, биһирээбитин биллэрэн сана аллайда.

— Дьэ, ити курдук бэйэлэрэ туран-олорон, кэлэн-баран сылдьар дьон. Бачча сааспар диэри кинилэргэ оннук гыныҥ, маннык гыныҥ диэн ыйыы-кэрдии биэрэн ньаҥсыйа сылдьыбытым суоҕа. Хороччу улаатан эрдэхтэриттэн эт мэйиилэринэн, тугу саныылларынан барытын бүтэрэ-оһоро сылдьар үгэстээхтэр. Баҕар, уолаттар түмсэ түһэн сүбэлэһэллэрэ, ону-маны токкоолоһоллоро, ырытыһаллара буолуо, туох билиэй? Хайаан да биирдэрэ эмэ баһылыыр-көһүлүүр, ыйар-кэрдэр буолан сылдьаллар ини, -- Тоҕой уолаттарын киэн туттардыы саҥарталаата.

Бугуһуйбут сылгылар өрө мөхсө таныылара тардыргыы көрүстүлэр.

— Хайа, доҕоор, бу Мэхээлэ аатырдар сүүрүгэ Кыыдам барахсан эбит буолбаат?! -- Тэрэппиин аны соһуйан саҥа аллайда.

— Кини-кини, кынным Мэхээлэ күүһүнэн сыҥалаан биэрбитэ. Ылымаары чыраахтаһа сатаабытым да, оҕом Миисэ доҕор оҥостуо диэн албастаан, эрийэ тэбэн биэрэн ыыппыта.

— Дойдутугар куотан эрэйдии сылдьыбатаҕа дуо?

— Кэлиэҕиттэн Миисэҕэ туттарбыппыт. Бастаан утаа сүрдээх тэһии, дьигиҥнэс аҕай буола сылдьыбыта. Мин, кырдьыга, куттана санаабытым. Дьөһөгөй оҕото барахсан хайдах да хараҕын баайан, атын дойдуга аҕалларгын этинэн-хаанынан, биэс битинэн чопчу билэн, күнүнэн-түүнүнэн тоҕо түһэн айаннаан, эстэн да туран, дойдутун булар үһү диэн кэпсэл баар.

Дьөгүөппүй атыыһыт бэрэмэдэйдэрин кытаахтаан таһааран, атыыһыт атыгар биллэҕэ бырахта уонна кичэллик таарбайан баайда. Ол кэннэ быстах- остох малларын-салларын икки атын акка хайдах табылларынан үллэрэн төргүүлэннилэр.

Уол атын үрдүгэр дэгдэс гынна да, хап гына олоро түстэ уонна соҕуруу диэки супту анньынан кэбистэ. Тэрэппиин сирдьитин кэнниттэн кутурук уопсан астаран истэ. Кыыдам, сүүрүк ат сүүрүк курдук, айана наһаа дохсун оуолан биэрдэ, иччитэ туппата буоллар, букатын да тумаҥна муннаран көстө сүтэн хаалыа эбит.

Үрэх тыа быыһынан үрүҥ көмүстүү дьирибинии сытар.

Күн ортотугар диэри барбахтыылларын кытта уу эрийэ көппүт тоҕойо көстө түстэ. Сайынҥытыгар улаханнык ардаан суккуйбатах буолан, үрэх үөһүнэн синньигэс кумах арыы дьирбиилэнэ сытар. Балаҕан ыйын саҥатынааҕы чэмэлкэй күн өндөл маҥан халлаан өрөһөтүгэр көөчүктэнэ оонньуур. 

Айанньыттар үрэх чэлгиэнигэр саба оҕустаран дьэгдьийэ тыыннылар. Үрэх сыырын хааһыгар ычыкын курдук ыга анньан үүммүт хойуу талах саҕатыгар хара төбөлөөх тыыраахы үөрэ сылайары билбэккэ төттөрү- таары көтөн балыктаан эймэнэр.

Тэрэппииннээх тоҕойу мүччү түһэллэрин кытта икки киһи кумах арыы бэтэрээ өттүнээҕи сүлбэтигэр тугу эрэ үлэлээн-хамнаан бадьыктаһа сылдьаллар.

— Көмүс сууйар нууччалар, дьэ, ити мөхсө-тахса сылдьаллар. Киирэ сылдьабыт дуо? — Дьөгүөппүй сирдээн кэлбит киһи быһыытынан соччо ахсарбатахтыы саҥа таһаарда.

— Киирэн-киирэн. Көрөн-истэн, кэпсэтэн тахсыахха. Тугу эмэ атыылаһыах буоллахтарына, саатар эрэ, үчүгэй, --Тэрэппиин киһитин тиэтэтэрдии өрөһөлөнө түстэ.

Үрэх эмпэрэтин сырыынньатын көрөн, аллара түһэн бардылар. Чугаһаан кэлбиттэригэр хойуу бытыгынан саба үүммүт сирэйдээх толуу киһи соччо сөбүлээбэтэхтии кылбар-халбар көрүтэлии тоһуйда.

— Туох сонуннаах дьоҥҥутуй? — Тэрэппиин, өскүөрүтүн ыйыппыта буола-буола, атыттан түһэн, билбэт дьонугар чугаһаан истэ.

— Туох улахан сонуна кэлиэй? Дьонтон-сэргэттэн тэйэн кыыллыйан сылдьар дьоҥҥо, — диэтэ, сирэйин сотто-сотто, күн уота сиэн, мэктиэтигэр, кэриэрэ быһыытыйбыт толуу киһи.

Хата, киһи өйдүүр-өйдөөбөт соҕус да буоллар, сахалыы саҥарар киһи буолан биэрдэ

— Сахалыы билэр киһи баар эбит дуу? Отой да тоҥ дьоҥҥо кэллэхпит буолуо дии санаабытым, — Тэрэпҥиин үөрэн сэгэс гына түстэ.

— Ханнык да омук буолларгын, олохтоохтору кытта өрүү бииргэ сылдьар, алтыһар буоллаххына кыһалҕаҕын быһаарсар буолан бараҕын быһыылаах. Петро биһикки ыраах соҕуруу дойдуттан дьол көрдөһөн кэлбиппит балачча сыл буоллаҕа. Бастаан тайҕаҕа мас кэрдээччилэри кытта булкуһан сылдьан баран, көмүһү хайдах сууйалларын билэн-көрөн, үөрэнэн онно үлэлэһэр буолбуппут, -- киһилэрэ аны кэпсээнэ дэлэйиэх курдук буолан барда.

Кэриэ сирэйдээх көмүсчүт өр кэм дьону кытта көрсүбэккэ, кэпсэппэккэ тыына-быара хаайтара сылдьар быһыылааҕа.

Оттон доҕоро, төттөрүтүн, тугу да саҥарбакка, кумах былаастаах кырылас бытархай таастары лотуогар күрдьэҕинэн кута-кута сүүрүккэ сайҕатан төттөрү-таары дьалкыйан, бигиир курдук сибигирэтэн барда.

— Эһиги туох дьоҥҥутуй? Ханна айаннаан иһэҕит дуу, бултуу сылдьаҕыт дуу? Ити киһим тыла суох, эмиэ муҥ булбут эрэйдээҕэ, ол гынан баран, үлэһитинэн, майгытынан үтүөкэн барахсан. Оттон мин Андрей диэммин.

— Ээ, ол биһиги диэн, булчуттарга сылдьан, чэй, табах, таҥас-сап, сэп-сэбиргэл атыылаабыта буолан үп-ас таһаарынар дьоммут. Кыһыҥҥы булт аахсыытыгар саа сэбэ эҥин атыылаах айаннаан иһэбит. Эһиги даҕаны оннукка-манныкка баҕалааххыт буолуо дии?

—  Баҕаран-баҕаран, бэйи, мин билигин... -- диэт, кэриэ сирэйдээх лотуогун быраҕан киһитигэр тиийдэ уонна, илиитинэн-атаҕынан көмөлөһүннэрэн, тугу эрэ “кэпсэттилэр” быһыылаах, төннөн кэллэ.

Анараа киһитэ илиитин араарбакка үлэлии хаалла.

— Чэ, оттон чэйтэн, табахтан, саахартан саҕалыаҕыҥ, -- кэриэ сирэйдээх бэрт холкутук баһаарыйан кэбистэ. 

—  Харчы суох. Оттон ол биһиги мэнэйдэһэрбит диэн ити күһүҥҥү тымныы ууну кыһыл илиибитинэн булкуйан булбут көмүспүт эрэ дуома буолаахтаатаҕа. Биһигиттэн биэс биэрэстэ үөһэ Хоруулаах үрэҕин өрүскэ түһэр самаҕар Данко диэн биһигини “куйуурдаан” сии олорор илэ сиэхсит баар. Биһиги тойоммут. Киниэхэ сылдьан көрөөрүҥ. Ол баҕайы сэнээбит-сэнээбит киһититтэн тугун баҕарар туура тутан ытатан-соҥотон утаарар адьарай, хата, сэрэнээриҥ эрэ.

Дьөгүөппүй, бэрэмэдэйдэри холкутатан, атыыһыт тугу көрдүүрүнэн ылан биэрэн истэ.

Көмүсчүт нуучча ылбыт малын-салын, чэйин, табаҕын --барытын умса быраҕылла сытар лотуогун үрдүгэр дьаарыстыы уурталаата. Атыыласпытын төлөбүрүгэр хоонньугар уктан тэскэтэ сылдьар тирии хаппарыттан киһи тииһин саҕа, онтон арыый да кыра өлбөөдүйэн көстөр саһархай тоорохойдору балай эмэни кутан биэрдэ. Тэрэппиин даҕаны ыйаһа-хайыы, солуотунньуктаһа-муунталаһа барбата, атыылаһааччыта даҕаны ити кыра, бу элбэх диэн кыҥкыйдаһан, мундуйданан турбата. Икки өттүттэн сөп буолан дуоһуйан араҕыстылар.

“Обургулар, көмүһү дэлэй соҕустук булаллар ээ, быһыыта... Кэриэ Сирэй ол да иһин, улахан бэйэлээххин ээ диэн наһаа күндүркэппэккэ, барбах илиитин таһынан куппахтыы охсон биэрдэ буолбаат!” -- диэн Тэрэппиин иһигэр сөҕө-махтайа санаата. “Биир-икки итинник харыыта суох көмүскэ улэлиир дьонноох киһи сөп буолууһу. Көрдөххө, көмүһү сууйаллара соччо улахан уустуга суох, судургу да курдук. Бэйэм да холонон көрүөхпүн сөп эбит”, — атыыһыт барытын кыайыах-хотуох курдук күүскэ сананна.

Көмүсчүттэртэн тахсан барбахтыы түспүттэрин кэннэ күн киэһэрэн, арҕаалаан санньыйа быһыытыйда.

Тэрэппиин уолун диэки хайыһан:

— Ол аатырдар Дааҥкаларыгар ыкса киэһэ тиийэн, сыҥаланан, онно хонон айгыстыбат инибит? Синигэр түһэн сылдьар адьарай буоллаҕына, аны биһигини дьаһайтаталаан да тураары хаайыа. Кутталлаах ыамай курдук сэһэргээн таһаардылар дии. Сотору соҕус тохтоон, туох эмэ хахха-барамдьы оҥостубута буолан утуйан туруох уонна күн күөрэйиитин саҕана киирэн көрсүө этибит. Сөп дуо? -- диэн сүбэлэһэ былаан ыйытта.

— Сөп бөҕө буоллаҕа, -- Дьөгүөппүй тута сөбүлэһэ түстэ.

Чугастарыгар эҥэлдьийэн көстө түспүт алыы халдьаайытыгар тохтоон хонорго тэриннилэр. Астанан аһаан, кэрии талаҕынан бүкээк отуу оноһуннулар. Ол кэннэ аттарын бууталаан алыыга ыыталаан баран сыттылар.

— Ити дьон туохха дьиэлэнэн-уоттанан хонон-өрөөн сылдьаллара буолуой?.. -- Дьөгүөппүй мунаарар, өйдөөбөккө өйүн-санаатын сынньар суолун ыйытта. Мин билэрбинэн, кинилэр сыыр быарын дьөлө хаһан, ону ордуу оҥостон олорор үгэстээхтэр.

— Эһэҕэ дылы арҕах хастан онно хорҕойор эбиттэр буолбаат?! Дьэ, дьикти... Сири-уоту хаһан, ууну булкуйан, онно туох эрэ көстөн кэлэн, айахтарын ииттэн олордохторо. Биһиги курдук бултаан-алтаан даҕаны оҥойор айахтарын ииттиниэхтэрэ эбитэ ини. Ол кый ыраах дойдуттан бу биһиги түбэлэрбитигэр туох баарын хантан истэн-билэн кэлэ турар кыайардарый?! — уол бэркиһээбиттии үөһэ тыынан ылла.

— Икки атах билбэтэҕэ, муннун укпатах, тиийбэтэх-түгэммэтэх сирэ-дойдута да диэн суох ини. Байар иннигэр, ууну-тыаны, сири-халлааны тиҥсирийбиттэрэ, өлөрсүбүттэрэ-өһөрсүбүттэрэ быданнаатаҕа. Бу да дьонуҥ тугу-тугу оҥорон, туох-ханнык дьылҕаланан хайа сиртэн да күөрэйбиттэрин, туох дьуоҕа санаалаах биһи дойдубутун буулаабыттарын ким-туох билиэ баарай?! Бу эрэ эбэ сүнньүн арҕаран, аймаан эрэллэр диэтэҕиҥ дуу? Сахабыт сирин уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ киэлитин устун ити дьон курдук, биитэр арыый атын да дьарыктаахтар аата-ахса суох буолуохтара эбээт. Бэйэлэрин дойдуларьтгар киэҥ майдалҕаннар буолуталаан, онно сатаан сылдьымына, тыыннарын тэскилэтэн, туох да буоҕа-хааҕа суох биһиги дойдубутун булан көҥүл көрүлээн эрдэхтэрэ... --Тэрэппиин тугу эрэ санаан ах барда.

Барамдьытыттан аттаан тахсан чэпчэтиннэ. Халлаан хараҥаран, от-мас күлүгэ сүтэн, боруоран эрэр эбит. Аллара ырааһыйаҕа аһыы сылдьар аттара тыбыырсаллара, сыыр аннынааҕы күөлгэ күһүҥнү көччөх маатырҕаһара- мээтиргэһэрэ уонна халыҥ үөрдээх бөдөҥ кус кынатын куһугурас тыаһа быһыта охсон иһиллэн ааһар. Атыыһыт төттөрү ньыкыйан киирэн, туох да ордук-хоһу саҥата суох өттүгэстээн утуйар аатыгар барда. Уол даҕаны салгыы кэпсэппэккэ ньим баран сытта.

Дьөгүөппүйдээх атыыһыт хоммут сирдэриттэн хоҥноллоругар күн хайа сахха үөһэ тэмтэйэ ойон эрэрэ. Түүнүн бууталаан ыыталаабыт аттара алыы куулатынан тыргыллыбыт сиик буолан өрө тахсан барар үрүйэни батан, тэйэн хаалбыттарын, уол бэрт өр көрдөөн булла.

Айанньыттар Хоруулаах үрэҕин төрдүгэр тиийэн көмүсчүттэрин чуҥнаан көрбүттэрэ да, ким да суоҕа, арай туттар тэриллэрин кичэйэн ыраастаан куурда уурбут этилэр.

— Ордууларыгар буоллахтарына онно тахса сылдьыахха, -- Тэрэппиин атыттан түһэн, сиэппитинэн дьон суолун устун бара турда.

Кытыл хардаҥ отун дэлби тэпсэн, орох тэппиттэрэ бу ырылыйа сытар. Син балай да хаампахтаабыттарын кэннэ, өрүс сыыра быстыбытын тэҥнээн, ытыыстаан, үрүттээн оҥорбут кыракый үүтээн дьиэлэрэ көстө биэрдэ. Дьиэ таһыгар ким да баара биллибэт, оһохторун да үөлэһиттэн буруо буккуруура көстүбэт.

— Ханна эрэ барбыт дьон буоллахтара... -- диэн атыыһыт саарбахтаан саҥа таһааран истэҕинэ, үүтээн диэкиттэн ыар ынчык иһиллэргэ дылы гынна.

— Хайдах хайдаҕый, киһи ынчыктыыр дуу?! -- Тэрэппиин хайы үйэҕэ кирик-хорук туттан турар уолугар эргилиннэ. Оннук быһыылаах.

— Чэ, оттон, бачча кэлбиччэ, аттарбытын баайталаан дьиэҕэ киириэх, баҕар, быстаран ыалдьан-сүтэн сытар киһи да баар буолуон сөп, -- атыыһыт атын баайан, оргууй аҕай үүтээн диэки сыбдыйда.

Уола, тэҥнэһиэ дуо, тойонун батыһарыгар тиийдэ. Кэнниттэн сукуҥнаата. Төһө да дьик-дьах тутунналлар, ыы-дьаар сытынан аҥылыс гыммыт үүтээн аанын тэлэйэ баттаан киирэн кэллилэр. Түннүгэ-үөлэһэ суох үүтээн иһэ ыас хараҥа буолан биэрдэ.

— Ыл эрэ, ааны тэлэччи аһан кэбис! Манна, дьүрү оҕус да сытар буоллаҕына, киһи тугу да көрүө суох.

Уол өс киирбэх ааны тэлэйэ баттаата.

— Бэттэх тур! Күнү-ыйы күлүктээмэ.

Кыараҕас оспойо сытыйбыт аанынан тэнийэн киирбит сырдык толбонугар мөкүнүк мас адарайдаах үс-түөрт киһи сытыахха айылаах наара ороно, буорунан симэн оҥоһуллубут оһох көстө түстүлэр. Ханна да киһи баарын көрбөккө эргичиҥнээн эрдэхтэринэ орон аннын диэкиттэн күүстээх ынчык иһилиннэ.

— Туох буолан, кырбаммыт ыт оҕотугар дылы, орон анныгар хорҕойбут сордооҕуй? -- диэн мөҕүттэ-мөҕүттэ, Тэрэппиин орон аннын өҥөҥнөөтө уонна, соһуйан, өрө чинэккэлии түстэ. 

— Уо, арах-арах! Атын күтүр таралла сытар диэтим ини, диэбэтим ини! Тоҕойуом, Дьөгүөппүй! Итиннэ туох эрэ хаан-сиин буолан хараарар. Кэл эрэ, оргууй аҕай соһон бэттэх таһаар.

Уол чугуруҥнуу-чугуруҥнуу тиийэн кэллэ уонна, улаханнык көрө-истэ барбакка, туох түбэһиэх илиитин орон анныгар батары биэрээт, бобо харбаан ылаат, туох эрэ ыараханы ньылбы соһон таһаарда.

Аан сырдыгар көрө түспүттэрэ, төбөтүн оройуттан аллараа өттө танастары-саптары кыа хаан буолбут нуучча толуута буолан биэрдэ. Одуруйбут кугас түүнэн саба үүммүт сирэйэ кырбанан дуу, хайа сах дуу дыгдаччы испит, бүтүннүү күөх баламах, онон-манан баас-үүт бөҕө киһи быластаабытынан тиэрэ түһэн сытар эбит. Өйүн сүтэрэн дуу, түлэкэдийэн эбитэ дуу, киһи өйдөөбөтүнэн тугу эрэ үлүгүнэйэр, ол быыһыгар кэхтэн ыла-ыла астааҕынан сөтөллөр, дириҥник өрө мэҥийэн ынчыктыыр.

Үүтээн иһэ күөдэл-таһаан: остуолга кураанахтаммыт бытыылка, онно-манна төкүнүспүт олорор лэкэчэктэр көстөллөрө. Үүтээн оттуллубакка хэлби сиигирбит, луугурбут, никсик сыттаммыт этэ.

— Хайа, доҕоор, эн биһикки хаһан да түһээн да баттаппатах суолбутугар түбэһэн хааллыбыт дии? Биһиги бу алдьархайга туохпут кыттыгаһай, быраҕан баран, баран хаалыахха... Бэйэлэрэ хайдах да буоллуннар!.. — дии- дии уол, уолуйбут сирэйдээх-харахтаах, атыыһыкка эргилиннэ.

— Кэбиис-кэбис! Инньэ диэмэ, доҕоор! Алдьархайга түбэспити быыһаа, өрүһүй диэн аар тайҕабыт үгэһэ буоллаҕа. Быраҕар, суостаах өлүү айаҕар соҕотохтуу хаалларан кэбиһэр аньыыта да бэрт буолуо суоҕа дуо? -- Тэрэппиин эдэр киһини үөрэтэрдии хоруйдаата.

 

 

Избранное
  • Автор
    5 сентября 2019 г., 06:28
    bytyk1944   Пожаловаться

     

     

     

    Тэрэппиин атыыһыт, эбэтэр Маппый Евсеев курдук буолуон баҕарар уоланнар манна бааргыт дуо? Дьэ бу бэйэбит сирбит баайыттан көрө мата олороохтуубут.. Бу Өймөкөөн сирин баайын көрдөрөр геологическай каарта фрагмена. (сорҕото) Тэрэппиин атыыһыт бүдүмүккэ көрдөөн муҥнаммыт эбит буоллаҕына, манна туох баара барыта ырылыччы көстөр. Маннык каарталар саха оскуолаларын аайы мыйаныахтарын сөп этэ, онтубут хайдах эрэ кистии-саба, уора-көстө эҥин курдук. Наадыйааччыларга бэчээттээн биэриэм 89141050927 ыйыталаһыҥ. 

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь