home
user-header
ЧУУМУ БҮЛҮҮ - 6.3 (Түһүмэх бүтүүтэ)
bytyk1944 9 сентября 2019 г., 06:29 448

Инникилэрэ:

 

http://Чуумпу Бүлүү - 1: https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142546#comment-8262413

Чуумпу Бүлүү - 2: http://https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142623

Чуумпу Бүлүү - 3 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142716

Чуумпу Бүлүү - 4 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142789

Чуумпу Бүлүү - 5 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142856

Чуумпу Бүлүү - 6.1 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143011

Чуумпу Бүлүү - 6.2  https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143109

 

 

 

 

 

 

Атыыһыт уола, төһө да ылбат буола сатаатар, сааны көрө-көрө хараҕа дьикти кыымнарынан чаҕылынныырыттан саарыы сатаабата.

— Тоҕойуом, эйиэхэ, бултуур-алтыыр киһиэхэ, үйэҕэр-сааскар, биирдэ эмэ дэҥҥэ түбэһэр түгэни мүччү тутума. Кинилэр аньыылара-харалара туспа, оттон эйиэнэ дьылҕаҥ букатын атын. Бастаан эрэ утаа куттаммыта, дьиксиммитэ буола сылдьыаҥ, онтон дьыл-хонук аастаҕын аайы улам-улам убанан барыаҥ, онтон кэлин букатын бэйэлээтэр бэйэҥ киэнэ буолбутун билбэккэ да хаалыаҥ. Итиннэ туох да киһи сүөлүргүөҕэ, ытырыктатыаҕа суохха дылы, -- Тэрэппиин, мас-таас курдук кытаанахтык саҥарталыы- саҥарталыы, сааны булгу тутан туох эрэ өрбөҕүнэн суулаата уонна ботуруоннарын, буораҕын, доруобунньугун тус-туспа мөһөөччүктэргэ наардаталаан уол бэрэмэдэйигэр хаалаан, суһал үлүгэрдик төргүүлээн, уурбут-туппут курдук, дьып-дьап оҥорон биэрдэ.


Дьөгүөппүй, төһө да дьик-дьах тутуннар, атыгар олоро биэрээт, атаҕар биллибит саа тымныы тимирэ көмүсчүттэргэ буолбут дьулаан суолу эмиэ санатан ылла да буоллар, эргиллэн да көрбөккө, туос бөтөрөҥүнэн дьигиһитэ турда.

Тэрэппиин туоһу буолуохха уонна булумньутуттан өлүү үллэстиэн сөптөөх оҕочооһо тылын ылынан барбытыттан чэпчээбиттии үөһэ тыынна. Аны хайдах гынан ханан-ханан көрдөөн көрүөҕүн торүмнуу-торумнуу өр табахтаата.

“Бээрэ, кини ку... ку... ку...” диэн ситэ эппэккэ хаалбыт тыла тугуй?..

Туран, үүтээнин илин өттүн сиһилии сирийэн көрүтэлээтэ да, көмүһү кичимэлээн кистиэххэ айылаах бэлиэ сири булан көрбөтө. Өйө-санаата даҕаны тобуллан, дьэҥкэрэн кэлбэтэ. Үүтээнтэн биэс уонча хаамыы сиргэ улахан кумалааннаах муҥураат күлүгүрэн турара, ол бэтэрээ өттүгэр ычыкын курдук өрүс тамалҕан талаҕын быыһынан кыракый ырааһыйаларга ол-бу оллорооттор-боллорооттор, куоһаахтар көстөллөрө уонна үүтээн ыксатыгар тиийэ таас былаастаах кумах кытара сытара.

— Ити куоһаахтартан биирдэригэр эмэ буолуо дуо?! Ку... ку... куоһаах, куоһаах! — дии-дии, атыыһыт тааллыбатах таабырыны таайбыттыы үөрэн өрө көтө түстэ. 

—- Куоһаах, куоһаах эбиит, бу дьолу, дьолум манна тосхойоорой?! -- диэн баллыгырыы-баллыгырыы, хойгуо, күрдьэх ылан, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук, түбэһиэх куоһааҕы булан хаһан-түөрэн дьүккүйбүтүнэн барда.

Чэй быстыҥа, омуннуран-төлөннүрэн туран, хас да куоһааҕы хаһан тибийиктэттэ. Итииргээтэ. Халтаҥ сонун устан талахха иилэ бырахта уонна, уһун сындалҕаннаах үлэҕэ турунардыы, сиэҕин ньыппарынан, бэргэһэтин устан, үлүһүйбүттүү үлэлээн элээрдэн истэ. Күн саһарбыт тииттэр күлүктэриттэн мүччү көтөн үөрбүттүү, күөх халлаан туналы урсунугар тэмтэйэ ойдор ойон, алыптаах сардаҥаларынан күлүмүрдүү, мичилийэ күллэ.

“Кини туохха уган, төһө дириҥҥэ кистээбитэ буолуой? Бука, улаханнык злдьаммат-кээһэммэт туох эрэ тимир иһити булан кичимэлээн уурбут киһи буолуо ээ, ол эрээри, үлэҕэ хам кэлгиллэ сылдьар киһи наһаа диринник хаһан тиргиллэ турбатаҕа биллэр”.

Тэрэппиин элбэх сири хаста-түөрдэ, онон-манан кыра-кыра оҥхойдор оҥостор оҥоһон истилэр. Улахан соҕус эргэ чөҥөчөккө хараҕа хатанан кэлэн, онтун аннынан күрдьэҕин батары аспыта тимиргэ түбэспиттии тыаһаата. "Бу сытар!” диэн санаа атыыһыт өйүгэр кылам гынна да, тобуктуу түһэн, халыр-босхо барбыт илиилэринэн, булчут ыт иччилээх хороону хаһарыныы, буору уҥа-хаҥас ыспахтаан эрдэҕинэ, туох эрэ килэҥнээтэ. Тэрэппиин сүрэҕэ тигинэччи тэбиэлээн, икки чэчэгэйэ хаанынан туолан, өй-мэй буолуталаан ылла. Өр-өтөр буолбата, нэлэгэр иһит курдук хаптаҕай тааһы ороон таһаарда.

— Оо, хара ыт баара! Хайа үөдэнтэн быралыйан кэлэн, түҥ тыа собус- соҕотох чөҥөчөгүн анныгар киирбит сараһыный?! —диэн кыһыйан-абаран туран кыламмытын кулгааҕа эрэ истэн хаалла.

Кыыла турбут атыыһыт үлэтин күһүҥҥү ытыс таһынар ыас харана ыган эрэ кэлбитигэр тохтотто.

Аһыырын, сынньанарын тамты умнан тохтоло суох үлэлээбит буолан, тохтоон уоскуйан иһэн, ыт курдук ырдьаччы сылайбытын дьэ биллэ. Ханныктык эмэ иэмэ-дуома аһаабыта буолан баран, оронугар тиийэн түстэ да, утуйан баччыгынаабытынан барда.

Атыыһыт хас эмэ хонугу мэлдьи үлэ бөҕөнү көрсөн үрүлүйэн- харылыйан, умса-төннө түһэн аҕай баран, тугу да булбатаҕыттан киҥэ- наара холлон, санаата түһэн сылдьан, суон муҥураат тэллэҕэр тиийдэ. Бу мутуктара суйданан соҥуоран турар, икки киһи утарыта туран умнаһын кууһа быластаатахтарына кыахтара тиийбэт суоннаах, тараҕай киһи курдук килэҥ ньуурдаммыт тиити сыныйан көрдөххө, икки саһаан үрдүккэ тоҥсоҕой кумалаана оҥойоро. Муҥураат дьыл-хонук силлиэтэ-буурҕата эрийэн сонообут чоруун мутуктарын төрдүгэстэрэ бадьырыттыбыт модьу тарбахтардыы чочоруспуттар.

Бу күннэргэ кини киһи мыыммат үлэтин үлэлээтэ. Хаспыт, өрөһөлөөбүт буора-кумаҕа онон-манан бөлкөй-бөлкөй, күтэр тибиитинии харааран хааллар хаалан истилэр. Атыыһыт үллэ хоппоруттан тахсыбыт муҥураат силиһигэр олорон табахтаата. Халлааҥҥа оһуу-тоһуу хаар былыттара күдээрийэ усталлар, ону тэҥэ айан көтөрдөрө субуһан ааһаллара көстөр.

“Бу да тиит барахсан хаһан эрэ ситэн-силигилээн, тупсан, торолуйан аҕай тураахтаабыт үтүөкэннээх кэмнэрдээҕэ эбитэ буолуо буоллаҕа... Ол бэйэтэ өҥө-дьүһүнэ сүтэн, сорсуйан, бүдүгүрэ кырдьан тураахтаатаҕа. Киһи эмиэ бу муҥураат курдук, ыт үрбэт, ынах маҥыраабат дьылҕаланан кэхтиэх, эмэхсийиэх бэйэкэтэ буоллаҕа...” — диэн саныы-саныы, Тэрэппиин салгын сиэбит молоҕор сирэйин ньолотон, хантаарыҥнаан ылла.

Тииттэр быыстарынан сытыы-сытыытык кылахачыҥныыр күн сарданаларын утахтара таныытын кычыгалаппыттара эбитэ дуу, эмискэ сүр үлүгэрдик ытырдан тоҕо барда. Чугастааҕы талахтар быыстарыттан үргүбүт чыычаахтар үрэл-сарал көтөн тирилэстилэр.

“Бэйи эрэ, Даанка бу бэлиэ тиит логлоруттаҕас силистэрин анныгар көмүһүн кистээбитэ буолаарай?.. Үүтээн тулатыгар харах ыларынан бу муҥураакка тэннэһиэх атын киһи иилэн ылар томторо да, куоһааҕа да суохха дылы эбээт?! Мин да, Дааҥка эбитим буоллар, маннык баараҕай, көстүүлээх тиити туһаныам эбитэ буолуо”, — атыыһыт булугас, сытыы өйдөөх буолан, өлүөхсүт таайыллыбатах таабырынын чопчу таба таайбыт курдук буолла.

Кини ити курдук өйү-санааны өрө күүрдэр, эрэл кыымын сардырҕаччы саҕар санаатыттан эгди буолан ойон турбутун бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Уолҕамчы санаатыгар мээнэ түбэһиэх хаһан-түөрэн барыахха айылаах омуннуран бурҕаллан турда. Ол эрээри, ити күүгэн курдук үллүбүт-баллыбыт омуна-төлөнө сотору уостан, сынньана-сынньана өргө диэри хаһан сордонно.

Түүнүн эрэл кыымнаах санаатын доҕор оҥостон хойукка диэри утуйбакка эргичиннии сытта.

“Арай... Арай! Сарсын кини туһугар сырдык өрөгөйдөөх күн үүнэн таҕыстын! Ити муҥураат анныттан Даанка түөкүн хас эмэ сыл тухары дьаптайа сыппыт кыһыл көмүһүн таба харбаан ыллын! Ол булбут көмүһэ уон муунта буоллун! Эбэтэр сүүрбэ муунта дуу? Суох-суох, отут муун- та! Оччоҕо кини бэйэлээх, ону сыа-сым курдук тутан, хара харахтаахха көрдөрбөккө, хаптаҕай кулгаахтаахха эппэккэ аналлаах сирин булларан, сөптөөхтүк туттан аар саарга аатырыа турдаҕа!Тутуу бөҕөтүн тутан, атыы бөҕөтүн атыылаан, баайыгар баай эбэн, гильдияланан, аар саарга аатыран, киин сирдэр ааттаахтарын кытта эн-мин дэһиэ турдаҕа! Сүөдэҥнииргэ эрэ барытыгар, оннооҕор кини Ыстапааньыйатыгар кытта баар лиэнтэ дуомнаах мэтээллэринэн муҥурданыа дуо? Күн ыраахтааҕы көмүс сыаптаах, икки төбөлөөх өксөкү ойуулаах уордьаныгар тиксиэн тоҕо сатамматый?”

Ол уордьаны моонньугар килбэччи ыйаан, үөрэн-көтөн өрөгөйдөөн туран, нэһилиэгин күөх сайыны уруйдуур-айхаллыыр ыһыаҕар бар дьонун иннигэр тахсан тыл этэн суккуйа туруоҕун сабаҕалаан көрө сытан, мичээрдии-мичээрдии, сырдык ыратыгар куустаран утуйан барда.

Кини көмүһү көрдүүр сыралаах үлэтигэр тиһэх эрэлэ манан муҥурданарын сүрэҕэ да сэрэйбэт этэ.

Сарсыарда туруу атахтан муҥураатын супту көрбүтүнэн тиийэн кэллэ. Кини бу аҕыйах да хонукка буоллар, сирэйэ бар түүнэн саба үүнэн, ыран- дьүдьэйэн киһи билбэт киһитэ буолан ыдьырыйан хаалбыт этэ.

Тиитин таһыгар кэлэн тэпсэҥнээтэ, өрө хантайан малаарыҥнаата.

“Оо, аата дьэллэйэн түһэн улахан да кумалаан баар буолар эбит! Маннык кумалааҥна орулуос, судьу кус төрөөн, оҕолорун бүөбэйдээн көтүтэн эрэр муҥнара буоллаҕа дуу? Хаһан эрэ онон-манан тэлэһийэ сылдьан, биир оҕонньор кус маска сымыыттыырын көрбүтүн, билэрин туһунан үс киэһэни быһа итийэн-кутуйан туран кыыһыра-кыыһыра мөккүспүттээҕэ...”

Төһө да тиит кумалааныгар өйө-санаата түмүллэн аастар, ону сонурҕаан дуу, дьиктиргээн дуу ыттан тахсан өнөс гынар өй кылам гыммата. Уонна үрдүгэ да бэрдиттэн санаата тохтообото. “Ити үлүгэргэ Дааҥка да хатааста оонньооботоҕо чахчы”, — диэн кэбистэҕэ буолуо.

Тиити үйэтин моҥуор диэри ийэ буоругар эпсэри ытыран, ыыппакка кичэриһэн сытар эриллэҕэс силистэр, хорук тымырдыы, ииччэҕэй-бааччаҕай буолан тулалыы таарбайбыттар. Сорох сиринэн силистэр аннылара, уу-хаар суурайан, дьөлүттэн түспүтэ дьулаан үлүгэрдик чөҥөрүспүттэр.

Тэрэппиин ити дьөлөҕөстөрү сирийэн көрүтэлээтэ, батар-батар хайаҕастарыгар ат буола сылдьан кииртэлээн да таҕыста. Аҥаардас бу тиитин тула көтөрүгэр күнэ бүттэ. Тугу да булбакка хас да хонугун халтайга ыыттаҕа.

Санаата түһэн, саппаҕыран аһаабакка да оронугар түппэҕирэн, салгыы хайдах буолуоҕун өрө-таҥнары мэрэкэйдии, ырыта сытта.

Аҕыйах хонуктааҕыта Дааҥка өлөн тыыллыбыт оронугар этэ да тар- лан көрбөккө, күһүҥҥү түлүк харанаҕа дьылы иһийэн сытар. Ый туолара, эггэнэрэ чугаһаатаҕа.

Туран, таһырдьа тахса сырытта. Дьэллэҥэ сулус хаамыытынан 5у оллаҕына, түүн үөһэ илик быһыылаах. Халлааҥҥа сулустар ордук күүскэ чаҕылыспыттар, дьиримнэспиттэр.

— Сарсыарда атыыр хаһыҥ бытарытара буолуо... — диэн ботугуруу- ботугуруу, үүтээнин аанын чиҥэтэн күүскэ саба-саба киирэн кэллэ.

“Ыччака! Эмиэ тоҥор-хатар, чоочугураһар кыыдааннаах кыһыммыт адаҕыйара кэллэҕэ.

Мунньан-тараан, элбэх хонугум халтайга көттөҕө, дьэ, билигин хайдах буолабын?.. Сиргэ күлгэри эрэ буолан тимирбэтим, туох көрүөххэ-истиэххэ, хаһыахха-түөрүөххэ айылаах баарын барытын сүргэйдим. Тугу да булбатым. Өлүөхсүт баҕайы ыар тыына түспүт буоллаҕа. Чэ, оттон аны кэлэн, хаһан да хайыамый, дойдулаан көрөөхтүүрбэр тиийэбин. Бээрэ, оттон төннөн иһэн били көмүсчүттэргэ сылдьан ааһарым дуу? Дьонноро өлбүттэрин иһиттэхтэринэ, бэйэбэр күтүрээн тураллара дуу? Ол эрээри, Даанка курдук бухатыыр бу мин курдук биэс-алта да моторооскуларга бэриммэтин өйдөө инилэр. Оттон, уонна Даанка кэпсээнин туох баарынан барытын кэпсиэм буоллаҕа. Адьас итэҕэйбэккэ атыннык моһуоктанан тураллар дуу? Мунур уһугар үүтээннэрин таһыгар көмүллэ сытар сиэхситтэри да аҕалан көрдөрөө инибин. Тоҕо да мин Дааҥкалаах өлбүттэрин-сүппүттэрин туһунан кэпсии сатаатым? Ону кинилэр хантан билиэхтэрэй? Сөп буола-буола Дааҥкалара кэлэн ыга үктээн, киэптээн ааһара аҕыйыа буоллаҕа. Хата, “Дааҥкаҕыт эһигини сааныыта-үөҕүүтэ сүрдээх, сотору этиҥ буолан сааллара, чаҕылҕан буолан дапсыйара буолуо” диэн дэлби куттуохха сөп этэ. Кини эрэйдиирит- тэн кыраҕыйан, хата, миигин кытта барсаайаллар. Түгэн түбэспиччэ, тылбар киллэрэн кутугунатан көрөрүм дуу. Кинилэр, төһө да көнүл-босхо сыл- дьар курдук буоллаллар, Даанка супту уулуу, апчарыйа олорорун букатын сөбүлээбэттэрэ. Ханна эрэ тэйэ түһэн бэйэлэрин бастарын бэйэлэрэ билинэн олоруохтарын төһө эрэ баҕараллар?! Даанка син биир сиргэ тимирбэтэх биитэр халлааннаан көппөтөх буоллахтарына булан тэйэрэ биллэр. “Өссө күрээбиттээххит баҕастааххыт!” дии-дии, араастаан кэбилиэ турдаҕа...”

Тэрэппиин Дааҥка өлүүтүн Кэриэ Сирэйдээххэ биллэрбэккэ, кинилэртэн кистииргэ диэн букатыннаахтык быһаарынан чэпчииргэ дылы буолла.

Балай эмэ утуйан туран, салбыҥнаан сылдьан онно-манна түрбэйбитэ, онтун-мантын бэрийбитэ буолла.

Ол ыккардыгар күн арҕаалаан санньыйан барда. Бүгүн айанна турунарым дуу диэн бүччүм санааланан испитэ кэнникинэн улам-улам уостан, симэлийэн хаалла. “Сарсын эрдэттэн аттарбын тутан, айаным аартыгын арыйар баҕайым ини”, — дии санаата.

Түөртүүрэ да, киэһээҥнитэ биллибэт аһылыгын олоро түстэ да хабыалаабытынан барда.

Ити олорон, Дааҥка өлөрүгэр манньаҕыт буоллун диэбит, кыра таҥаска суулаан орон атаҕар кыбыппыт көмүһүн саныы биэрдэ. Дьөгүөппүй барыар диэри, онтукатын төһө да санаатар, уолтан көҥөнөн хостуу сатаабатаҕа, онтон ууруу көмүһү олордон ылар ымсыы санаата баһыйан утуйарын, олоро түһэрин умнан умса-төннө түспүт күннэригэр ол кыра, сэмсэ көмүс өйүттэн букатын да көтөн хаалбыт.

Атыыһыт итиччэ санаабычча уһата-кэҥэтэ барбата, орон анныгар кыбылла-кыбылла киирэн, илиитин иминэн харбыалаан-харбыалаан. орон атаҕар кыбыллыбыт өрбөххө сууламмыты ойутан таһаарда, лотуок аннынааҕыны да умунубата уонна, сууларын сүөрэн, остуолугар таҥнары тутта. Иннигэр төкүнүһэ түспүт аҕыйах болоорхой-өлбөөркөй тооромостору мыыммыттыы дуу, сиргэммиттии дуу көрөн олорбохтоото, онтон кэмниэ- кэнэҕэс чиккэс гына көнө түстэ. “Кыһыл көмүстэрэ диэн маннык куһаҕан дьүһүннээх буолар эбит дуу?!” диэн мунаахсыйар өй-санаа охсуллан ааста. Ойоҕор атыылаһар уонна күннэтэ тутар-хабар манньыаттара киһи сөҕүөн курдук тупсаҕай дьүһүннээх, кып-кылабачыгас буолалларын ама билбэттээх бэйэкэлээх буолуо баара дуо! Кини, төһө да мыыннар, бу сырыытыгар итинтэн ордугу тугу да эбии булара, тутара суоҕа.

Түүнүгэр ону-маны түһүү-түһүү, ардыгар баттатыах да курдук хаччыгынаан уһуутаталаан ыла-ыла ыараханнык утуйда.

Түһээтэҕинэ хаан-билик буолбут, өҥүргэһинэн көрбүт Дааҥка: “Миигин илдьэ бар, манна хаалларыма!” — диэн көрдөһө-көрдөһө эккирэтэ сырытта. Кини буоллаҕына суккуруур тыынын тэскилэтэн ол-бу оллоордору-боллоордору үрдүлэринэн куота сатыыр да туох эрэ ыыппат, кыаһылыыр курдук, ол быыһыгар эмиэ да кып-кыараҕас дьиэ оһоҕун кэннигэр саһан тыына-быара ыгыллан эрэргэ дылыта. Оһоҕун икки өттүнэн Даанка хааннаах бакырыспыт модьу тарбахтара уһаан кэлэ-кэлэ хабарҕатыгар түһүөхчэ сарбаҥнаһан эрдэхтэринэ, уһуутаабытынан оронугар олоро түстэ.

Уу билик буола дэлби тириппит.

“Туох баҕайытын түһээн түҥкэлийдим буолла?! Сырыым-айаным табыллыбакка муҥнаары гыннаҕа дуу?..”

Итинник ытырыктата да санаатар, эмиэ сытан, түөһүн аһан, утуйардыы оҥостон хараҕын симнэ. Таһырдьа ыкса күһүҥҥү хаҕыс тыал улуйбахтыыр, чугастааҕы мастары хамнатар күдьүс тыаһа иһиллэр.

Тэрэппиин түүнүн аанньа утуйбакка, сарсыарда улугуран уһугунна. Үрэх кытыытыгар киэҥ баҕарахха уһуннук аһаан чиччигинэс буолбут аттарын тутуталаан үүтээнин таһыгар аҕалла. Өлүөхсүттэр көмүс сууйар тэриллэрин икки батыһыннарыы аттарыгар үллэрэн ындыыланан баран, урэх хааһын сылларыта үктэтэ-үктэтэ өрө батыгыратан таҕыста да, Кэриэ Сирэйдээх ордууларын туһаайбытынан түһүнэн кэбистэ.

Кинини бу сааһыгар диэри суолун хайан биэрэн, харыстаан- араҥаччылаан, мүччү-хаччы туттаран илдьэ сылдьар Үрүҥ Айыы Таҥарата, тугу туора туттубутун, сыыһа-халты тылласпытын билэн-көрөн, бу сырыыга көхсүн көрдөрбүтүн ыраҥалаан ырыта сатаан көрдө эрээри, тугу да булан тобулбата.

“Эһиилгэ диэри аны биирдэ кэлэн көмүспүн көрдөөн көрөрүм дуу...” диэн иһигэр санаан аһарда уонна мэнэ халлаан диэки хайыһа түһэн ылан кириэстэммэхтээн ылла. “Ол эрээри, баччалаах дойдуга халтайга, кураанаҕы харбыы кэлэ турар буоллахха, эмиэ да үлүгэрдээх суол. Дааҥкалаах көмүстэрэ баара, кичэллик кистэнэн ханна эрэ сытара мунааҕа суох, оттон ону таба хаамар, булан дьоллонор олус уустук...”

Тэрэппиин, арааһы саныы-саныы, аттарын аргыый аҕай айаннатан истэ. Хас да хонугу мэлдьи үрэх өлгөм отугар уойбут-топпут сылгылары бастааҥҥыттан күүскэ-күүскэ дайдаран сахсылыннардаххына, истэрэ тоҕо баран, моһуоктаннахтара ол. Көмүс сууйааччылар аттаах киһи иһэрин көрөн:

— Данко кэллэҕэ, олорбуппут-турбуппут сыччах! — дэһэн куттанан, соһуйан көрүстүлэр.

Онтон кинини билэн:

— Хата, эн эбиккин дуу? — диэн Кэриэ Сирэй үлэтин быраҕан, табахтаары олорунан кэбистэ.

Тыла Суоҕа үлэлээбитин курдук үлэлии сырытта.

— Доҕоор, Андрей, оттон тохтуу түһэн чэйдээбэппит дуо? Мин, айан киһитэ, акка сахсыллан сөп да буоллум уонна бу дойдугут, аһаҕаһа бэрт буолан, киһи олоро түһэн сэһэргэһиэх эҥин диэтэххэ тымныыта, чучураана да бэркэ дылы дии, — диэн атыыһыт, бу дьону кытта олохтоох кэпсэтиилээх буолан, атыттан түһэн чугаһаан кэллэ.

— Дьэ, кырдьыга, оннуга да ордук буолара дуу? Үүтээммит дуомугар кэм күлүккэ тахсан чэйдээбитэ буолуохха, -- диэн сөбүлэһэн, Кэриэ Сирэй бастаата, атыыһыт төргүүтүттэн өйүөлээх марбатын ылан кэнниттэн батыста.

— Хайа, оттон киһигин ыҥырбаккын дуо?

— Петрону дуо? Төһө да тыла суох буоллар, барытын билэ-көрө сылдьар киһи, кэлиэҕэ.

Эмпэрэ сиҥнибитин туһанан бэрт ыксалынан оҥоһуллубут үүтээҥҥэ киирэн кэллилэр. Үүтээн иһэ, төһө да кыараҕас буоллар, үс киһи холкутук олоруох, утуйуох ордуута буолан биэрдэ.

Аһыы олорон, атыыһыт Дааҥкалаахха сылдьыбытын сэһэргээтэ.

— Туох да иэдээннээх хабыр, үүнэ-тэһиинэ суох барбыт киһи быһыылаах. Өлөрөн-өһөрөн да бардаҕына ыраахтан буолуо суох. Биһи сырыттахпытына Испирдиэҥкэ диэн үлэһитин үлтү кырбаан, уҥара-тилиннэрэ аҕай олороро. Эрэйдээҕиҥ баара тугу оҥорон киирэн биэрээхтээбитэ эбитэ буолла? Адьырҕа эһэ эрэ итинник ини. Киһигит улахана-толуута, модьута- таҕата киһини эрэ барытын сөхтөрүөх, салыннарыах көрүннээх эбит. Уолбунуун куттанан, кыратык көрсөн ону-маны ылсыбыта-бэрсибитэ буолан баран атахха биллэрбиппит. Онно да сөп буолбуппут. Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, эһигини саанара, кырыыра-таныйара сүрдээх быһыылаах.

— Эһиги кинилэргэ хоннугут-өрөөтүгүт дуо? Оттон уолуҥ тоҕо суоҕуй?

— Ээ, киэһэ аһыырдаах киһи хоммот-өрөөбөт, эҥээрдэспэт дьоно, доҕоор! Ол күн ааһа көтө турбуппут. Төннөрбүтүгэр, соччо сылдьыа да суох дьон, Дааҥка ол-бу кыра ыкыры-чыкыры үлэспит эрэ буолан таарыйдыбыт. Тойонноро обургу эмиэ дьонун дьарыйталыы, кырбыы сылдьар түгэнигэр түбэһэн, үлэҕин биэрэн, этэҥҥэ уҥуох бүтүнүгэр арахсан, дьүрү чэйдээбэккэ да тэскилээбиппит. Уолум, дьиэтигэр-уотугар ыксыыр буолан, эһиэхэ таарыйбакка үргүлдьү ааһа турда. Эһиги да сэрэнэн-сэрбэнэн олоруҥ, киһигит этиҥ буолан сааллара, чаҕылҕан буолан дапсыйара чугаһаабыт быһыылаах.

Кэриэ Сирэй куһаҕан сонуну истэн, санаата түһэн, аһаабат буолан хаалла. Тыла Суох эмиэ ону сэрэйдэҕэ буолуо, хайдах эрэ кирик-хорук туттан барда. Атыыһыт куттуур тыла-өһө дьайан эрэриттэн үөрэ саныы-саныы, эбии кимэн киирэн иһэргэ дьулуста.

— Бу үлүгэрдээх тымныыга, муустаах ууну булкуйа-булкуйа тугу эмэ кылах гыннарбыккытын буор босхо ити адьарай маҕалайа хаммат айаҕар быраҕан биэрэ сырыттаххыт. Ханна эмэ атын сиргэ дьалбарыйан, киниттэн куотан көрөөхтөөбөт буолар эбиккит дии?.. -- Тэрэппиин көмүсчүттэри чахчы ис сүрэҕиттэн аһынарын биллэрдэ.

— Биһиги эрэйдээхтэр ханна куотаахтыахпыт баарай?! Бу үрэх сүнньүгэр баҕас биһигини ханна да сир өтүппэт. Оннук холонорбут да эбитэ буоллар, булар уонна онно тута өлөртүүрэ чуо бааччы.

— Дьэ, ити көмүскүтүн таах туура тутан ылар-ылар да, тугу эмэ төлүүр дуу, суох дуу? Наар атаҕастыыр-баттыыр буоллаҕына тоҕо утарылаһан, өлөрсөн-өһөрсөн турбаккыт, оннооҕор үктээтэххэ кутуйах “чыып!” диир диэн өс хоһооно баар буолбаат?!

— Бу да буоллар бииргэ үлэлиир ааттаахпыт. Кини тойоммут буоллаҕа. Манна биһигини соруйан хайытан, элбэх көмүһү хас да сиринэн үлэлэтэн сомсоору олохтообута. Ардыгар онтон-мантан халаан-талаан өлгөмнүк аһы-үөлү буллаҕына быраҕан биэрээччи. Аһыыр аспытынан да, сөп-сөп, быстаран хааллахпытына эрэ хаачыйбыта буолар. Кырдьыгын да тугу кистэниллиэй, ханна да барар-кэлэр сирэ суох буоламмыт сордоно сырыттахпыт дии. Тойоммут ханна тиэрдитэлиир, иннибитигэр туох дьылҕа күүтэр, ону биһиги эрэйдээхтэр хантан билиэхпит баарай? Хамсыырбыт, үлэлээбитэ буолан саллаҥныырбыт эрэ тухары дьон курдук сананаахтыырбыт буолуо. Огтон мөлтүүр-ахсыыр күммүтүгэр биһигини ол көкөт көрө-истэ, харайса сылдьыбата чахчы. Тыыммытын салҕаан баран, үрдүбүтүгэр буор тарыйара луу, суоҕа дуу?.. -- Кэриэ Сирэй диринник үөһэ тыынна.

Өлөрсөр, утарсар туһунан санаата да суоҕа өтө көстөр.

Атыыһыт, баччааҥҥа диэри иитиэхтээн кэлбит санаатын, дьэ, тоҕо тэбииригэр тоҕоостоох кэм көстүбүтүн өйдөөн, бэрт холкутук туттан олорон саҥаран барда.

—  Дьэ, доҕоттоор, мин биир суолу эһиэхэ этээри гынабын. Андрей, эн үчүгэйдик толкуйдаа уонна туох дииргин биллэриэн буоллаҕа. Эһиги ханна ла көмүс көрдүүргүт биир буолуо дии саныыбын. Бүлүү өрүһэ диэни истэр, бнлэр буолуохтааххыт—онно да эмиэ көмүс ханна барбыт үһү, баара буолуо. Мин ол дойдуттан сылдьар киһибин. Онно-манна ханарыппакка быһаччы этэбин: сөбүлэһэр буоллаххытына, миигин кытта барсыҥ. Мин аҕыйах киһини үлэлэтэр, аскытын-үөлгүтүн толору хааччыйар кыахтаах курдук сананабын. Үлэҕит таһаарыылаах буоллаҕына, сыа-сым курдук тутан илдьэ сылдьыам диэн эрэннэрэбин. Манна ол ким эрэ кэлэн ыга үктүө, дьаһайан кэбиһиэ диэн куккут атаххыт тилэҕэр түһэн титирэстии олоруоххутунааҕар, миэхэ, бэйэҕит да син истиҥник билсэн эрэр киһигитигэр, үлэлииргит ордук буолаарай? --атыыһыт өр кэмҥэ ымыы гынан иитийэхтээн сылдьыбыт баҕа санаатын толорон, көмүс хайдах сиргэ көстөрүн, сууйулларын толору билэ - көрө уонна сатаннаҕына ымпыктаан-чымпыктаан үөрэнэ түһэр да кичимэ санаалаах бу үлүгэрдээх ыарахан, сындалҕаннаах айаны айаннаан бу дой дуну булбут буоллаҕына, ол баҕатын аһара түһэн, көмүс үлэгигэр сыстаҕас дьону булан, мүччү туттаран, дойдутугар илдьэ барыан сөптөөҕүн санаан ис-иһиттэн долгуйан туран саҥарда.

— Эн ити этэрин этэҕин да, хайдах эрэ олус соһуччута бэрт... Ол гынан баран толкуйданыахха сөп этэ. Эн бу түүн манна хонор инигин? Сарсыарда ириэнэҕин-тоҥун, үрүҥүн-харатын быһааран этиэм, -- Андрей хап-сабар хоруйдуу охсортон туттунна. 

— Тойоммут биир аттаахпытын илдьэ барбыта, күрүү-куота сылдьыахтара диэтэҕэ буолуо. Оттон эн икки эрэ ат сэтиилээх курдук эбиккин дии, быһыыта. Онно хайдах биһиги икки буолан уонна, аата да буоллар, малбытын-салбытын тиэнэн айанныахпытый?..

— Ол көлө өттүгэр төбөҕүтүн сынньымаҥ. Бодойбоҕо эрэ диэри эрэйдэниэхпит, онтон салгыы аты баҕас булунуохпут.

— Биллэн турар, көннөрү истэн эрэ билэр, хаһан да сылдьыбатах сирбитигэр-уоппутугар тиийэрбит бары өттүнэн саллыылаахха дылы. Арай тойоммут эрэ ыгыытыттан-түүрүүтүттэн, кини эрэ ыырыттан ыраатар соруктаах оннук быһаарыныыны ылынарга сөбө эбитэ дуу?..

Атыыһыт дьонун тылын-өһүн истэн ыараҥнатан көрдөҕүнэ туох эрэ эрэл кыыма баар курдугуттан санаата көнө, бөҕөргүү түстэ.

Дьоно үлэлии бардылар.

Үлэлээн да диэн күттүөннээҕи тугу да оҥорбокко, арыый ону-маҥы удумаҕалыыр тыллаах-өстөөх Андрей ыалдьыттара эппит тылын ырыта, ыараҥната сырытта. Петрота сүрэҕэ тугу эрэ сэрэйэн, киһитин сирэйин- хараҕын кэтиир курдук.

Утуйуохтарыгар да диэри ити күөдьүйбүт кэпсэтиини көбүтэн илдьиритиһэ барбатылар, ол-бу буолары-буолбаты ыатаран баран сыттылар. Түлүк хараҥа улам-улам ыаһырдар ыаһыран, барыны бары биир гына силбээтэр силбээн кэбистэ. Дьэ, маны этэн эрдэхтэрэ, харах тэстэр, ытыс таһынар ыас хараҥа диэн.

Ханна да сырыттын, эрдэһитинэн аатырар Тэрэппиин уһукта биэрбитэ, Кэриэ Сирэй ороно кураанах: “Тыый! Ханна бардаҕай?!” Оттон Тыла Суох, хата, улаҕа диэки хайыһан утуйа сытара. Муннукка симии оһох оттуллан, чаанньык оргуйуохча буолан быгыахтаан эрэрэ.

“Сылаам таайдаҕа, олус да кытаанахтык утуйбуппун...” диэн саныы- саныы, атыыһыт таҥнан хачыгырайда уонна суһаллык таһырдьа таҕыста. Аанын аһаатын кытта куба нуолура кырпай хаар аргыый аҕай намылыта көрүстэ. Сир кырса туртайбыт. Кини үүтээн ойоҕоһугар чэпчэтинэ турдаҕына, халтарыйа-халтарыйа, киһитэ тиийэн кэллэ.

Атыыһыт киниэхэ утары чугаһаата.

— Андрей, эдэр киһиэхэ төрүт да утуйбат суор хараҕын оҥпут киһи эбиккин дии.

— Эрдэһиппин, эрдэһиппин. Аттаргын тутан аҕаллым. Түүнү быһа эн этиигин Петролуун ырыҥалаан көрөн баран, барсарга диэн түмүк оҥоһуннубут. Далайа да, чалбаҕа да биир! Оттон антах биһигини киһилии тутан-хабан үлэһит оҥостор инигин?

—  Эппитим курдук. Уонна билигин да этэбин, бэйэ-бэйэбитин өйдөһөн, биир санаанан үлэлиэхпит, өйөһүөхпүт диэн бигэтик эрэннэрэбин. Син сааһыран эрдэҕим, ол тухары кими эмэ атаҕастаан, күөмчүлээн сылдьарбын билбэппин. Саарбахтыыр, ытырыктатар буоллаххытына бэйэҕит көҥүлгүт. Мин күүспүнэн модьуйар санаам суох. Эһиги эрэйдэнэргитин аһына көрөн тыл көтөхпүтүм.

Иккиэн суксуруһан үүтээҥҥэ киирдилэр. Тыла Суохтара туран, итии чэй иһэн бурулата олорор эбит.

— Чэ, суолтатыгар чэйдиэҕиҥ, — Андрей олорбутунан барда. 

— Трофим Васильевич, ити көмүс сууйар тэрили Данколаахтан ыллыҥ дуо? Ол киһи хайдах мүччү туппутай?

— Ону-маны мэнэйдэһэ туран көрдөөбүппэр бэрт кэбэҕэстик биэрэн кэбиспитэ. Баҕар, арыгы иһэн дэлэмсийбитэ эбитэ дуу? Билбэтим, -- атыыһыт өйүгэр “ити обургу тугу эрэ сэрэхэдийээри гынар дуу?..” диэн санаа охсуллан ааста.

Хата, ити итинэн ааста, Андрей да “ол дьон хайдахтарый?” эҥин диэн салгыы токкоолоһо барбата. Дааҥкалааҕы сөбүлээбэтэ, ахсарбата, аанньа ахтыбата көрүҥэр да биллэр.

— Биһиги барсар буоллахпытына итиччэ үлүгэрдээх ыараханы ыраах айаҥҥа тоҕо соһуохпутуй? Туһалаах өттүн мин бэйэм көрөн ылыам. Танаспыт- саппыт, кыра ыкырбыт-чыкырбыт да, бука, мустахха элбиирэ буолуо.

Тыла Суох туран, аһаабыт иһиттэрин уу сылыта охсон, ып-ыраас гына кып-кылбаччы сууйан-сотон, долбуур дуомугар кэккэлэтэн кэбистэ, тут- тара-хаптара түргэнин, ырааһын Тэрэппиин хайгыы көрдө уонна “үчүгэй үлэһит эбит, барахсан адьас дьахтар курдук буолан!” диэн иһигэр биһирии, хайгыы санаата.

Аһаан бүтэн табахтаатылар. Тыла Суоҕа ити тухары Андрейыттан "хайдах дойдуга тиийэбитий, олохпут-дьаһахпыт, үлэбит эҥин?” диэн отой тугу да ыйыталаһа сатыыр курдук туттубата, эдэр эдэр курдук улаханнык лолгуйбата эбитэ дуу, биитэр наар онно-манна үүрүллэ-үтүрүллэ сылдьар буолан кыһаммата, аахайбата эбитэ дуу?

Тэрэппиин көмүсчүттэри тылыгар киллэрэн, тутум үрдээбиккэ дылы буолла.

— Андрей, эһиги малгытын-салгытын бөрөнүҥ, мин аттарбын көрүүм- истиим, — диэн дьаһайан баран көлөлөрүгэр тиийдэ.

Аттара барахсаттар үгүстүк айаҥҥа сылдьыбыт үөрэхтээх буолан, сирэйдэрэ-харахтара уларыйан, кыыллара туран, ыраах айанныырдыы бэлэмнэнэн, куоһанан аҕай турар эбиттэр.

“Сылдьыбыт сыыһы булар” диэн өбүгэлэрбит олус да бэргэнник этэн кэбиспиттэр эбит, бу мин даҕаны чиэски дойдуга дьиэгэнийэн кэлэн, бииртэн мэлийдим, иккиспин --көмүсчүттэрбин -- мүччү туппатарбын ханнык! Кинилэр санааларын табан, таһаарыылаахтык үлэлэтэн, үлүскэн үпкэ тиийдэрбин!

Атыыһыт санаата лаппа көнөн, киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, онтун-мантын чиҥэппитэ, бэрийбитэ буола сырытта.

Кини “биир бэртээхэй байар суолбуттан, Дааҥка уурумньутуттан, төһө да мэлийдэрбин, хаһыын эрэ, хаһан эрэ син биир эргиллиэм, онуоха диэри Айыы Таҥара да көмөлөһөө ини, бу сырыыбар кыайан булбакка муммутум- тэммитим аанньа, дьыл-хонук ааһан дьайҕарыа, оччоҕо бойум булууланыам!” диэн иһигэр бөҕөхтүк сананна. Муҥураат тииккэ көрбүт кумалаана кини өйүттэн тахсыбат. “Онон-манан барамдьылаан ыттан тахсан өҥөйөн көрбөккөбүн... Дааҥка, баҕар, онно кистээбитэ буолуо! Чахчы, онно буолуо!”

Итинник санаалар кинини үүйэ-хаайа тутан бардылар...

Андрейдаах акка мэҥэстэн айанныыр буоллулар. Үлэлиир тэриллэриттэн, Тэрэппиин соһон иһэр Дааҥкаттан “ыһыгыннарбыт” малларыттан күттүөннээҕи ылбатылар. “Антах бэйэбит да оҥостуохпут!” диэн быһаччы тойуктаах буоллулар. Атыыһыт уолаттарын малын ылан иккис көтөл атыгар ындыылаата, бэйэтин атынан инникилээтэ.

Ата Сыыдам ыраах айанныырын сүрэҕинэн-быарынан сэрэйэн, бастаанҥыттан тоҕо түһэн күүскэ айаннаабакка, биир тэҥник уу долгуйбатынан уурдаран истэ. Кини ата туттара-хаптара тупсаҕайын, сирэйэ-хараҕа сэргэҕин, сырыыны-айаны кыайарын көрбүт эрэ бары сөҕөрө, хайгыыра. Саха киһитигэр ааттаах ата, соргулаах соноҕоһо диэн дурдата-хаххата, араҥаччылыыр айыыта буоллаҕа. Ыраах айаҥҥа сылдьан мунар-тэнэр да түгэнигэр миинэр миҥэтин, Сыыдамын, тэһиинин эбэтэр муоһатын көнүл ыытан кэбистэҕинэ син биир дьонноох сири булларан үгүстүк өлөр өлүүттэн өрүһүйбүттээх. “Өйдөөх ат хараҕыттан биллэр” диэн өбүгэлэрбит мээнэҕэ эппэтэхтэр эбит. Оннук ат хараҕа ис-иһиттэн оттомноох, барыны бары сыныйан көрө-истэ сылдьар, хараҕа сүүрэлээбэт, дьэргэлдьийбэт буолар үһү. Сыыдам барахсан бачча тухары тэһииркээн дуу, улдьааран дуу кый бырах кыыл баран иччитин көрдөтөн эрэйдээбитэ, сыратын-сылбатын бараабыта суох. Айанын былаһыгар сэрэхтээх, кутталлаах түгэннэргэ таныытын тардырҕатан сэрэтэ-сэрэтэ, күчүмэҕэй да буоллар, кылбардык туораталаан иһэр үгэстээх. Ол иһин Тэрэппиин ыраах айаныгар эрэллээх доҕоро -- Сыыдама -- баар буоллаҕына бөҕөхтүк сананар. Ол да иһин бу бүгүн Сыыдамын суол төрдүгэр киллэрэн тиҥсиритэн эрэ кэбистэ да, булкулла-тэккиллэ барбакка, хас эмэ сүүстэ сылдьар сиринии, бигэтик иннин диэки түһүнэн кэбистэ.

Тэрэппиин үөрэ-дьүөрэ үктэнэр түөрт түөрэм туйахтаах, сабыр-сэрбэ көҕүллээх, сэлбэй-нэлим сиэллээх, субуллар куйаар кутуруктаах, чаҕыл сулус харахтаах Дьөһөгөй оҕото сылгы барахсан туһунан эҥин арааһы саныы-саныы, бэйэтин миинэр миҥэтин чөрөгөр кулгааҕа сэргэх бэйэлээхтик хамсыы иһэрин тапталлаахтык хайгыы көрө истэ.

— Хаһан эрэ... Түн былыр... Саха төрдө буолбут Эллэй Боотур Өлүөнэ эбэ хотун устун устарыгар үрүҥ сылгы күлүгэ ууну аннынан абыраллаах сирдьит буолан устуһан испитэ үһү диэн кырдьаҕастар кэпсииллэрин кини оҕо эрдэҕиттэн үгүстүк истэ улааппыта...

Уһун айан устатын тухары Тэрэппиин дьонун кытта ыкса бодоруста да, Андрейдаах Тыла Суох сыһыаннарын кыайан өйдөөбөтө. Кинилэр арыт-ардыгар харахтарынан оонньоһон, икки эр бэрдэ курдук буолбакка, ойохтуу-эрдии курдук күлсэн-үөрсэн туран кэлэллэрин Тэрэппиин иһигэр төрүт киллэрбэтэ. Бу өйдөөтөҕүнэ Тыла Суох үлэтэ барыта дьахтар дьарыга эбит: иһит хомуйуу, таҥас-сап бэрийиитэ... Ол олус сөхтөрдө.

Айаннарын хаһыс эрэ күнүгэр Тэрэппиин, атыгар олорон, көхсүн хараҕынан ким эрэ кинини көрө үүттүүрүн билэн хайыһа түстэ. Арай, Тыла Суох кини быһыытын-таһаатын, ордук атаҕын икки ардыгар баары көрө- билэ сатыырдыы туттан аҕай олорор эбит! Киһитин сирэйин сиилээбиттии өтөрү-батары көрбүтүгэр анарааҥҥыта кынчас гынан иэдэс биэрэн кэбистэ.

“Дьахтарга дылы туттан-хаптан түһэн, дьэ, эмиэ дууһа бөҕөтө быһыылаах!..” диэн дьиибэ санаа Тэрэппиин өйүгэр охсуллан ааста. “Муҥар, биир салаа бытыктаах буоллаҕа дуу...” Ити олорон, кини Тыла Суоҕу ордук болҕойон өйдөөн-дьүһүннээн көрбүтэ, сүүрбэ биэһин иһэ-таһа эрэ саастаах оҕо киһи эбит, күп-күөх харахтаах, ис киирбэх сэбэрэлээх. “Бу сордоох, ситэритин, кыыс оҕо буолан төрөөбүтэ буоллар, дьахтар киэнэ кылааннааҕа буолуох эбитэ дуу?..” диэн атыыһыт киһитин аны аһынан ылла.

Тэрэппиин урут-уруккуттан “бэдэрээстэр” диэн ааттаах дьахтар курдук эр дьон бааллар үһү диэни син истэр буолара. Итиэннэ дойдутугар Дьахтар Баһылай диэн наар ыаҕаһын тоҕонохтоммут дууһа баара -- саҥата-иҥэтэ, туттара-хаптара үүт-үкчү дьахтар дьахтарынан этэ!

Атыыһыт кэлэйэн быһа чыпчырынан эрэ кэбистэ...

 

* * *

Ийэ Айылҕа тоҥон чоҥкуйан, иһийэн турар. Алтынньы саҥатынааҕы нуһаран күннэр үүммүттэр, хаар тохтуу-тохтуу үллүктүүр.

Тэрэппиин атыыһыт, тылын ылыннаран, бу аҕай дойдутугар илдьэ кэлбит дьонун аҕыйах хонукка дьиэтигэр-уотугар хоннорон, сынньата түһэн баран, “Тэрэппиин атыыһыт Бодойботтон дьахтар аҥаардаах киһини тиэйэн кэлбит, бэдэрээс үһү!” диэн тылга-өскө барыам, күлүүгэ киириэм дии санаан, үлэһиттэрин дьон хараҕыттан халтарытан туспа олохтуурга сананна.

 Тойон биир күн ыһыытыыр эрдэ туран, дьонун икки сыарҕаҕа олордон, бэйэтин атыгар от тиэнэн, онтун үрдүгэр олорон инникилээн, сарсыардааҥҥы тумарыкка киирэн сүтэн, симэлийэн хаалбыттара.

Киэҥ сирдэринэн тэлэһийэр, ырааҕынан ыырданар атыыһыт кими эрэ кытта куодарыһара, элбэх ыалдьыттанара-хоноһолоноро, түүн-күнүс кэлэрэ-барара ыкса ыалларыгар даҕаны, эгэ бэйэтин дьонугар да улахан сонун буолбатах этэ.

Бу дьон эрэйдээхтэр Данко талаанньыт өлөртөөрү-өһөртөөрү куттаабытыттан, ол илэ абааһы ыгыытыттан-түүрүүтүттэн кыылланан-кыйданан, бу онно-манна тиийэн-түгэнэн эрээхтээтэхтэрэ.

Бэйэлэрэ оннук саныыллара. Чахчыта да оннук этэ: Данко, төһө да күн сириттэн күрэммитин иһин, кинилэр хааннарын тыыннаахтыы супту уулуур атын талаанньыт син биир көстүөх этэ. Көмүстээх Тайҕа талаанньыттарынан, халабардьыттарынан тутайбыта диэн истэр тухары суоҕа.

Кинилэр Тэрэппиин атыыһыты көрсөн, кини көрдөһүүтүнэн бу дойдуну булбуттарыттан улаханнык кэмсиммэтэхтэрэ. Антах, аһынан-танаһынан татыарыйан сылдьар дьону, иннилэригэр кыһарҕаннаах кыһын ыган кэлиитэ  күүтэрэ, ол бэйэлэрэ билигин баай киһини тутуһаллара үөрүүлээх эрэ суол буоллаҕа. Кинилэргэ, ханна да буоллун, кыһыл илиилэринэн үлэлээн айахтарын ииттэр эрэйдээхтэргэ, бу кэлиилэрэ Таҥара дуу, Дьылҕа хаан дуу бэлэҕэ буолбута саарбаҕа суох.

Атыыһыт көмүс сууйуутугар үлэлээмэхтээбит Андрейдаах Тыла Суоҕу булбутун эмиэ бэйэтин “дьолунан” ааҕынара. Кинилэр сылга аһыыр астарын, таҥнар таҥастарын ол-бу илги-талгы көрдөһүүлэрин сыыһын толороохтообото кэлиэ дуо?

Ама, Бодойбо эрэ эргин кыһыл көмүс кылахачыйа оонньуура буолуо дуо? Биһиги да эбэбит барахсаҥҥа, мөһүүрэлии мөлбөрүйэр сүүрүктээх Бүлүү өрүс сүнньүгэр даҕаны, тааллыбатах таабырын буолан, дьиктилээх баай кистэнэ сытара чахчы!

Кини өйүгэр Тоҕой кырдьаҕас ааспыкка: “Бүлүү да өрүһү атын омук адьырҕалара көмүс көрдөөн айбардыахтара”, — диэбитэ охсуллан ааста.

Ол баайы соһуччу булан, тоҕо тардан, Андрейдаах кини албан аатын, суон сураҕын аар саарга аатырдыахтара баара дуо?! Арай... арай күн ыраахтааҕыга тиийэ аатыртыннар?..

Онтон Тэрэппиин, ырата бардамыттан саллан, “этэллэрин курдук, мин муҥнаах, баҕа санаам ииним буорунан эрэ саба кутуллан туолууһу дуу, тугуй?..” диэн эмиэ да күлэн, эмиэ да сонньуйан мүчүк гынан ылла.

Ити курдук бүччүм эрэл санаалаах Тэрэппиин Баһылайабыс бу айаныгар туруммута. Кинини байытан үөрдэр-көтүтэр ол дьоллоох күнэ хаһан үүнүөхтээҕин өйүгэр-санаатыгар оҥорон көрдөҕүнэ, мэктиэтигэр, сирэйдиин-харахтыын сырдыы, хамсанара-имсэнэрэ тэтимирэ, күүһүрэ түһэрэ. “Киһи эрэйдээх — санаа кулута” диэн итини этэн эрдэхтэрэ. Хаһан эрэ туолуо дуу, туолумуо дуу биллибэт ыра санаатын ымыы оностон, онно-манна тиийэн-түгэнэн, тииһэн-тааһан аҕай бардаҕа ити.

Салгын сиэн тордоҕура хараарбыт сирэйдээх, күр-бар түспүт кирдээх таҥастаах-саптаах көмүсчүттэрин Балыга Суоҕуттан икки көс тэйиччи Кураанахха, кэлэ-бара сылдьан, “бу үрүйэ көмүстээх буолуон сөп этэ” диэн мэлдьи саныыр сиригэр, үүтээн туруоран кыстык олохторун буллара ахсым ат дьигискэн сэлиитинэн оргууй аҕай уурдаран истэҕэ.

Андрей ат көлөҕө төрүкү да сыстаҕаһа суох киһи быһыылаах. Ардыгар наһаа дайбатан, киһитин сыарҕатыгар сыба астаран, атын ходьох гыннаран хорус гына тохтотон кэбиһэр, ардыгар хааллар хаалан иһэн омуннуран- төлөннүрэн аҕай ойуоккалатан кэлэр. Син балай эмэ, ата оннук тэлиэс- былаас сылдьымахтаабытын кэннэ атыыһыт, тулуйумуна, Андрей атын сыарҕатыгар ыбылы тардан сэтиилэнэн кэбистэ. Айан иэҕэ-дьиэҕэ суох буолла, биллэ суһаллыйда.

Кураанах Үрүйэ өрүскэ түһүүтүн күн ортото буллулар. Аттарын баайталаан, өл хаптара от быраҕан биэрэн баран, атыыһыт Андрейдыын үүтээннэрэ туруохтаах сирин көрө-истэ бардылар, онтон Тыла Суох уот оттон чэй өрө, күөс буһара хаалла. Чэй оргуйан, күөһэ буһан ыһыахтана турдаҕына атыыһыттаах санаалара көнөн, эгди буолан тиийэн кэллилэр.

Үлэһиттэр киэһээҥҥи аһылыкка диэри икки атынан мас тастылар. Атыыһыт үүтээн олоҕун оҥордо, сыттык мастарын лаппа тимирдэн түһэрдэ.

Барамдьы оҕото оҥостон хоно сытан икки күн тигинэччи үлэлээн үүтээн үрдүн сабан, буорун куттулар. Дьиэ дьиэнэн чэм курдук буола түстэ.

Бүтэр күннэригэр уолаттар наһыылканан кумах таһан, үүтээн киирэр аанын уна өттүгэр оһох туруохтаах сирин тэпсэ-тэпсэ оҥордулар, өрүс лоһугур таастарын аҕалан чинэттилэр. Атыыһыт сыарҕатыттан, эргэ да буоллар, тимир оһоҕу аҕалла дьоно оһохторун үөрэ-көтө олордон, турбатын хаҥас муннугунан таһаардылар.

— Дьэ эрэ, дьиэлээх дьон, аал уоккутун тигинэччи оттун, аста-үөллэ кэбиһиэҕиҥ! -- атыыһыт тохтоон оһоххо кэллэ.

— Трофим Васильевич, бу аал уоту уматарга уонна уот уһуннук умуллубакка сылааһынан сыдьаайа турарыгар эн баҕа санаан этиллэрэ олус суолталаах, --диэн Өндөрөй атыыһыт диэки илиитин нэлэс гыннарда.

Бөтүрүө хочулуогар хаар симэн киллэрэн оһоххо уурда.

— Бэйи эрэ, мин оһохпун уматар, аһатар буоллахпына туох эрэ ас-үөл баара сөп буолуо этэ дии? — атыыһыт бэрэмэдэйиттэн иһиккэ тоҥоруллубут алаадьыны, биир иһит арыгыны кылабачытан таһаарда. 

— Өндөрөй, аттаргыт сыарҕаларыттан аҕалбыт хаптаһыннарбытын, иккиэн баран, бобо харбаан аҕалтааҥ эрэ. Остуола суох бэрт бөрүкүтэ суох буолууһу. Сороҕун орон, аан онорорбутугар туттуохпут.

Уолаттар хаптаһыннарын сүгэн-көтөҕөн аҕалыыларыгар Тэрэппиин остуол атаҕа буолуохтаах түөрт лэкэчэги булан тоһуйда. Уолаттар өр-өтөр гымматылар дьоҕус соҕус остуолу үүтээн ортотугар оҥорон кэбистилэр.

— Бай! Уоппун уматарбын отой да умнан тураахтыыр эбиппин буолбаат?! — Тэрэппиин үлэһитэ Бөтүрүө бэлэмнээбит чыыппааннарын оһоххо уган уматта.

Оһох сыыйа-баайа тигинээн-таҕынаан барда.

— Өндөрөй, Бөтүрүө! Ити аал уоппут үөрэн-көтөн умайан күлүбүрээн эрэрин көрөҕүт дуо? Эһиги үлэҕит-хамнаскыт ситиһиилээх буоллун! -- Тэрэппиин дьонугар арыгы кутаттаата. — Бу эттэн-астан, алаадьыттан ылан сиэн иһиҥ. Ыл эрэ, Өндөрөй, хочулуоккун толорон биэр!

Өндөрөй иннинэ Бөтүрүө хайыы үйэ таһырдьа тахса охсон туох эрэ иһиккэ хаар элээрдэн киллэрэн хочулуогар симнэ.

—Чэ, оһохпут суостаах-суодаллаах буоллун, кыһыны этэҥҥэ туорааҥ! Барыта үчүгэй буоллун! — кини оһох аанын аһан арыылаах алаадьыны укта уонна арыгытын ыста.

Оһох күлүм гына түстэ, айаҕынан уот тыл былтас гынан ылла. Ити тугэҥнэ даҕаспытынан хочулуок омуннаахтык оргуйан ыһыахтанна.

— Ок-сиэ! Чэйбит оргуйдаҕа дөбөнүн! Петро, чэйгин, чэйгин кут! — лии-дии, Өндөрөй киһитигэр тугу эрэ көрдөрөн салгыны булкуйбахтаата.

Бөтүрүө бэйэтэ да бэлэм турбут быһыылаах, хочулуогу тонхотон чэй кутаттаата. 

— Чэйиҥ, аһыаҕыҥ! Уонна сып-сап туран барытын бүтэрэн-оһорон кэбиһиэҕиҥ, -- атыыһыт дьонун аһылыкка ыҥырда.

Бэлэмнэммит лэкэчэктэргэ олорон бары аһаан бардылар.

Бөтүрүө атахтарын кыпчыччы туттан, оһох кытыытыгар олорон, чэйин тимир куруускатыттан кыра-кыратык сыпсырыйбахтыыр. Эти, алаадьыны сиргэммит курдук нарын синньигэс тарбаҕын төбөтүнэн ылан сиэбитэ буолар, эр киһи курдук аһаан-сиэн нимсиритэн испэт.

— Ааммытын үчүгэйдик оҥостуохпут, оһохпутун бөрөөн-сараан баран үчүгэйдик оттон кэбистэхпитинэ ыал ыалынан буола түһүөхпүт буоллаҕа...-- арыгытыттан сирэйин имэ тэтэрбит Андрей Петротун диэки көрө-көрө мүчүҥнээн кэбистэ.

Биирдэрэ, ону өйдөөтөҕө буолуо, киһитин диэки хайыһан таайтарыылаах баҕайытык, уратытык мичээрдээн ылла.

Итини барытын көрө-истэ олорбут атыыһыт “дьахтартан туох да атына суох дууса быһыылааххын ээ!..” диэн киһититтэн улаханнык ороһуйа санаата.

Аһаан бүтэн баран, бары ааннарын, ороннорун оҥорор үрдүгэр түстүлэр.

— Уҥа өттүнээҕи ороммут арыый кэҥэс буолууһу. Чэ, туох буолуой? Ыалдьыт-хоноһо да кэлэрэ ханна барыай? Өстүбэһи, бэйэм даҕаны бу түүн хонорбор сыҥаһа ороҥҥо сытан сындалҕаммын таһаарыам этэ буоллаҕа,

Тэрэппиин, үллэччи от тэлгэммит саҥа оронугар олорон табахтыы-табахтыы, салгыы ыйа-кэрдэ олордо.

Дьоно ону тук курдук толоро сырыттылар.

— Мантан инньэ лаппа тымныйбахтыыра буолуо, үүтээҥҥитин, төһө да эмпэрэ уобуллаҕаһыгар туттарбыт, эргиччи дэлби буорунан, кумаҕынан саба кутаарыҥ. Үрүт өттө сахсархай соҕус буолуо. Ыксыы-бохсуу сылдьан көтүөккэлэппиппит күүстээх тымныыларга аны таһырдьа үүртэлээри хаайан туруо. Кыаллар буоллаҕына, буор түөрэ үктээн аҕалан эбии тэлгиэ этигит, буор бэйэ-бэйэтигэр силимнэстэҕинэ, үрүккүт кыра ардахха-силбиккэ хотторуо суохтаах, -- итинник дьаһайа олорон, атыыһыт соһуйбут курдук өрө көрө түстэ. 

— Оттон бу эһиги саас үлэҕитин төһөҕө саҕалыыр санаалаах олорор дьоҥҥутуй?

—Дьылыттан тутулуктанара буолуо. Ньукуолун эргин саҕалаабыт киһи бэрт этэ, -- Өндөрөй хоруйдаата. 

— Ол да хойутааһын бэлиэтэ.

— Бэлэмнэнэргитин умнуман, сөп дуо? Сарсыарда сөпкө дьиэлиэм уонна кыһыҥҥытыгар онон-манан эргичийэрим-урбачыйарым ханна барыай. Хастыы да ыйынан барыталаан хаалар үгэстээхпин. Оннук түгэннэргэ ойоҕум даҕаны, үлэһит-чаҕар да дьонум эһигини кытта билсэ, кэлэ-бара туруохтара. Бу эргин бултуур-алтыыр да уолаттар үгүстэр. Таах сир-халлаан икки ардыгар олорон хаалыахпыт диэн өйгүтүн-санааҕытын бука диэн сынньымаҥ.

Саҥа дьиэлээхтэр түбүк-садьык буолан, ыкса хойут өссө биирдэ чэйдээбитэ буола түстүлэр. Ол кэннэ иһирдьэнэн-таһырдьанан кыра кыһалҕаларыгар сырыттылар. Халлаан нуһараҥнаан, налыйан турбута ханна да суох буолбут, уорастыйбыт, үөһэ сулус бөҕө бачыгыраабыт. Утуйарга тэриннилэр. Бөтүрүөлээх Өндөрөй биир оронҥо хоонньоһор буоллулар.

Күн-дьыл, халлаан тэһии былытыныы, ардыгар олус түргэнник, сороҕор эмиэ да бытааран, уоскуйан уһуурга дылы гынан баран, аастар ааһан, сүттэр сүтэн симэлийэн иһэр. Ол аайы эн лэҥкэгэр төбөҕөр үрүн сүүмэхтэр биллибэтинэн дьураа тардыылара үксээтэр үксүүр, оттон килэн сүүскэр, хараҕыҥ тулатыгар хаһан да сүппэт дириҥ дьирбиилэр эбилиннэр эбиллэн, олохсуйдар олохсуйан иһэллэр. Хайыаҥ баарай?! Аар айылҕаҥ айыыта, оҥорууҥ, дьылҕаҥ оннук эбит буоллаҕа...

Тэрэппиин атыыһыт даҕаны түөрт уонун кэлтэйдээн иһэн, чанчыгын аһыгар кырыа хаар кыыдамнаан барбыта. Аан бастаан, хоойго сытар холоонноох доҕорун, ойоҕун Ыстапааньыйа барахсаны томтоҕор түөһүттэн имэрийэ-томоруйа, таптал татакайыгар ылларан тыгыл-игил тыыннаран, тыынын-быарын ыган көрүлүү-нарылыы сыттаҕына, тапталлааҕа киһитин баттаҕын үрүҥ сүүмэхтэрин таба көрөн соһуйан-өмүрэн турбуттааҕа. Онтон кэлин бэйэтэ даҕаны онно-манна тэлэһийэ, дьиэгэнийэ сылдьан, киэҥ сирдэр “үтүктээйи таастарыгар” дьүһүнэ-бодото уларыйбытын бүдүүлээн хөрүнэр-истинэр буолбута.

Тэрэппиин сылайбыт-элэйбит киһи быһыытынан утуйарга барда.

Түүн үөһүн саҕана, түүл-бит курдук, дьоно ынчыктаһалларын истэн дьиктиргээн өндөс гынан борогулдьутан көрбүтэ, Өндөрөйө Бөтүрүөтүн ойоҕоһунан сытыаран баран дьүккүйэн дьүһүлэнэ аҕай сытар эбит.

Тэрэппиин бачча сааһыгар диэри хаһан да көрбөтөҕүн көрөн, истибэтэҕин истэн, кэлэйии бөҕөнү кэлэйэн, суорҕанын саба тардынан угуйар диэки барда.

Сарсыарда уһуктубута, дьоно хайы үйэ туран, чэй оргуттан, туох да буолбатаҕын курдук туттан, чүмэчи уматтан, чэй иһэн сыймаарда олороллор эбит. Үүтээн иһэ буорах эстибитин курдук сытынан тунуйа туолбукка дылыта.

“Бара оҕустахха сатаныыһы!” диэн Тэрэппиин түргэн соҕустук хомунан, Бөтүрүө куппут чэйин диэки хайыһан да көрбөккө, таһырдьаны былдьаста.

Атыыһыт “кистэлэн” дьонун олохтуоҕуттан хас да кыһынҥы ый ааспьгга.

Кулун тутар бүтүүтэ эмискэ баллыгыраччы ириэрэн, хаары намтатан баран, муус устар ортотугар диэри тоҥорон лаһыгыратта. Быһымах өттүлэрэ эрдэлээн сыбыдахтанан, чараас таҥаһынан сарахачыһан күннээн-күөнэхтээн иһэн. хат саҕынньахтарын кэтэн үллэкэчийэн сырыттылар.

“Сылгыга охсуулаах күн-дьыл күөрэйдэ!” диэн кырдьаҕастар айма- заллара сүрдэннэ. Сылгы турбутунан охтон, кулуннааһына үксээтэ. Туйахтаах таба тирэммэт чыкылас мууһуттан дьөһөгөй оҕото эрэйдээх, кыайан хаһан аһаабакка, күнтэн күн сылгы өлөрүн-сүтэрин туһунан суоһар сурах, буруолааҕы ордорбокко, алаастан алааска тилийэ көттөр көтөн истэ. Тэрэппиин атыыһыт дьиэтиттэн тэлэһийэн, ырааҕынан ыырданан сырыттаҕына кини ахса суох атыырын үөрүгэр элбэх сүтүк таҕыста. Өссө үгүс сылгы өрүһүммэккэ барыаҕын Маҥкы оҕонньор, сылгыһыттары үмүрү тардан, чугастааҕы үрэххэ, алаастарга баар кэбиһиилээх оттору хотунтан көҥүллэтэн, тырҕайтаран, эрдэ эбии аһатан, күн-ый быатын туттарда. Оттон ото, эбии аһатара суох өттө аҕыйах сылгылаахтарыттан көрө маттылар.

“Хачааллаабыт, ырыганнаабыт сылгыны төһө даҕаны көр-иһит, бүөбэйдээ, отунан төһө да хадаҕалаа — син биир өрүһүллүбэккэ, өлөн тыыллан хаалар буолар эбит...” — диэн дьон бэркиһиир саҥата үгүстүк иһиллэр буолла.

Ити курдук, ийэ айылҕа барахсан талбытынан дьаһайар. Кини кылгас да кэм иһигэр, санаата алдьанан, кырыы хараҕынан хатыылаахтык кынчарыйдаҕына, икки атахтаахха иэдээн иэнигийэр, өлүү-сүтүү түрбүөтүүр, аан алдьархай ааҥныыр.

Атыыһыт дойдутун Дьөгүөрэйэп таҥара саҕана булбута. Кырдьаҕастар кэпсииллэринэн, бу күн чыккымай кус үрэх уутугар сарайбытынан кэлэн сарт гына кэлэн түһэр буолара үһү. Кырата бэрт буолан эбитэ дуу, кустартан эрэ барыларыттан хойутаан кэлээхтиир эбит. Кырдьыга даҕаны, хоҥор хааска, күөх баттах көҕөнҥө тугунан тэҥнэһиэй? Анараа обургулар кыыллара туран, биирдэ сапсынан дуксуйан кэбиһэр сирдэрин сүүрбэччэтэ сапсынан сарыкыныы сылдьаахтыыра буолуо буоллаҕа.

Тэрэппиин дьыл-күн хамсааһынын толуга, сут-кураан аһылыга буолар сылгыта өлөрүгэр-сүтэригэр улаханнык иҥин тартарбатаҕа, көннөрү тыал тыаһын курдук истэн эрэ кэбиспитэ. Кини өйө-санаата адьас атынҥа этэ -- быйыл сайын сабыс-саҥа саҕалыахтаах көмүһүн эрэ үлэтигэр сылдьара. Киниэхэ дьиэ-уот түбүгэ, кыра атыы-тутуу айдаана -- барыта халтай, кинини таарыйбат, сыһыана суох буолбута ыраатта. Инникитин, кэскиллээҕин көрөн мөхсөр. Ол да иһин унньуктаах уһун айантан дойдутун булаат, сынньанан сыппатаҕа, хоноот, үргүлдьү үлэһиттэригэр ааспыта.

Айылҕа уһуктан, бары барыта сэргэхсийбиккэ, киэркэйбиккэ дылыта. Үрэхтэр хаалара туолан, онон-манан таһымнаан, сир-дойду килэйэн-халайан сүрдэммит этэ. От-мас ситэн силигилээри, күөх киистэлэрин өрө анньан тырымнаары тыҥаан аҕай турара.

Маннык туохха да тэҥнэммэт кэрэттэн кэрэ көстүүнү сөҕө-махтайа көрө-көрө, атыыһыт айаннатан тибигирэтэн испитэ.

“Сыыһа да тэлиэгэлэммиппит дуу? Таах да ыҥыыр атынан кэлбитим буоллар, таһаҕаһым аҥаара хаалыа эбитэ буолуо. Эдэр эрдэхпинэ Мухтуйаттан булан-талан аҕалбыт дыргыабай тэлиэгэм, дьэ, бу кэлэн туһалаан эрдэҕэ”, — диэн саныы-саныы, эргиллэн малын-салын, аһын-үөлүн уктубут тирии бүрүөһүннээх дьааһыгын көрөн ылла.

“Улуу омуктар дьоһун уустара кыладыйан туран оҥорбут тэлиэгэлэрэ иҥнэл-таҥнал түһүүнү, биһиги барахсаттар суолбут-ииспит оллурун-боллурун тулуйаахтыыра дуу, суоҕа дуу?.. Дьонум, үлэһиттэрим эрэйдээхтэр, сыккыраһан син сыл тахсаахтаатахтара. Дьыл эрдэлээтэ, үлэлэрэ саҕаланан эрдэҕэ. Ол да иһин бу баран истэҕим. Онно-манна ускул-тэскил сылдьыбыт хаамаайылары харах далыттан таһаарбатахха сатанар. Кыһын тымныытыгар, баҕар, хаайтаран, бохсуллан олордуннар даҕаны, оттон сайыҥҥытыгар баҕас сэрэхтээх дьон буоллаҕа буолуо ээ... Толло-хайыы санаатылар да күрээн ханна баҕарар тиийэн-түгэнэн хаалыахтарын сөп. Киһи ытырыктатар, эркин курдук эрэммэт дьоно, илии иһигэр тутан сырыттахха эрэ...”

Тэлиэгэтэ туохха эрэ охсуллан, үөһэ-аллара түһэн кирдиэхтиир, ардыгар көнө хонуу устун тохтоло суох, уу долгуйбатынан дьулугуруур.

Күн ортотун саҕана Андрейдаах тойоннорун атын ыраахтан билэн, үрэххэ үлэлии-хамныы сылдьан тохтоон, үүтээннэригэр кэллилэр.

— Хайа, Трофим Васильевич, тэлиэгэнэн кэлбиккин дуу? Моһуогурбатыҥ дуо?

— Ээ, суох, бэрт бөҕө, хата, манна кумахха куһаҕан эбит, батары түһэ сылдьао. Үлэлээн эрэҕит дуо?

— Бүгүҥҥүттэн сана ону-маны гыныах буолбуппут да, түүнүн күүскэ тоҥорон, сарсыарда эрдэтигэр киһи үлэтэ тахсыа суох. Мантан киэһэ үчүгэй буолар ини.

Бөтүрүө хайы үйэҕэ оһоҕун оттон чэйин оргута уурбут.

— Мэйиҥ эрэ, бу эттэн үлтү сынньан буһаран кэбиһиҥ, онтон атынын, Өндөрөй, эн оннун буллартаа.

Петро этин буһара барда, Андрей астарын туппутунан оҥкучаҕын диэки дьөгдьөрүйдэ.

Атыыһыт атын сыгынньахтаата уонна дьоно туттуохтара диэн аҕалтаабыт тэриллэрин үүтээн таһыгар быраҕаттаата. Өрүс сотору хамсыах быһыылаах, хооҥкоро буолан турар муус көөрөттөн кур-бар түһэрэ иһиллитэлээн ааһар. Кытыынан тыыраахы үөрэ өй-мэйдээх тулуйбатынан аймана кыынньар.

Аһаан бүтэн, дьоно үлэлии сылдьар сирдэригэр кураанах үрүйэ өрүскэ түһэр аҥхайыгар үһүөн тиийдилэр. Үрэх уута түстэҕинэ хайа солонон киэҥник, дириҥник аҥайан көстөр аҥхайа, ханан да баара биллибэккэ, биир кэм ыраахха диэри тайаан, дохсуннук күрүлүү-харылыы, тыаһыы-ууһуу сытар мэндээркэй уунан килэйэн көрүстэ.

— Ок-сиэ! Манна сири-уоту билбэт киһи түбэһэн былаҕайга былдьатыан сөп эбит буолбаат?! Эн аттанан-атыырданан даҕаны бу үлүгэрдээх дириҥ далайга түбэстэххинэ өрүһүммэккин, аттыын-бэйэлиин көстө мэлийэриҥ саарбаҕа суох.

— Кыстаабыт дьон буолан, кутталлаах соҕус сирдэри хаар ууллан үрэх сүүрүгүрдүөр диэри кэлэ-бара көрө-истэ сылдьыбыппыт. Онон, дьиэтийэн, үрэхпитин, хайдах эрэ, дойдулаах дьон курдук саныыбыт.

— Дьэ буоллаҕа, сэрэнэн сылдьаарыҥ эрэ. Чэ эрэ, оччоҕо хайдах-туох үлэлииргитин көрдөрүҥ.

Андрейдаах Петро кыһынҥытыгар тып курдук табыгастаах буоллун диэн чэпчэки гына ньаалбаанынан оҥортообут лотуоктарын ылан. күрдьэҕинэн таас былаастаах кырылас кумаҕы кутан, ууга тимирчи баттыы-баттыы сөҥүрдэн, сууйан уҥа-хаҥас хамсатан, күөгэлдьитэн бардылар. Атыыһыт иккиэннэрин хардары-таары солбуһуннара сылдьан тиийэн көрө-көрө, “оо, туох да туһата суох, күн куодьуна суох үлэ дуу, быһыыта...” диэн саныы-саныы, тула чээччэйэн сылдьымахтаата, табахтаан да көрдө.

Дьэ, били, күн ыраахтааҕыттан тиийэ, бэлэх-туһах тутуох буолбут баһырхай санаалара, биирдэ хоос гынан, хотонун аттынааҕы борооскуларга эрэ тиийэн бохсулларга дылы буоллулар.

Петролаах лотуоктарын түгэҕэр мэһэйдэһэр таастары ылан быраҕаттыы- быраҕаттыы, тохтоло суох үлэлээн мөхсө сырыттылар.

Андрей, тойонноро кинилэр үлэлэриттэн-хамнастарыттан улаханнык санаата түспүтүн, астымматаҕын көхсүнэн сэрэйэ, билэ охсубута. “Киһи этэ-тириитэ баранар ыарахан үлэтин дьон “көмүс үлэтэ” диэн мээнэҕэ эппэтэхтэрэ буолуо, сомсон ыл да, барыта көмүс буолан иһэрэ буоллар, тоҕо маннык тоҥон-хатан эрэйдэниэ этибитий, утуйар да, олорор да диэни билбэккэ умса-төннө түһүө этибитий?..” дии санаан Андрей иһигэр кыһыйда.

Тэрэппиин онон-манан хааман, чэччийэн кэлэ-кэлэ, хам-түм быстахтык тыл бырахсан кэпсэтэ-кэпсэтэ ааһыталаата. Хас сырыытын аайы тугу эмэ булан үөрдээйэллэр дии саныыр быһыылаах.

Атыыһыт ити сырыытыттан улаханнык санаата түһэн, сүргэтэ тостон төннүбүтэ.

 

Салгыыта бэчээттэниэ

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь