home
user-header
ЧУУМПУ БҮЛҮҮ - 6.2
bytyk1944 7 сентября 2019 г., 07:17 419

КӨМҮС ДЬУЛҔАНА  (Түһүмэх салгыыта)

 

Инникилэрэ:

 

http://Чуумпу Бүлүү - 1: https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142546#comment-8262413


Чуумпу Бүлүү - 2: http://https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142623

Чуумпу Бүлүү - 3 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142716

Чуумпу Бүлүү - 4 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142789

Чуумпу Бүлүү - 5 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142856

Чуумпу Бүлүү - 6.1 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143011

 

Ол гынан баран, ити кини ис сүрэҕиттэн, сырдык санааттан эппит тыллара буолбатах этилэрэ. Хата, ол оннугар, Үрдүк Таҥара, Дьылҕа хаан көрөн туран, кинини бу дьулаан дойдуга таах аҕалбатах буолуохтаах, бу туох эрэ сырдык салҕааһыннаах, дьикти түмүктээх буолуон сөп диэн санааттан бу нууччаҕа көмөлөһөргө холоммута. Иккиэн көмөлөөн, киһилэрин наараҕа соһон таһаардылар уонна уот оттор, чэй өрөр түбүгэр түстүлэр. Утаакы буолбата, үүтээн бып-бырылас буола түстэ.

—                 Ити хайдах, эһэ сэмэлээбитэ буолуо дуо? Биитэр туох эмэ оһолго, дэҥҥэ түбэспитэ эбитэ дуу? -- уол нууччатын диэки мүлүр-халыр көрө- көрө ыйытта.

—                 Ол нууччалар хаһан кырдьаҕаһы кытта хабырыйсыбыттара баарай? Дэҥҥэ, оһолго түбэспит диэҕи дэҥнэммит сиригэр сытыа эбитэ ини. Мин туох да диэн тойоннуур, токкоолуур кыаҕым суох. Хата, көмөлөһөр эр

хааммытын ылыммыт буоллахпытына, киһибитин сыҥалаан аһата сатыах, баҕар, тыын киллэрээрэй. Тыын киллэрдэҕинэ сотору кэминэн өрүттэн, өндөйөн да барыа, оччоҕо манна туох айылаах аймалҕан буолбутун билиэхпит турдаҕа, -- дии-дии, атыыһыт тумсун-уоһун ньуххаммахтаата.

“Дьэ, хобдох соҕус күн буолла. Били кэриэ сирэйдээх кэпсээнинэн манна үһүө буолуохтаахтар этэ дии. Иккилэрэ ханна бардылар? Тоҕо кэлбэттэрий?..”

Тэрэппиин итинник саныы-саныы, үүтээн тулатын сэмээр чуҥнаан киирдэ. Дьиҥэ да кини уот ааныттан сэрэх сылдьар, ону таһыгар биллэрбэт эрэ.

Киһилэрин хаанын-сиинин ыраастаан, наараҕа ыһылла сытар илдьиркэйдэртэн тугу эрэ булан таҥыннардылар, сабыта бырахтылар уонна күүстэринэн айаҕын атыта-атыта миин иһэрдэ сатаатылар.

—                 Бу нууччаны манаан манна хас хонобут-өрүүбүт?.. Акка биллэҕиннэри быраҕан били көмүсчүттэргэ илдьэн биэрэрбит дуу? Бэйэлэрин киһилэрин ыарыылаатыннар ээ, -- уол саллан сана аллайда.

—                 Билбэтим. Бу, баҕар, тааллара кырыыланар өстөөхтөрө Даанкалара буолуо. Кинини өлөрдүү абааһы көрөллөрүн бэйэҥ да истибитиҥ дии. Оччоҕо хайдах кинилэргэ илдьэбит? Көрүөхтээҕэр, хата, бэрт түргэнник көмөө инилэр. Оттон буруйа-сэмэтэ биһиэхэ буолуоҕа.

—                 Дьэ... — Дьөгүөппүй ах барда.

Онтон эмтээх-томтоох киһилээх-сүөһүлээх сиргэ Бодойбоҕо сип- сибилигин тиэйэн аттарынан киллэриэх курдук кэпсэтэн иһэн тохтоотулар, киһилэрин туруга куһаҕана бэрт буолан, аара, ыраах суолу тулуйбакка быстан, кинилэри бэйэлэрин эмиэ сорго-буруйга, айдааҥҥа-аахсыыга тэбиэ диэн тохтуу түһэргэ быһаарыннылар. Баҕар, арыый буоллаҕына туох да эрэйэ суох ол дойдуну булларыа этилэр.

Ыкса киэһэ сыталларын саҕана киһилэрэ хараҕын көрөн кэллэ.

Тураах оҕотун курдук иччитэ суохтук элээр-мэлээр көрөн турулуҥнатта. Тугу эрэ саҥаран кыыкыныырга дылы да, биһиги дьоммут тугу да өйдөөбөтүлэр. “Бэйэтин тылынан саҥарар быһыылаах”, — диэн быһа тойонноон сапсыйан кэбистилэр. Мииннэриттэн эмиэ иһинэн-таһынан сүүрдэ-сүүрдэ иһэрпитэ буоллулар. Киһилэрэ, иһигэр сылаас киирэн, арыый да уоскуйарга дылы гынна уонна биллэ-көстө мунна тыаһаан утуйан хаһыҥыраан барда.

Дьөгүөппүй, таһырдьа тахсан, аттарын сыбыдахтаан ыыталаата, бэрэмэдэйдэрин көтөҕөн киллэрэн оһох чанчыгар бырахта. "

Тэрэппиин утуйуон иннинэ эмиэ таһырдьа тахсан чуҥнаан, иһиллээн тура түстэ. Онтон холкутуйан киэһээнҥи үрэх сииктээх салгынынан дуоһуйа тыынна. Хойуу талахтар үрэх чэлгиэниттэн аргыый аҕай ибирдэһэ хамныы тураллар. Атыыһыт син балай да ити курдук ону-маны көрөн, барытын умна быһыытыйан сылаанньыйан ылла.

Ити кэмҥэ Дьөгүөппүй тахсан кэллэ.

—                 Дьэ, доҕоор, киһибит илиитэ-атаҕа модьута, бэйэтэ үскэлэ-халыҥа сүрдээх, күүстээх-уохтаах да буолуон сөптөөх, аны түүн өйдөнөн, бэйэбитин дьаһайталаан кэбиһээрэй?! — диэн сибигинэйэн дьиксинэрин биллэрдэ.

—                 Сыгынньахтыырбытыгар, сууйарбытыгар-тарыырбытыгар этигэр ханан даҕаны ойбон баас баарын көрбөтөҕүм, төбөтүттэн хаан саккыраабытыттан көрдөххө, баһын хайа оҕустарбытыгар сөп, билигин даҕаны өйө-төйө суох сытарынан буоллаҕына, төһө да биһигини абааһы көрдөр, өтөрүнэн өлөрөөрү мөхсөр күүһэ-күдэҕэ суох сыттаҕа буолуо оҥоробун, -- атыыһыт элбэҕи билбит-көрбүт, сааһыран эрэр киһи быһыытынан сылыктаабыта буолла.

Уол тугу да хардарбата. Итинэн бүтэн утуйа киирдилэр.

Нууччалара түүнүн тэбэн көрбөккө холкутук утуйда.

Арай сарсыарданан:

—                 Води!.. Воды!.. Уута!.. — диэн саҥаттан Дьөгүөппүй эмискэ уһукта биэрдэ.

Тэрэппиин турбута ырааппыт быһыылаах: оһох оттуллан, алтан чаанньык омуннаахтык оргуйан хаппаҕа лаһыгыраан эрэр эбит. Атыыһыт бэйэтэ көстүбэт. Уол ким саҥарбытын билээри, оронугар олорон эргичиҥнээмэхтээн ылла. Өйдөөн, киһитин диэки хайыспыта, киһитэ муус курдук күп-күөҕүнэн чары-чаҥыччы көрөн аҕай сытар эбит. Уол соһуйан ходьох гына түстэ.

—                 Куттаныма, орёл, будь ласко, краще води агала огус. Уу-уу.

Дьөгүөппүй, хап-сабар сулбу ыстанан туран, куруускаҕа итии чэйи сиикэй уунан сургутан аҕалан биэрдэ.

Анарааҥҥыта:

—                 Оо, брат! — диэт, дьабадьытын икки өттүнэн тыккыраппытынан, чэйин аҕыйахта мэҥилдьитэн кэбистэ уонна оронун кыычырҕатан олоро биэрдэ. —Догор, краще видро давай! Лучше ведёрку, солуур биэрдэ баар,-- диэн тыллаах-өстөөх киһи буолан биэрдэ.

Уол бу да сырыыга син өйдөөн эргичиҥнээн эрдэҕинэ, Тэрэппиин киирэн кэллэ.

—                 Хайа, киһибит өндөйбүт дуу?! — соһуйбуттуу, нуучча диэки көрүтэлээтэ.

—  Да-да, батя, өндөйөн-өндөйөн, только төбөм хайа ыстаныах курдук... Арыый эрэ буолларбын, Бодойбо диэки киллэрэн биэрэр инигит?.. Баҕар, эмчиттэр атахпар туруоруо этилэр дуу?.. Саарбах, ол дойдуга тиийэр да биллибэт... — диэн Тэрэппииннээх санаабыттарын курдук эттэ Атыыһыт онтон ордук соһуйда, мэктиэтигэр, балачча айаҕын аллаччы атан турбахтаата, ол кэннэ, дьэ:

—                 Бай, бу дойду нууччалара букатын саха буолаллар эбит дуу?..— дии- дии, турар сиригэр тэпсэннээмэхтээн ылла.

—                 Эрэй-кыһалга үөрэтэр. Сахалыы саҥарбат, иннигин-кэннигин быһаарсыбат буоллаххына, бу дойдуга сатаан сылдьыбаккар тиийэҕин. Мин иһэн-аһаан бардахпына букатын да сахалыы ыллаан куйаардабын ээ, -- дии-дии, нуучча солуурдаах ууттан сомсон ыла-ыла киллиргэппэхтээтэ.

— Данко диэммин. Чугас эргин миигин билбэт киһи аҕыйах. Хата, бу эһиги хайдах түбэһэ кэлэн күн-ый буоллугут?-- диэн ыйытта эрээри, ким да хоруйдаабата.

Ону кэтэспэккэ Данко кэлтэй кэпсээн барда.

—                 Дьонум, Ванькалаах Спиридонкам, ас айдааныгар куоракка барбыттара. Суолга быстардылар дуу, биитэр былаҕайга былдьаннылар дуу диэн саныы-саныы, кинилэр барбыттара иккис күнүгэр, киэһэлик үлэлээн бүтэн, сэппин-сэбиргэлбин хомунан эрдэхпинэ, үрэх хааһын быһа үктээн, икки эр бэртэрэ сүүрэн түспүттэрэ... Эһиги бу мин кэпсээммин болҕойон истиҥ. Суут-сокуон хараҕа хамсаан туран кэллэҕинэ, бэйэҕитигэр туһалаах буолуо...

Тэрэппииннээх онто да суох бүтүннүү харах-кулгаах иччитэ буолан олороллоро.

Киһилэрэ дьулаан кэпсээнин салҕаабыта.

Дьон иһэрин ыраахтан көрөн, кини улаханнык уолуйбатах, ону-маны гыммыта буола сылдьыбыт, күннээҕи булумньутун лотуогун аттыгар кумахха батары тэпсибит уонна атын тэриллэринэн саба бырахпыт.

Суптугур сирэйдээх, ырайбыт уһун киһи уонна кылгас моойдоох, лыхаҕар саха уола өтүөккэлэһэн киирэн кэлбиттэр да, үрдүгэр түһэн барыах курдук туттан иһэн, сирэйин-хараҕын, толору киэбин-таһаатын соһуйа көрөн буоллаҕа, чаҕыйбыт, саллыбыт көрүҥнээх, саарбахтаан, тугу да гыныахтарын билбэт курдук, тохтоон, сирэй сирэйдэрин көрсөн кэбиспиттэр. Бэйэтэ кинилэр үрдүлэригэр түһэн, тутан-хабан барыаҕын санаталаан кэлэн баран, лыхаҕар уола кыахтаах көрүҥнээҕиттэн, сахаларга даҕаны, элэҥ-сэлэҥ да буоллар, күүстээх дьон баалларын билэрэ бэрт буолан, туттуммут. Уонна икки киһи аата икки буоллаҕа — түөрт атах, түөрт илии.

Ол иһин, Спиридонкалааҕа бу аҕылаһан тиийэн кэлиэхтэрэ диэн, дьонун кэтэһэ түһэргэ санаммыт. Уолаттара баар буола түстэхтэринэ, бэйэлэринэн киирэн биэрбит адьарайдары буор сирэйдииллэрэ биллэр суол буоллаҕа.

Кэлбит урдустар, Данко кинилэри уодьуганнаан барбатаҕыттан эрдийдэхтэра буолуо, куттана быһыытыйбыттара ааһан, саллыбыттарын биллэримээри, мээнэ халы-мааргы, төбөлөрүгэр туох киирэринэн тыллаһан барбыттар.

—                 Хайа, аллар атаспыт ааттаах киһи Абыраамап, иэйиилээх истиҥ доҕорбут Испирдиэҥкэ ханна бардылар, тоҕо көстүбэттэр?!--диэн ырайбыт киһи сыыбырҕаабыт.

— Куоракка ас-үөл тардына киирбиттэрэ, бэйэм кинилэри кэтэһэ санаан турабын. Сибилигин да киирэн кэлиэхтэрин сөп,--Данко, иһигэр сибилигин аҕай этиҥнээх ардахтыы тоҕо барыах курдук уордайан-кыынньан да турдар, хайа сатанарынан эйэ дэмнээхтик саҥарааччы буолбут.

Ырайбыт киһитэ, эмиэ бэрт кыраттан туттуна-туттуна, ньуолбардык салгыы саҥаран барбыт:

—                 Атаспыт Абыраамап эрэйдээх суох буоллаҕына, хайыахпыт баарай?! Улаханнык түгэх түһэн, хомойо-хомойо, суолбутун көннөрөрбүтүгэр тиийэбит. Айаммыт ыыра ырааҕа сүрдээх. Ханна тиийэн хорус гынан тохтуурбутун билигин да быһааран билбэккэ турабыт. Оттон эн, Дааҥка, дарбааннаах ааккын-суолгун истибиппит-билбиппит ыраатта. Бу эргин соҕотоҕун көҥүл көччүйэн, айбардаан олороргун ымсыыра истэрбит. Көмүс сууйааччылары кэрийэ көтө сылдьан, түһээн түһэрэн, ону хомуйа-хомуйа, кимиэхэ да биллэрбэккэ дьаптайа, кистии олорор дэһэллэр...

Данко даҕаны онно-манна сылдьыбыт тайҕа ааттааҕа, холорукка- силлиэҕэ эрийтэрбит эр бэрдэ буоллаҕа.

—                 Туох күттүөннээх көмүһү булан күннээн-күөнэхтээн олороллор диэтэххитий? Биһиги курдук оҥойор айахпыт, буор маҕалайбыт эрэ баҕатын ханнарар иһин мөхсө сылдьар атын дьону булаҕыт эрэ, суох эрэ. Онно эбии сытыйбыт чэйдэринэн-табахтарынан, нэк буолбут таҥастарынан- саптарынан албыннаан ааһар адьарай атыыһыттарыттан туох ордуой? Дэлэҕэ, сутаары гынан, ыксаан, бултаан-алтаан эбиммитэ буолаахтыа этибит дуо? Хата, эһиги дьоһуннаах дьон быһыылааххыт, билсиэҕиҥ-көрсүөҕүҥ! Хайа, оттон көлөлөргүт, миинэр минэлэргит ханналарый? Бачча киэһэрэн баран, ханна бараары гынаҕыт? Мин үүтээним дуомугар хонон, сынньанан барыҥ! Наһаа дэлэй-холой да буолбатар, ааспыты аһатар, туорбуту тоторор, сылайбыты сынньатар, элэйбити эрчимирдэр кыахтаахпын, — диэн, хайа сатанарынан кэми-кэрдиини уһата сатаан, ыалдьытымсаҕын киллэрэн тыл- өс бырахса турбут.

Урдустара, киксибит курдук, айахтарыгар салгын киллэрбэккэ, үөрэн- көтөн суугунаһан турбакка тааһыран олорбуттар.

Данко обургу оннугу мүччү тутуо дуо? Өйүн-санаатын сытыылаан зкбии нэмийэн биэрэн испит.

—                 Мин аспын-үөлбүн бэлэмниим. Утуйарга таҥас-сап баар, ол өттүгэр кыһанымаҥ. Аттаргытын ол үрүйэнэн киллэрээриҥ, сөп дуо? --диэбит.

Ыарахан ыалдьыттара, ол этиигэ сөбүлэһэн, аттарыгар тахсыбыттарын кэннэ, син биир, урут-хойут да буоллар, тоҕоостоох түгэни булан, эмискэччи үрдүгэр түһүөхтээхтэрин таайа-билэ сылдьар буолан, өлбөт-сүппэт сүбэтин тобулбут.

Урдустар, төһө да тугу да билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буолан ньылбыҥнаспыттарын иһин, тутталлара-хапталлара иччилээҕэ, тыллара-өстөрө түгэхтээҕэ сүрдээх. “Кинилэртэн куотан, хорҕойон да диэн ханна баран сир өтөөрү, ол кэриэтэ саба түстэхтэринэ, харах симнэ быһаарсан кэбиһиэххэ!” дии санаат, Данко быһаҕын саппыкытын оһугар кыбыта анньыбыт, халҕан кэннигэр бүк сиргэ саатын ииттэн кистии уурбут, сүгэтин намылыйан сытар тэллэҕин анныгар уктубут.

“Бу дьон кини хайаан да таптайа сытар көмүстээҕэ буолуо диэн тиийэн кэлбиттэрэ саарбаҕа суох. Тыын тыыҥна харбас. Иннинэн сирэйдээххэ биллэрбэккэ, хаптаҕай кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ чып кистээн кыра оҕолуу бүөбэйдээн мунньа сытыарар дьоһун көмүһүн, тыына да быстыа буоллар, кимиэхэ да этиэ, биэриэ суоҕа!”

Дьэ, ити курдук, иннин-кэннин хайынан эрэ баран, уотун оттон, күөһүн, чаанньыгын уурбут.

Хааннаах хапсыһыы буолар түгэнигэр мөлтөөн-ахсаан, тобуктаан биэрдэҕинэ, муннукка хаайан, өлөр-тиллэр икки ардыгар киллэрэн, ыган- түүрэн бардахтарына, айахтарын бүөлэниллиэ диэн, кыракый мөһөөччүккэ көп түгэх кутулла сылдьар көмүһүн орон анныгар уган отунан тарыйан кэбиспит.

“Бээрэ, ити кинилэр миигин, биһигини хантан билэллэрий?.. Арай Ванька, хаайыыга сылдьыбытынан, онно билсибит-көрсүбүт атастара- доҕотторо буолуо дуо?.. Киһилии кэпсэтэр-ипсэтэр буоллахтарына сыыйа- баайа кинилэр ис кистэлэннэрин билэ сатаабыт киһи?.. Дьэ, дьикти...”

Дьоно, аттарын үүтээн аттынааҕы үрүйэҕэ ыыталаан баран, илиилэригэр тутуурдаах сабдыгыраһан киирэн кэлбиттэр.

Көнө саастаах куруҥаҕы хайыталаан, ону суоран оҥоһуллубут остуолларыгар лэкэчэктэргэ олорон, чүмэчи уматтан, аһыырдыы тэриммиттэр. Ыалдьыттар аара суолларыттан ордоруммут испиирдэрин тобоҕун уулаабыттар. Данко бэҕэһээ аҕай өлөртөөбүт икки эрдэҕэс улара ыгыччы буһан турарын хоторо охсубутун хол-буут арааран хадьырыйбытынан киирэн барбыттар.

—Чэ, билсиһиинэн-көрсүһүүнэн буолуохтун! Кимнээххитин-туоххутун сыыйа-баайа сэһэргээн иһиэххит буоллаҕа. Миигин бэркэ билэр, истэр аҕай эбиккит. Хара тыаҕа дуурданан, дьонтон-сэргэттэн тэйбитим быданнаата, ол тухары мин туспунан, ким эмэ истэрэ-билэрэ буолуо диэн түһээн да баттаппат этим, -- диэт, дьиэлээх, бар түүнэн саба үүммүт модьу илиитин күөрэс гыннаран, арыгылаах куруускатын өрө көтөхпүт.

Ыалдьыттар, куруускаларын таҥхас гыннаран кэбиспиттэр.

Ас да итиитэ, арыгы да хатана дьайдаҕа буолуо, сотору соҕус буолан баран, саҥалара-инэлэрэ хойдон, көөнньөн барбыт.

—                 Биһиги көмүстээх тайҕа көкөттөрөбүт. Мин Аанньаах эргиммин, Куйдуһун Сүөдэр диэммин, илээтирэн, илэчийэн сылдьыбытым ыраатта. Оттон бу аттыбар мэрэллэн олорор уола хаан Ньоох Ньукулай диэн кыайар, хантан да хааннааҕа, туохтан да тууралааҕа биллибэт, мээнэ кэриим ытын курдук бэйдиэ сылдьар чэмэй. Өлөрөн-өһөрөн да бардаҕына, уоран-талаан да турдаҕына, ыраахтан аҕалбат киһийдэх! — диэн Сүөдэр кэлэйбиттии киһитин диэки сапсыйан кэбиспит...

—                 Дьэ, ити курдук билсэн турабын сиэхситтэрбин кытары... — Данко итини барытын кэпсиирин быыһыгар тохтоон чочумча олорбохтоото, онтон соһуччу төбөтүн хам туттубутунан сууллан түстэ.

Кини тииһигэ киирэн өрө мөхсөн, ыарахан-ыараханнык ис-иһиттэн эҥсэлитэн ынчыктыы-ынчыктыы, өйүн сүтэрэн туймаарыйан барда. Тэрэппииннээх, киһилэрэ иэдэйэн эрэрин көрөн, ойон турдулар. Айаҕалыы сатаан, чэй иһэрдэн мадьыктаһан көрдүлэр да, туһа тахсыбата. Ньимийэн, ыттаччы хатан, хаан оҕуолаабыт дьабадьытынан куппут уулара таҥнары саккыраата.

Кыаҕын былдьатан, өлөр-тиллэр икки ардыгар сытар тайҕа бу ааттааҕар соһуччу түбэһэ кэлбит айан дьоно тугунан да көмөлөһөр, үрүҥ тыынын өллөйдүүр кыахтара суоҕа.

Ол эрээри, төһө да уоран өйдөппөккө түһэн чэгиэн этин-сиинин сэймэктээтэллэр, күлгэдийбэт күүстээх бухатыырдыы модун киэптээх-таһаалаах Данко, былыт быыһынан күн кылахачыйан ааһарыныы, кыратык да буоллар, тыын ылан, өйдөнөн кэпсээнин түмүктээбитэ.

—                 Дьэ... доҕоттоор!.. Кимнээх диэн эбиккит буолла?.. Өлөр-хаалар күн тирээтэ быһыылаах... — өрүтэ тыынан, уһуутаталаан ылла, онтон хардырҕаан хаанынан силлээтэ. — Кыайан да кэпсиир кыаҕым суох буоллаҕа дуу... -- диэн муҥатыйа-муҥатыйа, Данко Дьөгүөппүй биэрбит уутун

ыймахтаата уонна тыын быһаҕаһынан тыына-тыына эмиэ саҥаран барда.

—                 Олоҕум... маннык эрэ... түмүктэниэ дии санаабатаҕым... Өрө көрөн, тыыллан-хабыллан аҕай сылдьыбытым... ол аньыытыгар-харатыгар бу умса хоруйдаҕым... Оо, абаккам да баар эбит... Биир-икки кэридэх быралгыттан өлүөм, баҕалыы сыһыллан хаалыам диэбэт этим...

Ити кини кэпсиир дьоно, Бодойбоҕо сылдьан, Испирдиэнкэлээх Данко дьоно буолалларын билэн баран, бардам, дохсун санааларыгар тайҕа аатырбыт-суолурбут ааттааҕын иннин ылаары, мунньа сытар көмүһүн лөкөччү уурдараары, төннөллөрүгэр кэннилэриттэн батыһан кэлэн, кини аанын аспыттар эбит.

Испирдиэҥкэлээх, куоракка чэҥкээйи оҥостумаары, аара сиргэ атах тардан ыыталаабыт аттарын тутан, сүгэн кэлбит астарын-үөллэрин түһэрэн, чэйдээн сынньанан ааһаары тэриммиттэр. Онно да үгэстэринэн кыратык арыгы испиттэр. Төһө уһаабыттара буолла. Сынньана олорон, туохха ыксыахтарай, сытан утуйан оҥторон хаалаахтаабыттар.

Ону эрэ кэтэһэ-күүтэ олорбут сиэхситтэр Ванькаҕа сыбдыйан кэлэн, өлөрөн баран, Испирдиэҥкэни сор хаанын сордуу-сордуу сирдьиттэнэн манна тнийэн кэлбиттэр. Киниттэн Данко туһунан барытын билбиттэр. Сордооҕу үнтү кырбыы-кырбыы ээҕин этиппиттэр, тойоно көмүһүн ханна уура-кистии сытарын билэ сатаабыттар да туһа тахсыбатах. Түмүгэр дьаһайан баран, суор- тураах аһылыга гына, аппаҕа үҥкүрүтэн кэбиспиттэр. Оннук үлүгэрдээх ллдьархайы онорон баран, ох курдук оҥостон, Данко иннин ыла, булбут көмүһүн лөкөччү уурдаран ылаары, үүтээнин аанын аспыттар эбит...

Данко хараҕын быһа симэн сыппахтаата, онтон, сымыһаҕын быһа ьггыран титирии-титирии, дьонугар эргилиннэ. Тэрэппииннээх Дьөгүөппүй саната суох тааһыран олордулар.

— Дьонум киргэ-хоххо сыстыбатах айыы оҕолорун курдук ньылбаарыйбыттара. Саналара-иҥэлэрэ мүөттэммитэ сүрдээҕэ. Сүөдэр бастаан оннук илэчиискэлэрбит, кэриим ытын курдук бэйдиэ сылдьабыт эҥин диэн этитэлээбитигэр киһи эрэ дьаарханыах айылааҕа. Оттон мин кинилэртэн тугун куттаныамый? Оччолооҕу көрсөн баччаҕа кэллэҕим эбээт.

Бытыылкабытын бүтэрэн, уларбыт этин мииннэри-оттору түгэҕин көрөн эрдэхпитинэ, Сүөдэр киһитиниин таһырдьа дьөгдьөрүспүттэрэ. “Кыра астаахпыт, ону киллэриэхпит, таарыччы чэпчэтиниэхпит”, — дэспиттэрэ.

Мин, арыгыттан бытыгым да бытыгыр гымматах киһи, дьонум аҕалбыт сонун астарыттан ону-маны хабыалаабыта буола олордум.

Ыалдьыттарым тоҕо эрэ наһаа уһаабыттарыттан уонна бэйэм даҕаны көҕүрэттэ, дьэгдьийэ түһээри таһырдьа дьулуруйдум. Үүтээним кыараҕас намыһах аанынан оннук-маннык бүгүллэн орҕостон тахсан истэхпинэ төбөбүн туох эрэ олус ыараханынан охсон сүр үлүгэрдик өрө ньиргийэ түстэ да, ханна да барбыппын билбэккэ сирим-халлааным кулахачыйбахтаат, түн харанаҕа ньим гынан хааллым.

Төһө өр сыппытым буолла, арай биирдэ өйдөнөн кэлбитим, кыа хаан ортотугар сытар эбиппин.

Онтон иһиттэхпинэ Сүөдэр саҥата: “Барыта киһиттэн тосту-туора туттуулаах тойооску эбиккин! Ити киһини арыый кыра да соҕус маһынан дөйүтүөххэ сөп эбитэ ини, эн буоллаҕына, күүстээххин көрдөрөн, ити үлүгэрдээх суон болооччунан төбөтүн хампы охсон, хаана өрө ыһылла түһүөр диэри дуксуйа да турбутуҥ баар ээ! Дьэ, билигин өлбүт киһиттэн хайдах гынан көмүһүн ыган, ээҕин этитэн ылабыт?!” -- диэн бардьыгыныыр.

“Ити үлүгэрдээх сүдү улахан адьархайы орто дойдутун уһуннук умнар гына дуксуйбатаххына, бэйэбитин былдьыыр буоллаҕа. Ханна көмөлөһөрүн оннугар, куттаммыта буолан, онно-манна саһа сатаан хопчороҥноон эрэрин дии! Хайа сах сөп буолан дөйөн тыылла сытар киһини сирэйин-хараҕын тунайдаабыта, онно-манна тэбиэлээбитэ буолан такыҥнаан эрэриҥ буолбаат?! Эбиитин куҥ этигэр быһыччаҕынан ыаллаталаары гыммыккын кыл мүччү тохтоппутум. Чэ, чэ, хата, барыах! Били кэлэн иһэн дьууктаталаабыт аһайдарбыт таһаҕастарын тырҕайыах. Ити сытар адьарайга албыннаспыта буолан ньылаҥнаан хадаҕалаан кутаҥҥын арыгыга быыра топпотум, бытыгым эрэ убайан хаалла. Төһө да баараҕайын, модунун иһин, оҕо бөчөөхпүн сынааҕын уҥуоҕа халыр гына түһүөр диэри ньиргитэргэ дылы гыммытым. Оннооҕор эт илиибинэн, уурар биир саһааннаах нууччалары утары туран, бу толунньаҥынан дуксуйдахпына, тиэрэ таралыс гыналларын оннугар, нукус гынан тобуктуу түһэн, бэйэбин сиирэ-халты баттыы сыһан сууллар буолаллара. Ыарахан сутурукка кыра болооччу сыыһа эбиллибитэ суоһар суол буолуо диэн сэрэйэбин. Дьиэлээх тойонуҥ суукка аҥаарынан өйдөннөҕүнэ даҕаны икки-үс хонукка суорҕан-тэллэх киһитэ буолуохтаах!” — Ньоох, ыт төбөтүн саҕа сутуругун киһитин сирэйигэр үҥүлүтэн мулукучуҥнатан, күөстүү үллэн киһиргээн-киһиргээн баран, туран хайа эрэ диэки талырдыы турбута.

Биирдэрэ тугу эрэ хойуутук үөхсэн киҥинийбэхтээн иһэн, Ньооҕун батыһан, моонньун уһата-уһата, киһитин кэнниттэн дьүккүҥнээбитэ. Ыга охсуллан, төһө да өлөр-тиллэр икки ардыгар сыттарбын, күүспүн- уохпун мунньунан, салҕалыы-салҕалыы үнүөхтээн олоро түстүм. Ыаҕастаах уулуу ыараан хаалбыт дыҥ курдук төбөбүн хаҥас өттүгэр ханньары тарда турар, сол да тохтооботох хааным сүүспүнэн, иэдэспинэн сынньылыйара биллэрэ. Хараҕым ирим-дьирим, ыараан, сабыллан бара турар. Халтаһаларбын атытан көрө сатыы-сатыы, аан кэннигэр кистии кыбыппыт саабын тоҕус сорунан түһэхпэр ылан ууруннум. “Хайдах эмэ гынан өйбүн сүтэрбэккэ, дьороҕойдук туттан өстөөхтөрбүн өһөрдөрбүөн?!” диэн уодаһыннаах санаа үүйэ-хаайа туппута, туох баар күүһүм-кыаҕым барыта ити эрэ санааны толорорго түмүллэн, тыҥаан аҕай олорбутум.

Төһө өр олорбутум буолла, өйбүн сүтэриэхчэ түүл-бит курдук түлэкэдийэн, хараҕым сабыста сабыллан барыталаан эрдэҕинэ, сиэхситтэрим саҥаларын дорҕооно, күлсэллэрэ иһилиннэ. Мин чөрбөс гына түстүм. Кинилэр бэйэлээхтэр, кыайа-хото өрөгөйдүү сылдьар буоланнар, халлааны хабарҕаларынан, байҕалы тобуктарынан хой баһын эрдэн бу чугаһаабыттар. "Өйдөннөр эрэ, туох баар булууларын ыраас мууска ууран биэрэр гына эзҕин этитиэҕим! Кинини баҕас, билигин кыната сарбыллан эстэн сытар зрэйдээҕи, ийэтигэр-аҕатыгар эппэтэх эгэлгэ тылын-өһүн этитэн көрүлүү- нарылыы түһээхэйдиир инибин?!” — диэн антах баран, арыгы булан биллэ- хөстө эбиммит Ньоох булдьуйбут саҥата сиигирэн, сөрүүдүйбүт киэһээҥҥи салгыҥҥа чуо дуораһыйан иһиллэн кэлбитэ.

Онтон сотору соҕус буолан баран, үүтээн хаҥас ойоҕоһунан күлүгүлдьүһэллэрэ көстүбүтэ. Мин саабын оргууй аҕай өрө көтөҕөн, ордук кутталлаах, дьулааннаах диэммин бастакынан Ньооҕу төкүнүттүм. Саа тыаһыттан уонна киһитэ үлүгэрдээхтик үөһүн тартарбытынан умса хоруйбутуттан өмүттэн, ханна да барыах-кэлиэх сирин булбакка дөйүөрэн хаалбыт Сүөдэр кэмниэ кэнэҕэс өйдөнөн куотуох курдук буолан эрдэҕинэ, тутуу тылдьаһан, ыраатыннарбакка суулларбытым. Уонна... уонна... өстөөхтөрбүн өһөрөн өрөгөйдөөбөккө, сиэхситтэрбин самнаран саргыламмакка... тыҥаан, күүрэн аҕай олорбут бэйэм эмискэ нукаай курдук буолан, түлэс-балас түһэн, иэдэйэн аҕай бардым. Биирдэ өйдөннөхпүнэ, саабын соспутунан, ханна зрэ кыбылла-кыбылла сыыллар курдугум... — Данко уһун-киэҥ кэпсээнин бүтэрэн уоскуйа быһыытыйда уонна модун түөһүн муҥунан иҥсэлээх- инсэлээхтик салгыны эҕирийбэхтээтэ.

— Эһиги миигин хантан булбуккутуй? Сиэхситтэри көрбөтөххүт дуо?

Тэрэппииннээх, тугу да саҥарбакка, сирэй сирэйдэрин эрэ көрсөн «эбистилэр, киһилэрэ даҕаны салгыы ону-маны ыйыталаһа барбата. Сыппахтаата, ол быыһыгар кыратык нухарыйан ыларга дылы гынна.

Атыыһыттаах, киһилэриттэн дьэ араҕан-аралдьыйан, ас тэринэн аһаан бардылар. Аччыктаабыттар ахан эбит.

Ол олорон, хайалара даҕаны соторутааҕыта аҕай суоһар суол сатыылаабыт уораҕайыгар атахтарын укпуттарыттан салла санаатылар. Ити үлүгэрдээх өлөрсүү-өһөрсүү үгэннээн турдаҕына түбэһэ кэлбиттэрэ буоллар, кинилэргэ да туох быһылаан тосхойуо биллибэт эбит.

Дьөгүөппүй, эдэр киһи, маннык алдьархайга түбэһэ илик буолан улаханнык куттанан, кыраҕыйан олороро. Оттон Тэрэппиин тугу саныырын, өйүгэр ханнык буурҕа-силлиэ ытылларын сэрэйэр кытаанах этэ. Арай хаһан эмэ долгуйдаҕына, туорхаһыйдаҕына буоларыныы, муннун аннынааҕы тор курдук бытыгын имэриммэхтээн ылара.

“Үүтээн хаҥас да, уҥа да өттүлэриттэн сырыттыбыт эрээри, ити Дааҥка кэпсиир сиэхситтэрин булан көрбөтүбүт ээ... Кырдьыга, ону билбэт буолан, чуо манна дьон эрэ өлө сыталлара буолуо диэн түһээн да баттаппат буоллахпыт. Өлүөхсүттэр, ытыллан баран балааскайдаан, хойуу оттоох талах быыһыгар сууллуталаабыт эбит буоллахтара...”

Тэрэппиин итинник саныы-саныы аһаан бүтэн, саҥардыы табахтыах курдук буолан истэҕинэ, Данко хатан баҕайытык кыланыталаан ылла уонна айаҕыттан хааннаах күүгэн бардыргыы-бардыргыы тыынын былдьаһан чиччигинии сытта. Лиһигирээбит толуу киһи ыарыытын тииһигэ киирэн өрө мөхсөн барбытыгар мөкүнүк маһынан оҥоһуллубут ороно үрэллиэххэ дылы буолла, онтон улам-улам сэниэтэ эстэн, өҥүргэһинэн көрөн налыйан барда.

—                 Чэ, киһибит сыта түстүн, хата, тахсан дьэгдьийэ, салгын сии түһэн киириэх! — Тэрэппиин үөһэ тыыммытынан туран кэллэ уонна уолун диэки хайыста.

Дьөгүөппүй, итини эрэ күүтэн олорбуттуу сулбу ойон туран, киһитин батыста. Субу өлөөрү сытар киһини кытта олорон, ыараан, улугуран хаалбыт эттэрэ-сииннэрэ таһырдьа тахсааттарын кытта чэбдигирэргэ дылы гынна. Арҕааттан анысханнаах тымныы тыал аргыйар. Халлаан, кырсын сууйан чэмэлийбэхтээн баран, хаһыҥнаан бытарытара кэлбит быһыылаах.

Тэрэппиин, көмүстээх тайҕа орто дойдуга туохтан да иҥнэн-толлон турбатах талаанньыта, хабараан халабардьыта Дааҥка, муҥур уһугар тиийэн боҕуттан сыппатаҕа буоллар, кинилэри хайдах көрсүөхтээҕин оҥорон көрөн саныы олордо уонна ис-иһиттэн этэ салаһан, иэнэ кэдэҥнээн, мэктиэтигэр, куйахата бүүрүтэ туппахтаан, хараҕа ирим-дьирим буолуталаан ылбахтаата. Кимиэхэ даҕаны туох да үчүгэйи санаабатах, аҥаардастыы айбардаан, өлөрөр-өһөрөр, уорар-талыыр эрэ адьынаттаах адьырҕа кинилэри даҕаны “ааһан иһэр айан дьоноҕут!” диэн маанылыыра биллибэт этэ. Улаханнык тыл аахсыһыннаран чаабырҕаппакка эрэ биллибэтинэн дьаһайталаан да кэбиһиэн сөптөөх, малларын-салларын, көлөлөрүн хайдах баҕарар илдьэ хаалар кыахтаах киһи эбитин бу олорон илэ бааччы өйдөөтө.

—                 Дьэ, ити эбит буоллаҕа өлөр өлүү айаҕар бэйэҕинэн киирэн биэрии... бэйэҕинэн... —диэн иһиллэр-иһиллибэттик саҥа таһааран ботугуруу олордо.

Дьөгүөппүй киһитэ тугу саҥарбытын иилэн истибэтэр даҕаны:

—                 Туох диэтиҥ, Тэрэппиин Баһылайабыс? — диэн ыйыппыта буолла.

—                 Ээ, таах, мээнэ, — атыыһыт олорбут маһыттан туран эрдэҕинэ үүтээн иһигэр ынырык хатан кыланыы иһиллэрин кытта дьүүлэ-дьаабыта суох тыас-уус өрө барчалана түстэ.

—                 Тыый! Киһибит турда ээ, быһыыта?! -- диэбитинэн Дьөгүөппүй ойон турда.

— Тииһигэ, тииһигэ киирдэҕэ, чэ, киириэх, -- диэт, Тэрэппиин үүтээн иһигэр тилигир гынан хаалла. Киирбиттэрэ, Дааҥка төбөтүн икки илиитинэн хам туттубутунан сиргэ өрө тиэйэ сылдьара.

“Көтөр төбөҕө табылыннаҕына маннык тохтоло суох эргий да эргий, мөҕүс да мөҕүс буолар үгэстээх, онуоха дылы буолан...” диэн отой да тосту- туора санаа атыыһыт төбөтүгэр охсуллан ааста.

Дааҥка модун илиитэ күөрэҥнээтэҕин аайы үүтээн эркинэ ыар сутурук ыалдьыттыырыттан өрө дьигиһийэ, титирэстии түһэр, оччоҕуна онон-манан даҥ буора куккураччы тохтор.

Тэрэппииннээх ити айылаах сордоно-муҥнана сытар киһиэхэ, баҕарбыттарын да иһин, тугунан көмөлөһүөхтэрэ баарай?! Саҥата-иҥэтэ суох лэкэчэктэргэ соҥуоран олордулар. Киһилэрэ быһымахтык мөхсө түһэн баран, сыыйа мөлтөөтөр мөлтөөн айаҕар мустубут бөлүөх хааны саба тибиирэн кэбиһэ-кэбиһэ сытан барда.

Сыппахтаабыта син балай да буолуута, эмискэ тыынардыын чэпчээн, хайдах эрэ кэҥээбиккэ дылы гынна уонна муус курдугунан дьэҥкэччи көрөн кэллэ. Уу көрдөөн истэ.

Онтон төрүт да күүһүн-уоҕун өһүлэр хабыр охсууттан эчэйбэтэх киһилии бэрт холкутук:

—                 Дьон эрэ буолларгыт, бука диэн, уҥуохпун тутан бараарыҥ... Аны кэлэн өрүттэр, чэчириир биллибэт... Орон анныгар кыбыта анньыллыбыт кыра көмүс баара буолуо... Ити лотуок анныгар кумахха эмиэ баар... Ону ылаарыҥ... Эһиги манньаҕыт ол буолуохтун! Күнүн-түүнүн билбэккэ, эҥин-эҥин аньыыны-хараны оҥоро-оҥоро үлүмнэһэн муспут көмүһүм да днэхтээн... Таах хааллаҕа... — Данко сүөм түһэн муҥатыйыах курдук буолан иһэн, ис-иһиттэн кимиэллээхтик сөтөллөн күпсүйэн-күксүйэн барда, онтон устунан иэрийэн, тыына хаайтаран бопторуохха айылаах буолан өрүтэ мэҥийдэ.

Ити муҥнана сытан, эмискэ төлө биэрэн, титирэстии-титирэстии:

—                 И-и-и... ти... ү-үү... үүтээн илин... муннугунан... нан... ку... ку... ку... — диэн этиитин ситэрбэккэ, өйүн сүтэрэн тартаран чиччигинээтэ уонна ол кэннэ кыайан өйдөммөккө тыынара кылгаатар кылгаан өлөн, иһийэн хаалла.

Тэрэппииннээх киһи өлөн күлүгүрбүккэ, дьааһыгырбакка дылы буолбут үутээнтэн уку-суку туттан таһырдьа батысыһан таҕыстылар.

Орто дойдуга ууну-уоту ортотунан “мин аҕай дуо?!” диэн тыыллан-хабыллан сылдьыбыт Данко талаанньыт кимтэн да ордугу-хоһу утары ууннарбат, уоран-талаан өрөгөйдөөбөт буолан өлөн тыыллан сытара. Ойохтонон, оҕо төрөтөн, дьон тэҥинэн дьоллоохтук-соргулаахтык олорор чөөмпөөр дъылҕаны талбакка, дьонтон-сэргэттэн тэйэн, кыыллыйан сылдьан, үөн- көйүүр курдук биллибэтинэн сиик-симэһин буолан симэлийдэҕэ ити...

Атыыһыт өйө-санаата ол ханнык эрэ тайҕа талаанньытын татым дьылҕатын туһунан буола сылдьыа баара дуо?

Кини кэнники сылларга аҥаардас этинэн-аһынан, түүлээҕинэн эрэ эргинэн уһун отун оттооботун өйдөөбүтэ. Араас дойду илэчиискэлэрэ, хас төгүл эбитэ буолла, эбэн-сабан атыылаабыт малларын-салларын, астарын- үөллэрин, хара көлөһүнүн тоҕон туран, тоҕус сорунан, аҕыс айдаанынан, сэттэ эрэйинэн үлүгэрдээх ыраах үрэх баһа дойдуга сыһан-соһон илдьэн, бэйэтин көлөһүнүн эрэ толуйар гына эбэ түһэн, түһээн бөҕөнү төлөөн туран атыылыыр. Кэлэ-бара, эргинэ-урбана сылдьан сорох атыыһыттар көмүһү кистээн батаран кур үбү көҥү тардалларын үгүстүк ымсыыра истэрэ. Кини даҕаны ордук киэҥ ыырданыан, дьоҥҥо-сэргэҕэ аата-суола киэнник биллиэн, били урут хаһан эрэ Ханаайап муннаах этэринии, “кылдьыыланыан” олус баҕарара. Гильдиялаах атыыһыттар сир-сир аайы маҕаһыыннанан, бэйэлэрэ бас билэр борохуоттанан, хас да хайысханан таһаарыылаахтык тэнийэн атыылыыр кыахтаналларын билэ-көрө да сырыттар, билиннитэ ордугургууруттан орпот.

Ити күн баҕата туоларыгар дьулуһан утуйарын, түптээх-таптаах олоҕун кыккыраччы умнан, умса-төннө түһэрэ, сабыта харбаһара хайаан да булгуччулаах этэ. Итиннэ мэһэйдэһэр, харгыстаһар туох эмэ туора күүс баара буоллар, барытын, саараабакка-чачайбакка, биир тыынынан ньылбы сотор, туһааннаах түгэнигэр өлөрсөр-өһөрсөр да кыахтаах курдук тыйыстык, дьэбирдик сананан сылдьара, ол да иһин буолуо, Дааҥка тиһэх тыллара кини дьуоҕа санаатын өрө күүрдэргэ, күүһүрдэргэ дылы гыммыттара.

Уһугулаан сытан, тыына быстарыгар киһи барахсан орто дойдуга олох олорон көстөн ааһарыгар тугу чорботон күндүтүк санаабытын эбэтэр туохтан ордук хомойбутун быктаран, биллэрэн өлөр диэччилэр. Өлүөхсүт “үүтээн илин муннутунан ку... ку...” диэн ситэ эппэккэ хаалбыт этиитэ кини өйүттэн-санаатыттан арахпакка кычыкылатарга, ойоҕоско тэһитэ анньыалаан имнэнэргэ дылыта, мэктиэтигэр, чэчэгэйэ ити быстах тылларынан чыбырҕаччы кэйэргэ дылы буолуталаан барбыта. Оттон уҥуохпун туттаххытына “манньаҕыт орон атаҕар кыбыппыт кыракый көмүһүм буоллун” диэбитин уолугар биллэрбэккэ бэйэтэ иҥэринэр бүччүм санааламмыта.

Дьөгүөппүй, көмүс эрэ, туох эрэ, эдэр киһи быһыытынан, онно эрэ улахан суолтаны биэрбэтэҕэ. Кинилэри аҕалара хара тыа кылааннаах түүлээҕин, бойум булдун кыайа-хото бултуурга эрэ үөрэппитэ уонна атын дьон ордугар- хоһугар хараҥарбат, ымсыырбат буоларга кытаанахтык ииппитэ.

Соторутааҕыта аҕай өлөн тыыллыбыт киһилэрин соһон таһааран, өрүс хааһа быстыбытыгар онон-манан барамньылаабыта, кэтэ сылдьыбыт, утуйбут таҥаһын-сабын быраҕан саппыта-бүрүйбүтэ буолан баран, быста, көөрөттө, куоһана турар эмпэрэ хааһын суулларан саба тарыйан унуох туппуттара. Ол кэннэ атын икки бөтөс өлүктэрин сыыр сыҥааҕыттан талах быыһыттан ньылбы соһуталаан таһааран, Данко унуоҕуттан ырааҕа суох дьаһайбыта буоллулар.

Атыыһыт көмүсчүттэр тутта сылдьыбыт сэптэрин-сэбиргэллэрин уонна Даанка саатын орон анныттан ылан илдьэ барардыы бэлэмнээбитэ.

— Чэ, тоҕойуом, өлбүт киһи диэн, кырдьыга, сытар сыгынах кэриэтэ буоллаҕа дии, туохтан куттаныахпыт, туорхаһыйыахпыт буоллаҕай?! — диэтэ уонна билигин аҕай өлүөхсүт сыппыт онно кураанахсыйан хаалбытын бэйэлэрин бөхтөрүнэн-сахтарынан сабыта быраҕаттаата.

— Кинилэр аньыылара-харалара туспа. Киһибитин кистээбит ааттаах дьон, өлүөхсүтү тиһэх суолугар атааран арыгыбыт тобоҕун түгэҕин көрүөх, --диэн дьаһайаат, Тэрэппиин Баһылайабыс матаҕатыттан иһит быһаҕастааҕын ылан остуолга уурда.

Даанка сыппыт оронун дьапсанытан баран, ас-үөл тардынан аһаан бардылар.

Күһүнҥү ытыс таһынар ыас хараҥа онно-манна ордон хаалбыт сырдык толбоннору биирдии-биирдии сабыта тутан симэлитэн истэ. Атыыһыт чүмэчи тобохтооҕун уматан, лүҥкүрбүт үүтээн иһэ үөрбүттүү күлүмүрдүү түстэ.

Арыгыларын сыппайа-сыппайа, салгыы аһаатылар, онтон таһырдьа гахсан балай эмэ буолан баран, киирэн, утуйардыы тэриннилэр.

—                 Тоҕойуом, Дьөгүөппүй, мин манна кыратык тардыллар киһи буоллум быһыылаах, өлүөхсүт кэпсиир бииргэ үлэлээбит дьонуттан, баҕар, хайалара эмэ кэлиэ, биитэр били тыла суохтаах даҕаны кэлиэхтэрин эмиэ сөп. Онон, арыый аҕай саастаах киһи, мин, хаалан эриим. Эн сарсыарда тур ла дойдулаа. Аҕаҕар оннук алдьархай тахсыбыт сиригэр сырыттым эҥин диэн тугу даҕаны кэпсээмэ. Кырдьаҕас киһи соһуйуо, эҥин-дьүһүн буола сылдьыа. Миигин кытта эйигин таах сибиэ ыыппыппын диэн кэмсиниэ, санаатыгар тутуо. Сөп дуо?

Уол дириҥник үөһэ тыынна:

—                 Сөп-сөп! Мин бэйэм да оннук дии саныыбын. Урут бултуу сылдьан, бу дьону түбэһэ түһэн көрөн аастахпына си-дьүгээр туох да кыһалҕата суох курдук үлэлии-хамныы сылдьар буолааччылар. Оттон ис иһигэр киирдэххэ, улахан иирээннээх олохтоох, араастаан күрсэн-харсан, өлөрсөн-сүтэрсэн, бэрди бэрт баһыйан сылдьар, олорор дьоно эбит буолбаат! Салынным...

—                 Оннук, оннук. Ол улахан омуктар тугунан тыыналларын биһиги эрэйдээхтэр хантан билиэхпит баарай?! Кэриэ Сирэй кэпсиирин итэҕэйэр буоллахха, бу дойду үрэхтэрин-үрүччэлэрин кытыыларынан эҥин араас лойду бэртэрэ, илэчиискэлэрэ көмүс көрдөөтөҕө буолан бып-былтаҥнас, ан-ыныахтас үһүлэр. Тэгил, чиэски дойдуну мээнэҕэ буулаабатах, бу сиргэ аанньанан адаҕыйбатах урдустар буолуохтара. Кэм туох эрэ туһанардаах, ордуту-хоһуну уобардаах буолан дьиэгэниһэн эрдэхтэрэ. Оннооҕор суорума суолламмыт Дааҥка ити үрэҕи баһылаан-көһүлээн көмүсчүттэр хас да артыалларын көрөн-истэн аҥаардастыы айбардаан олорбута үһү. Дьэ, билигин ол дьон талаанньыттара өлбүтүн иһиттэхтэринэ көҥүл-босхо бардахтара ол--Тэрэппиин, төһө да барытын баһын-атаҕын да буоллар удумаҕалыы сырыттар, бу уоһуттан уоһаҕа да куура илик оҕочооско дьиннээх ис санаатын тиэрэ ууран биэрбэтэ.

— Чэ, түүн да ыраатта быһыылаах, утуйуох.

Уол да судургу киһи буолла, эдэр эдэр курдук, туох да уһуну-киэҥи саныыр дьулҕаныгар түспэккэ, улаҕа диэки хайыста да утуйан тигинэппитинэн барда.

Атыыһыт, Дааҥка кистээбит көмүһүн хайдах көрдөөн бойум булууланарын ырыта, өр сыымайдыы сытан баран, бэрт эрэйинэн утуйда.

Тэрэппиин сарсыарда уола барарыгар:

—Тукаам, киһи олоҕор хаһан баҕарар үөйбэтэх-ахтыбатах өттүгүттэн араас быһылааннар, моһоллор күөрэйтэлииллэрэ баар буолар баҕайыта. Оннук биир түгэни, чэгиэн өйгүнэн-санааҕынан сылдьан түбэһэн, эт хараххынан көрөн, билэн баран эрдэҕиҥ. Эдэр оҕо киһи итини бултаан-алтаан, үлэлээн-хамнаан аралдьытан умна сатаа, сүрэххэр-быаргар иҥэрдэн, сөҥөрдөн ыарык-баттык оҥосто сылдьыма. Орто дойду олоҕо оһоллоох, үгүс иирбэ-таарба араллааннаах, ол аайы барытын өйбүтүгэр-санаабытыгар оҕустаран, иэдэйэн-куудайан истэхпитинэ ханна тиийиэхпитий? Кытаат! Эрдий, эр бэрдэ буол! Миигин сирдээн сылдьыбыт үтүөҕэр бу сааны илдьэ бар. Куттаныма, тайҕа ааттааҕын аньыылаах-харалаах саата диэн ороһуйа санаама. Ол иччитэ киһиттэн чиэски да майгылаах-сигилилээх эбит буоллаҕына, онно ити саа тугун буруйай? Уонна өлүөхсүт даҕаны ыксаан, муҥур уһугар тиийэн тыынын эрэ көмүскэнээхтээтэҕэ дии? Дьоҥҥор Тэрэппиин атыыһыт биэрдэ диэн өскүөрүтүн эрэ этэн кэбиһээр, төннөрбөр атаһым Тоҕой оҕонньорго бэйэм да барытын быһааран сэһэргиэм. Эн бэйэҥ бу буолбут алдьархайы кимиэхэ да быктарыма. Дьон өйө-санаата кылыс буолар дии, биһигини бэйэбитин да суут-сокуон хараҕар буруйга-сэмэҕэ үктэннэрэ сатыахтара. Бу хара тыа талаанньытын ким эмэ көрдөөн өрө көтүө диэн санаабаппын. Оннооҕор буолуохтар бу сиртэн сүтэллэр-симэлийэллэр да ким да кыһаммат, “сүппүт үһү” диэн дьон тылын уһугар үһүйээн эрэ хаалааччы.

Уол хайдах эрэ этэ тардан, дьигиһийбэхтээн ыларга дылы гынна.

—                 Кэбиис, кэбис! Аньыыта бэрт! — Дьөгүөппүй, мэктиэтигэр, омуннаахтык уһуутаталаан ылла.

Кини маннык бэйэлээх килэйбит-халайбыт үтүөкэннээх сааны урут көрбөтөх-истибэтэх буолан ымсыырара-баҕарара олус этэ, ол эрээри аньыыргыыра бэрдиттэн төттөрүлэһэ, кэтэмэҕэйдэһэ турда.

 

Бу түһүмэх бүтүүтэ бэчээттэниэ

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь