home
user-header
ЧУУМПУ БҮЛҮҮ - 8.1
bytyk1944 14 сентября 2019 г., 07:00 357

 

Инникилэрэ:

 

http://Чуумпу Бүлүү - 1: https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142546#comment-8262413


Чуумпу Бүлүү - 2: http://https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142623

Чуумпу Бүлүү - 3 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142716

Чуумпу Бүлүү - 4 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142789

Чуумпу Бүлүү - 5 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142856

Чуумпу Бүлүү - 6.1 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143011

Чуумпу Бүлүү - 6.2  https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143109

Чуумпу Бүлүү - 6.3 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143189

Чуумпу Бүлүү - 7. https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143380#more

 

ТӨРДҮС ТҮҺҮМЭХ

ҮӨРҮҮ УОННА ХОМОЛТО 

 

Миисэ Иркутскайга кэлиэҕиттэн, күн быыһа солото суох түбүгүрэ сылдьара. Олорор ыала дьиэлэрин өрөмүөннээн бүтэрэ илик буолан онно көмөлөспүтэ.

Биирдэ аттыларынааҕы “Дорожнай” маҕаһыыҥҥа сылдьан баран тахсан иһэн, Валятын көрсө биэрбитэ. Валя үөрүүтүттэн сүүрэн кэлэн уолу кууһа түспүтэ, уураһыы-сыллаһыы, ахтылҕаны таһаарар үөрүүлээх түгэн үүммүтэ. Уоллаах кыыс куорат устун киэһэ хойукка диэри дьаарбайбыттара, хардары - таары сонуннарын кэпсэтэ-кэпсэтэ куустуһан хаамсыбыттара.

— Аҕам быйыл сайыны быһа ыалдьан таҕыста, эмчиттэр сүрэҕэ мөлтөх эбит диэн эмтээн аҕай биэрдилэр да үтүөрэн-өрүттэн барбата... -- Валя улаханнык санаата түһэн сэһэргии истэ.

— Валя, Валюша! Эн санааҕын түһэримэ, сыыйа-баайа үтүөрүө, үчүгэй буолуо буоллаҕа дии! --- уол кыыһы эргилиннэри тардан, уот кугас сыыйыллаҕас баттаҕын имэрийэ-имэрийэ уоскута турда.

— Таҥара көмөтүнэн үтүөрэрэ эрэ буоллар, биһиги дьолбут буо этэ, — диэн кыыс үөһэ тыынна.

Миисэ Валятын дьиэтигэр тиэрдэн биэрдэ уонна тиэтэйэ-саар ыалыгар барда.

Кэлбитэ, учууталын, Канаев суруксут ойоҕо Софья Ивановна, “г. Иркутск, ул. Графа Кутайсова, № 22, Попову М.Т.” диэн кичэллээхтик суруллубут суруга кэлэн сытар.

Миисэ аһыы да барбакка суругун үрдүгэр түстэ. Дойдугуттан тэлэһийэн, ыраата сырыттаххына, бу быыкайкаан сурук сыыһа олус да күндү буоллаҕа. Кини алааһын сиккирэс тыалын, истиҥник саныыр күндү дьонноруҥ сылаас сыһыаннарын, кут-сүт долгуйуутун -- барытын үмүрү тардан илдьэ кэлбит курдук буолар.

Сурук ис хоһооно соччото суох буолла. Ийэтэ ыалдьар буолбут. Xаар наһаа халыҥ буолан дьон-сэргэ бэркэ эрэйдэнэн эрэр үһү.

Софья Ивановна, бэл, Миисэ доҕоро Ньэккэй туһунан, кыратык да буоллар, быйыл кыһын үчүгэйдик бултуйбутун ахтан аһарбыт.

“Ээ, дьэ, ол мин доҕорум тулуйан-тэһийэн олорбото чахчы. Кырдьыга,  булду баҕас бултуо. Кыра эрдэҕиттэн, аҕатыттан мөҕүллэ-мөҕүллэ да буоллар, хара тыатыгар тахса турааччы”.

Миисэ сонньуйан ылла.

“Бэйи эрэ, оттон ийэбитин наһаа мөлтүү илигинэ бу дойдуга аҕалан көрдөрбүт киһи?.. Айаны тулуйуо суох муҥа буолуо дуо?.. Бүөтүргэ суруйуоҕу, ол киһи хара тыа харахтанан сылдьара биллэр. Кини да биирдэ эмэ дьиэтигэр охсуллар ини. Суруйуохха, суруйуохха!”

Миисэ остуолугар олорон суруйбутунан барда. Бастакы суругун учууталыгар аадырыстаата, суругун иһин улаханнык махтанна. Иккиһин — Бүөтүргэ. Ол-бу кыра сонуннарын кэннэ “ийэбитин манна аҕалан, хаһан көрдөрүөхпүтүн сөбүй” диэн сүбэлэһэр быһыынан суругун түмүктээтэ.

Убайа Бүөтүр аҕатын бастакы ойоҕуттан төрөөбүтэ, ол эрээри, кини төрөппүт ийэтин отой да көрбөтөх, билбэтэх. Оҕо сааһыттан Ыстапааньыйа сүрэҕин сылааһынан угуттанан үөскээбит, улааппыт оҕо буоллаҕа.

“Өйдүүр ини...” диэн саарбахтыах курдук санаталаан ыла-ыла, суруктарын бэлэмнээн, сарсыарда үөрэхпэр баран иһэн түһэриэм диэн аттыгар олоппоско уурунан кэбистэ.

Дьыл-күн сылымначчы аастар ааһан истэ.

Софья Ивановна иккис суруга кэллэ, оттон Бүөтүртэн туох да биллибэт. Миисэ күүтэ сатаан баран иккистээн суруйда. Аҕалара кыһынын дьиэтигэр- уотугар аҕыйахтык да көстөн ааһааччы уонна кини дьиэ-уот кыһалҕатыгар өйүн-санаатын сынньыбатын Миисэ бэркэ билэр. Онон бары эрэлэ убайыгар Бүөтүргэ тиийэн силбэһэ турар.

Үөрэх дьыла бүтэрэ чугаһаата.

Кэмниэ кэнэҕэс, “өлөр өлбүтүн, тиллэр тиллибитин” кэннэ диэбиккэ дылы, убайыттан, кылгас да буоллар, күүтүүлээх күндү суругун дьэ тутта.

Быраатым Миисэ, дорообо!

Иккис суруккун соторутааҕыта үүтээммиттэн эргиллэн эрэ баран туттум. Ол миигин, тайҕа баһын тайаммыт, булду-алды эккирэтэн тэгил дойдуларынан тэлэһийбит киһини, ким таба ылыа баарай?! Бэйэм киирбиппэр эрэ биэрбиттэрин ааҕан баран соһуйдум. Ийэбит, мин көрдөхпүнэ, күнтэн күн мөлтөөн барыах курдук. Суол наһаа хаала илигинэ Дъокуускайга киирэн көрдөрүөх буоллубут. Аҕабыныын сүбэлэстибит. Дъокуускайга туох да тахсыбатаҕына, эн сүбэҕинэн, сылбархай уунан өрүһүнэн, онтон тимир суолунан Иркутскайдаан көрүөхпүт. Эн онтон тоҕо төттөрү-таары айанныы сылдъыаххыный? Мин Дъокуускайтан барытын биллэрэ туруом. Өскөтүн онно Иркутскайга барар буолан хааллахпытына, үчүгэй, билиилээх эмчиттэри булан тоһуйаар.

Убайыц Бүөтүр.

“Биллэн турар, убайым эрэйдээх күнүгэр-дьылыгар отой да кыһаллаахтаабатах. Хаһан суруйбута буолла? Кини киһи Дьокуускайга киллэрэн көрдөрүөх-иһитиннэриэх да буолбута үчүгэй курдук”.

Миисэ, туран, баттаҕын өрө анньына-анньына, төттөрү-таары хаампахтаата. “Хантан үчүгэй эмчити көрдүөх баҕайыный? Валяны кытта сүбэлэһэн көрөрүм дуу? Манна уһуннук олорбут киһи, билэр-көрөр да дьоно үгүс буолуо”. 

Миисэ үөрэҕин аахпыта буолан баран, оронугар тиэрэ түһэн, кэтэх тардыстан сытта.

“Эрдэ баҕайы эбит, билиҥҥэттэн утуйан тыылла сытыам дуо? Танаста уларыттан, кыратык хаама түһэн, дьэгдьийэн кэлиэххэ!”

Олоро биэрдэ уонна, оронун баһыгар турар чымадаанын ылан, танас көрдөөн тилигирээбитинэн барда. Хаһыспахтаан иһэн, чымадааньм түгэҕиттэн били таҥас кырадаһына суулаах дьэҥкир тааһын булан таһаараа эргитэ-урбата көрө олордо.

“Бээрэ, ханан эрэ “Скупка” маҕаһыын баар курдуга ээ, эбэтэр ювелирга илдьэн көрдөрөрүм дуу?..”

Мунаахсыйан олорбохтоото, онтон отой да таҥаһын уларыттыбакка, чымадаанын аһаҕас хаалларан, халтаҥ сонун анньынаат, сиэбигэр тааһыи уктан тахсан барда.

Таһырдьа тахсан, хайа да диэки барыан быһааран билбэккэ таалан турбахтаата, “түргэн соҕустук туттуохха-хаптыахха, маҕаһыыннар сотору сабыллан да барыахтарын сөп!” дии санаат, ыраах көмүс солотуулаах таҥара дьиэтин куупалларын көрбүтүнэн иннин диэки түһүнэн кэбистэ.

Миисэ дьонтон “Скупка” маҕаһыыны ыйдара-ыйдара, куоракка балай да уһуннук хаамта. Кэмниэ кэнэҕэс, дьэ, тас өттүттэн оппуохаламмыт, чос курдук кыракый мас дьиэҕэ тиийэн кэллэ уонна, тохтуу барбакка, иһирдьэ дьулуруйда.

Маҕаһыыҥҥа киһи суох, дьиэ хаҥас өттүгэр тигинэччи оттуллан турар толуу оһох тыаһыыр-ууһуур. Оһох уҥа чанчыгынан сыһыары тардыллыбыт даар көстөр. Даар тааһынан сабыллыбыт долбуурдарыгар араас көмүс оҥоһуктар, араас киэргэллэр ууруллубуттар. Оһох ойоҕоһунан кыра аан баарынан икки чанчыгынан, кэтэҕинэн эрэ будьурҕай баттах дуомнаах, хаччаҕай, килэгир төбө быган көрдө уонна тахсан кэллэ.

— Здравствуйте! Меня зовут Яков Авраамович. Я слушаю вас, молодой человек!

— Здравствуйте! — Миисэ, тааспын көрдөрөбүн дуу, суох дуу диэн кыратык саарбахтаан оннугар тэпсэҥнээн турбахтыы түһэн баран, синэ биир диэбитэ буолуо, уһата-кэҥэтэ барбакка. — Я хочу показать вам одну интересную вещь, -- диэн биир тыынынан түһэрэн кэбиһээт, сиэбиттэн дьэнкир тааһын, оргууй сэрэнэн таһааран, даарга үнкүрүтэн кэбистэ.

Атыыһыт тугу да өйдөөбөтө, ачыкытын үөһэ анньыммахтаата, онтон:

— Что же это такое? Зачем мне это? — диэтэ.

Михаил бэйэтэ даҕаны туох да диэн быһааран өйдөтүөн булбакка турда, онтон син өй ылан:

— Вы посмотрите этот камень, я думаю она вас должна заинтересовать -- аат эрэ харата, киһититтэн таах тахсан барыан кэрэйэн саҥарааччы буолла.

Оҕонньор хап-сабар тааһы ылан ачыкытынан даҕайыахха айылаах көрөн кыҥнанныы турда, онтон остуолун дьааһыгыттан халыҥ баҕайы таастаах лупатын ороон таһааран лаампа уотугар араастаан эргитэ-эргитэ сирийэн көрө-истэ турда.

— Это откуда у вас молодой человек? 

— С Якутской области.

— Да-а! Вы меня озадачили... Как быть? Да-да, вот что, молодой человек, как вас зовут?

— Михаил.

— Слушай, Миша, Мишенька, вот как мы поступим... Ты приходи-ка ко мне на той неделе, в среду, лучше в четверг, в часа три дня. До этого я постараюсь выяснить, какой же это кристалл. Хорошо?

— Хорошо! — Миисэ сөбүлэстэ.

Абааһы хаччаҕайыгар киирэн уһаан-тэнийэн хаалбыт эбит. Куорат киэһээҥҥи көрүҥүн ылыммыт. Киирэн эрэр күн кытарыктыйа кыыһан, таҥалай былыттары кыһыл көмүстүү солотуулаабыт.

“Туох таас буоллаҕай? “Бөххө бырах, киэр гын!” — диэн үүрэн таһаарара буолуо дии санаан киирбитим, хата, атыыһыт тыла минньийбитэ, нъалҕарыйбыта сүр. Кырдьаҕас кимиэхэ эрэ эбии көрдөрүөн, сүбэлэһиэн баҕарар быһыылаах, ол иһин хас да хонугу биэрэн кэтэһиннэрэр ини. Чэ, ол кини бэйэтин санаатын толороору хайдах да мөҕүстүн. Бу үйэҕэ сылдьыбытым, ол аҕыйах хонугу баҕас тулуйар инибин. Сүрүнэ, ааппын-суолбун, ханна олорорбун токкоолоһон суруйан илдьэ хаалла, аатыгар да буоллар, туоһу сурук дуома биэрдэ”.

Миисэ, хайдах эрэ, ис-иһиттэн чэпчээбиккэ дылы буолла уонна, санаата көнөн, дьиэтин диэки хааман сэгэлдьийэ турда.

 

Кэм-кэрдии ааһара дөбөҥ. Кэлэн иһэр кэлэн иһэр буоллаҕа. Күнү-дьылы куоттарымаары үлүмнэһэн үлэлии сылдьааччыларга, кыһалҕаларын кыччатаары тула мөхсөр, муҥнанар дьоҥҥо күн кылайа тахса охсон баран, оҥорору оҥорторбокко, ситиэҕи да ситэттэрбэккэ киирэн симэлийэн хаалара, түлүк түүн саба барыйан кэлэ охсоро диэн олуһун кыһыылаах суол буоллаҕа.

Арай Михаилга эрэ, үөрэх дьыла бүтэ охсон, дойдутугар, дьонугар тийиэҕин олус баҕарар киһиэхэ, кэм-кэрдии барара бэрт бытаан.

Онно эбии дьонуттан туох да эбии сурах-садьык биллибэтэ.

“Ийэбитин Дьокуускайга киллэрэн, үчүгэй эмчиттэргэ көрдөрөн - иһитиннэрэн, эмтэтэн үтүөрдүбүттэрэ буолуо дуо? Баҕар, ол иһин миэхэ тугу дс биллэрбэттэрэ буолаарай... Убайым Бүөтүр даҕаны суруйуон сөп эбит...”

Дойдутун-дьонун ахтарын-саныырын быыһыгар биир атын санаа арахпат.

“Бүгүн чэппиэр, били Яков Авраамовичка бара сылдьарга сөп курдук буолла. Ол мин дьэҥкир тааһым, баҕар, алҕаска, “дьол — хараҕа суох” диэбиккэ дылы, туох эмэ суолталаах соҕус да таас буолан хаалыан сөбө эбитэ дуу, аны били аатырар алмаастара да буолан хаалаарай... Хаччаҕай, тоҕо эрэ. олус долгуйбута...” дии саныыр буолла.

Кэнники кэмнэ кини Валятыгар хоноро үксээтэ.

Кыыстаах уол, төһө да хоонньоһон сыппаталлар, бииргэ аһыыллара, үөрэллэрэ-көтөллөро, онно-манна сылдьаллара -- барыта эдэр дьон инники олохторугар улахан сабыдыаллаах буолара дьэнкэ.

Кыыс ийэтэ Ольга Александровна кинилэри отой да холбооттоон кэбиһэн баран, нус бааччы сиэн кэтэһэн, ону бүөбэйдэһэн олоруон да баҕарар курдук буолан барбыта. Оттон Миисэ билиҥҥэттэн ыал буолан оҕо-уруу нидьирэтэн бардаҕына, салгыы үөрэнэрэ бохсуллан да хаалыах курдук, ол иһин ити туһунан кэпсэтииттэн куотунар идэлээх.

Болдьоммут күн “Скупка” маҕаһыыныгар барда. Хата, Яков Авраамович баар эбит, олус аламаҕайдык, киһи соһуйуон курдук сүүрэн-көтөн. ньылайан-хаптайан аҕай көрүстэ, бэл, икки-хас киһи баарын бэйэтэ көрдөһөн таһаартаан баран, аанын хатаан чып гыннаран кэбистэ. Мэктиэтигэр. ыгылыйбыта, ыксаабыта бэрдиттэн эбитэ дуу, тараҕайа көлөһүннэнэн ньалҕарыйа түстэ.

— Добрый день! Михаил Трофимович, какие новости?

— Спасибо, Яков Авраамович! Новостей я жду от вас.

— Вы торопитесь?

— Нет... нет. Мне-то, молодому, пока торопиться некуда...

— Тогда хорошо, Михаил Трофимович, будем чай пить. Пожалуйста. проходите в мой скромный уголочек для отдыха, -- диэт, оҕонньор оһох хаҥас чанчыгынан көстөр кыракый аан диэки ыйан кэбистэ.

“Туох ааттаахха түбэстэмий...” диэн ытырыктата саныы-саныы, Миисэ ааны аһан иһирдьэ киирдэ.

Хоско киһи “һык!” гына соһуйа түһүөҕэ туох да суоҕа, киһи кутун-сүрүн ыга баттыахха айылаах лаҥхарбыт хараҥа дьүһүннээх ыскааптар барыһан тураллара, аҕыйах иһиттээх остуол уонна онон-манан венскэй олоппостор тураллара көстөр. Хос илин эркинигэр киһи төбөтө да ханан да батыа суох дьобоспут икки кыракый түннүк баара оҥойоллор. Түннүктэр аанньа сырдаппаттарыттан эбитэ дуу, күрүлүүр күнүс хас да сиринэн чүмэчилэр умайан кылахачыһаллар.

— Ну, Михаил Трофимович, присаживайтесь, как говорится, не стесняйтесь, будьте как дома, --атыыһыт остуол уҥа өттүгэр турар олоппос диэки ыйан садьыс гынна.

Уол, салгыы туох буоларын күүтэрдии, барытын кудуххайдык, улгумнук толорон истэ. Кини оҕонньор аһыгар-үөлүгэр, арыгытыгар даҕаны болҕомтотун уурбакка, киһитэ тугунан үөрдэрин дуу, хомоторун дуу истэ - билэ охсуон баҕарара күүһүрэн кэллэ.

Яков Авраамович даҕаны, эдэр киһи тулуйбакка-тэһийбэккэ дьиэгэнийэ олорорун бэлиэтии көрдөҕө буолуо, уһаппакка-кэҥэппэккэ кэпсээбитинэн. быһаарбытынан барда.

— Да-аа... Знаете, Михаил, ваша находка была настоящей сенсацией. Мой эксперт долго мучился, сомневался. Как следует обследовал, несколько раз перепроверял и убедился, что этот маленький камень — действительно драгоценный камень алмаз. Он до сих пор сомневается в том, что в далекой Якутии, в стране таких трескучих морозов... вдруг нашли алмаз... Уму непостижимо... -- оҕонньор, бука, сөхтөҕүнэ, дьиктиргээтэҕинэ буоларьш курдук эбитэ дуу, икки тарбаҕын чочоҥнотон салгыны кэйиэлээмэхтээтэ уонна тохтоон чыпчырына-чыпчырына салгыы саҥарда. 

— Но... как бы там ни было, так и есть! Экспертиза не ошибается. Теперь вы, Михаил, богатый человек, вам не обязательно учиться! Бросайте эту учёбу, ко всем чертям! Зато мы с вами будем работать вместе, сообща, разумеется, если вы согласны. Как вы думаете, там, где нашёлся этот камень, стоит ещё поискать?

Миисэ, туох да диэн хардара охсуон булбакка, оҕонньор куппут чэйин сыпсырыйан испитэ буола олордо.

“Ити тыла суох Паша эрэйдээх муспут баайа, булумньута буоллаҕа. Кини ханна сылдьан, ити күндү тааһы булан бэйэтин хаппарыгар уктубутун туох билиэ баарай?! Букатын да туора сирдэртэн булбут буолуон эмиэ :өп. Ону ким билбит үһү? Андрей дуо? Оттон бу кырдьаҕаска ол дьиҥин кэпсиир туох туһалааҕый?..”

Миисэ итинник дии санаан, аҕатын үлэһиттэрин тустарынан тугу да саҥарбакка эрэ, онон-манан эрийэ тута түһэн, дьэҥкир таас хайдах көстүбүтүн туһунан кылгастык сэһэргээн биэрдэ.

— Каким образом камешек очутился у вас? Впрочем, это не столь важно, проблема состоит в том, как дальше вести поисковые работы, чтобы найти кристаллики алмаза... В этой ответственной работе без вашей помощи, Михаил Трофимович, мы никак не можем обойтись. Если вы согласны, то в этой области у меня найдутся нужные люди...

Миисэ оҕонньор алмаас туһунан санаатаҕын, саҥардаҕын аайы улаханнык долгуйарын, хараҕа ымсыы уотунан чаҕылыҥныы түһэрин бэлиэтии хөрөн аһарда.

“Бу хаччаҕайын баара, оҕуруктаах өйүнэн миигин, эдэр киһини, амаҕаччылаан, үөрэхпиттэн аккаастаннара, бырахтара охсон бэйэтигэр эпсэри тардан ылаары гыммыт дии!” -- уол иһигэр дьаарханан да ылла.

—Дорогой Яков Авраамович! Не посчитайте меня несмышлёным простаком... Я из-за каких-то мелких камешек, не стану бросать свою учёбу и даже подумываю продолжать учиться и в друтих городах. А насчёт вашего предложения о совместной работе... надо хорошенько подумать, обсудить с родными.

Оҕонньор бу эдэр киһи барыны бары ыараҥнатан көрөн толкуйдуу охсорун сөҕө санаата уонна үөрэҕин быраҕыахтааҕын туһунан алҕас тыл ыһыктан кэбиспитин кэмсинэн ылла, ону алы гына охсоору, ыскаабын иһигэр кистии аспыт кыракый тос курдук холбукатын ойутан аҕалан, Миисэ диэки үнүлүтэн баран аһа баттаата.

Уол хаһан да харахтаабатах элбэх кумааҕы харчыта дьапталлан сытарын көрө биэрээт соһуйан кэлэҕэйдии-кэлэҕэйдии:

— Это... это мне? — эрэ диэтэ.

— Да-аа, да-аа... Михаил Трофимович ваши кровные, зачем вам студенту, как вы там выразились, мелкие камешки, вам нужны деньги и вот они, вы наверно не будете возражать, если этот мелкий камень я у вас куплю. Моё предложение о совместной работе остаётся в силе, не пропадайте долго, жду. — оҕонньор эҕэлээхтик мичээрдээн ылла.

Салгыы ону-маны дойҕохтоһо түһэн баран, уол ааны былдьаста.

Миисэ оҕонньортон тахсаат, наһаа байбыт киһи быһыытынан, куттанан дьик-дьах туттан, иннин-кэннин кэтэнэ-кэтэнэ, улаханнык сэрэнэн-сэрбэнэн аҕай дьиэлээтэ.

Олорор ыалыгар харчы туһунан тугу да биллэрбэккэ, хоһугар киирэн хатанан олорон ааҕан баран сөхтө уонна ким да көрбөт, сэрэйбэт гына кистээн кэбистэ.

“Хайдах гыныах баҕайыный? Итиччэ кыра таас туох элбэх харчытыгар турбутай? Ама, ити барыта илэ үһү дуо? Дьоммор бу харчы туһунан тугу эмэ биллэрэн суруйарым ордуга дуу, суоҕа дуу?..”

Итинник саныы-саныы, Миисэ таҥастары кэтэх тардыстан, сытынан кэбистэ.

“Паша эрэйдээх бу күндү таас ханнык эрэ аата биллибэт үрэх кытылыгар күн уотугар толбоннура оонньуу сытарын сүрэҕинэн сөбүлээн таба харбаабыта буолуо, ити үлүгэр баайы-дуолу мөһөөччүгэр хаалана сылдьан оҥойор айаҕын эрэ туһугар мөхсөөхтөөбүтэ тугун сүрэй?! Уонна тиһэҕэр сылаас-сымнаҕас олох диэни түһээн да көрбөккө умса түһээхтээтэҕэ..., иэдээн... Хаһааҥҥыта эрэ дойдутугар, сиригэр чугастык саныыр истиҥтэн истиҥ аймахтардааҕа, доҕоттордооҕо, баҕар, таптыыр да киһилээҕэ эбитэ буолуо дии?! Кини Андрейы кытта билсибиттэрэ, быһыыта, түбэлтэ 

тэбиитэ... Оттон билигин кини ханна тиийэн туох олоҕу олорон, орто дойду уутун-хаарын хайдах оймоон ааспытын ол чугас дьонуттан ким да билбэт. Син биир суор-тураах, ыт-кус курдук, соһуччу күн сириттэн күрэннэҕэ. Оттон мин, кини булбут тааһын туһаныахтаах киһи, Пашаны көрбүтүм ахсааннаах, муҥ саатар, көмүс унуоҕа сиэрдээхтик көтөҕүллэригэр, дьиҥнээх аата биллэригэр тугу да оҥорор кыаҕым суох. Доҕоро Андрей суккуруу, тохто турар сыыр хааһын саба тарыйан компүтэ буолбутунан сытаахтаатаҕа. Андрейа даҕаны Пашатын толору аатын-суолун чопчу билээхтээбэтэ эбитэ| буолуо...”

Миисэ туран куукунаҕа таҕыста.

Софья Дмитриевна, дьиэлээх хаһаайка, дьадаҥы олохтоох буолан үөрэнэр дьолго тиксибэтэх, уон биэс сыллааҕыта кэргэнэ Степан ыалдьан өлүөҕүттэн кыһыл илиитинэн ол-бу илии-атах үлэтин үлэлээн, икки оҕону бэрт эрэйинэн атахтарыгар туруоран ыал оҥортообут. Оҕолоро туспа барыахтарыттан атын толкуйдаммыт. Дьиэтин биир хоһун үчүгэйдик оҥорон-тутан баран, кэлэр-барар дьоҥҥо, атыыһыттарга куортамныыр үгэстэммит. Кинилэргэ чэйдэрин өрөр, астарын астыыр. Араас сирдэртэн тэлэһийэн охсуллан ааһар дьон кэпсээннэрэ-ипсээннэрэ элбэҕин таһынан, астара-үөллэрэ даҕаны дэлэй-холой буолан абырыыр. Кыахтаах, баай дьон хонон-өрөөн аастахтарына, төлөбүр харчыларыттан ураты, ордубут астарыттан үксүн хаалларар үгэстээхтэрэ.

Биирдэ сааһыары кыһын Саха сириттэн үс киһи түспүтэ. Кинилэри кытта ол дьон бас-көс киһилэрэ -- Миша аҕата Трофим Васильевич баара. Аҕалбыт түүлээхтэрин батаран, дойдуларыгар суох, сонун табаары булунан уонча хоммуттара. Атыыһыт көмөлөһөөччүтэ Григорий Канаев нуучча баара, кэлиигэ-барыыга, кэпсэтиһиигэ-ипсэтиһиигэ сылбырҕа киһи, үһүстэрэ сүгээччилэрэ-көтөҕөөччүлэрэ этэ. Атыыһыт дьонугар эрэнэрэ бэрт буолан тугу эмэ ордук хос ыйан-кэрдэн, сэмэлээн эҥин эрэрин отой нһитиннэрбэтэҕэ -- наар үөрэн-көтөн, омуннаахтык ыһан-тоҕон сэһэргэһэр дьон буолан биэрбиттэрэ.

Ити сырыытыттан ыла Тэрэппиин атыыһыт бу эргин охсулуннаҕына, Софья Дмитриевнаны быһа ааспат буолбута. Киниэхэ анаан-минээн таҥас - сап, түүлээх, ас-үөл кэһиилээх кэлэр буолбута. Кэнникинэн, эрэ эрдэ өлөн соҕотохсуйан, туорхаһыйан сылдьар дьиэлээх хаһаайка уонна дойдутуттан-сириттэн хас эмэ ыйы-ыйынан тэлэһийэн, дьахтарынан тутахсыйан, кураҥхадыйан сылдьар атыыһыт биллибэтинэн-көстүбэтинэн ыксалаһар, эт-хаан эрэйиитинэн чугасаһар буолан хаалбыттара.

Атыыһыт хара сарсыардаттан Канаевы таһаҕасчытыныын куорат араас уһуктарыгар сорукка ыыталаан кэбиһэн баран, үтүөкэннээх нуучча дьахтарын баай-талым аһыгар-үөлүгэр умсаахтыыра уонна уҥа-таала уоҕа харыар диэри таптал уотугар умайара.

Ити умсулҕаннаах, уулларыылаах сырыылар мээнэҕэ, туһата суох хаалбатахтара. Ол да иһин атыыһыт Иркутскайга үөрэтэ аҕалтыыр оҕолорун Бүөтүрү, онтон устунан Миисэтин Софьятыгар олохтообута. Биллэн турар, уолаттарын олордор соболоҥун ботуччу соҕус төлүүрэ уонна кыһыҥны өттүгэр этинэн, балыгынан дэлэйдик хааччыйара.

Аҕалара дьиэлээх хотуну кытта чугастыыларын уолаттарыттан хайалара даҕаны таайа көрбөтөҕө. Дьахтар уолаттарга олус үчүгэй сыһыаннааҕа, ардыгар таҥастарын-саптарын сууйан, өтүүктээн да биэрэрэ. Өрөбүл куннэргэ Софья Дмитриевнаҕа сиэннэрэ кэлэллэрэ, хонон-өрөөн, дуоһуйа сынньанан төннөллөрө.

Миисэҕэ олороругар диэн анаан дьоно биэрбит мөһөөк харчыларыгар саҥа ылбыт харчытыттан биэс уон солкуобайы эбэн хаһаайкатыгар биэрбитэ.

Дьахтар үөрэн сирэйэ-хараҕа сырдыы, туттара-хаптара сыыдамсыйа түспүтэ.

— Миисэ, дьонуҥ бачча элбэх харчыны ыыппыттара даа?

— Даа, даа! Хайаан даҕаны туттара охсоор диэн өссө тиэтэппиттэрэ, -- диэн Миисэ күлэн ылла.

— Миисэ, дойдугар суруйдаххына дьоҥҥор мин ааппыттан улахан махталла тиэрдээр. Быйыл кыһын Трофим Васильевич бу диэки охсуллара буолуо дуо?

— Дьэ, ону, кырдьыга, бу диэн билбэтим буолан баран, оттон миэхэ ас-үөл аҕала таарыйа кэлиэ эбитэ дуу? Мин өйдүүрбүнэн, аҕам бу дойдуга еылын аайы сылдьар курдук дии. Ол дьонуҥ сырыылара-айаннара киэҥэ бэрт буолан, оннооҕор дьиэбэр олорор эрдэхпинэ ханна барбыттарын эҥин отой ыйыппат, сураспат буоларым. Үксүгэр дьиэлэригэр суох дьон хам- түм, саҥа тахсар ый курдук, көстө да түстэхтэринэ улахан өрүкүнэһии, сүпсүлгэн буолан эрэрин өйдөөбөппүн. Аҕабыт ыраах да сырыттын, биһиэхэ, оҕолоругар, үөрдэ-көтүтэ кэһии-тутуу да аҕалбытын ончу өйдөөбөппүн. Ол эрэн, барыны бары булар-талар баай атыыһыт оҕолоро буолан, улаатан эрэр оҕоҕо туһааннаах барыта баар буолара. Ким да аһын-таҥаһын мыынан кыҥкыйдаан-хаҥкыйдаан эрэрин ончу истибэтэҕим. Онно, кырдьыга, ийэбит эрэйдээх үтүөтэ-өҥөтө баара буолуо. Кини уйан дууһатынан, ийэлии амарах сыһыанынан барыны бары харыстыырга, кыраны-кыамматы аһынарга үөрэппитэ-такайбыта эппитигэр-хааммытыгар, өйбүтүгэр-санаабытыгар эрдэттэн иҥмитэ күүс-көмө буоллаҕа...

Итинник, сөп буолан кэлэ-кэлэ, ыалдьыт-хоноһо кэлиитэ, киириитэ-тахсыыта мөлтөөбүт кэмигэр Миисэ дьиэлээх хотуну кытта уһуннук-киэҥник олорон сэһэргэһэллэрэ. Оттон түһэр дьон элбээбит кэмигэр уол, хоһуттан быкпакка бүгэн олорон, күннэри-түүннэри сылтан сыл ыараан-дириҥээн иһэр үөрэҕин үрдүгэр түһэрэ. Күн ыраахтааҕы бүппэт-сүппэт холуобунай. гражданскай уонна да атын сокуоннара, ыйаахтара, манифестара, ону таһынан араас эбии үөрэх тосхоллоро элбээтэр элбээн иһэллэр.

Миисэ бүгүн, эмиэ ону-маны аахпыта буола түһэн баран хойутаан сытта. Сыттыгар төбөтүн уураатын кытта эҥин санаа-оноо утутуох. сынньатыах быһыыта суох, ыам бырдаҕыныы үүйэ-хаайа туппутунан. туймаҥнаппытынан барбата дуо...

“Ити “Скупка” маҕаһыын кырдьаҕаһын этиитин кими кытта сүбэлэһэн. ырытыһан көрүөх бэйэбиний? Валялаахха этиэхпин хайдах эрэ санаам буолбат. Бэйи эрэ, өскө Яков Авраамович тойон алмаас көрдөөһүнүгэр чахчы улахан үөрүйэхтээх киһини булан биэрэр буоллаҕына сөбүлэһэн. кыттыһан үлэлээбитэ буолан көрүөххэ баара. Аҕам да, убайым да туох диэн сөбүлэһиэхтэрэ суоҕай? Ол киһи ити күндү таас кристалларын аҕыйаҕы да булан кылах гыннардаҕына -- барыта биһиги туспутугар туһаҕа барыа этэ буоллаҕа дии?! Маннааҕы тойон харамыгар, ымсыытыгар элбэҕи сомсо түһэн ылаары, хас да киһини тэрийэн ыытаары үлүмнэһэн туран кэлиэн эмиэ сөп. Кини үктэтиитигэр киирэн биэрбэтэх киһи?.. Биитэр букатын даҕаны хара ааныттан кини этиитигэр улахан суолтаны биэрбэккэ, билбэтэҕэ - көрбөтөҕө буолан ньимийэн баран сылдьарым ордуга эбитэ дуу? Оччоҕо кини да хайыай? Бастаан утаа омунугар өрүкүйэн, күүрэн-хааран баран. кэнникинэн, Саха сирин туһунан үгүһү билбэт буолан уостан-симэлийэн. тохтоон хаалыа этэ буоллаҕа дии? Дьэ, билбэтим... Баҕар, ити ымсыы, иҥсэ хаччаҕайыҥ миигинэ да суох атын үүтү-хайаҕаһы көрдөөн суллуруйан барыан эмиэ сөп. Кырдьыга, куһаҕан киһи кыттыста быһыылаах, ээ... Бу дойдуга Саха сириттэн сылдьар дьон син үгүс, ол да дьоҥҥо эриллэ түһэн кинилэри сирдьиттэнэн, экспедиция тэринэн тиийэн хаалыан эмиэ сөп эбээт...”

Миисэ санаатын чопчулаары, биир быһаарыы ылынаары уһуннук эргичиҥнии сыта сатаан баран устунан утуйан барда...

Элбэҕи билиэн-көрүөн баҕалаах, сырдыкка-кэрэҕэ тардыһыылаах эдэркээн киһи уутун хана, дуоһуйа утуйаахтаатын, уу нуурал сылбай уутугар ахтылҕаннаах төрөөбүт дойдута, таптыыр кыыһа кэрэ түүл буолан көстөн үөртүннэр. Алааһын сиккиэр тыала, тапталлааҕын намыын саҥата иһирэх иэйиэхситэ, араҥаччылыыр айыыһыта эрэ буолан эҥээрдэстиннэр.

* * *

 

Ыстапааньыйа, сөп-сөп, ыарыытын тииһигэ өрө туран, күүскэ бэргээн сытынан кэбистэҕинэ өтөрүнэн өрүттүө, соторунан тупсан туруо суох курдук буола түһэр. Биир кэм — ынчык-бөтүөх, энэлгэн-сыналҕан.

Дьиэ дьоно, ордук кырдьаҕас өттө: “Барахсаммыт, баарбыт-суохпут хонуга ааҕыллар кэмэ-кэрдиитэ кэлээхтээтэ быһыылаах...” — диэн кистии- саба сипсиһэн ылаллар.

Ол эрээри, “киһи — үөн” диэн сөҕөн этэллэринии, дьыл-күн сыылыҥхайдаан ааһан истэҕин аайы, дьахтар оттон-мастан тардыһан, өрүттэн барда. Бастаан ынчыга-бөтүөҕэ сүттэ, онтон оронугар күкээрийэн олорон аһаабыта буолан үөртэ. Айыы намаҕан аһын айаҕар тиэрдиэҕиттэн ыла, киһи сымыйанан эппитин курдук, уларыйа түстэ. Киһиэхэ өйөтөн да буоллар, таһырдьа мэнээктиир, оччоҕо ыалдьа сытан уостан чөҥөрүйэн хаалбыт хараҕа, омурда хонон турдах аайы арыый көбөөн, иҥин хаана кэйэн, имэ тэтэрэн, хараҕа уоттанан киһи киһинэн буолан чэмэлийэ түһэр. Оччоҕо өлүө-быстыа диэн үргэн-соһуйан сибигинэспит-хобугунаспыт өттүлэрэ, тугу да билбэтэх-көрбөтөх буолан, кубу-дьиби туттан иһийэн хаалаллар.

Тэрэппиин атыыһыт, ойоҕо ыалдьар буолуоҕуттан төһө да өлүө-сүтүө диэн дьаарханнар, барыахтааҕар барбыта, сылдьыахтааҕар сылдьыбыта эрэ баар буолар. Кини бэйэтэ суоҕар кэргэнин-оҕолорун көрөр-истэр, көмөлөһөр дьонугар Маҥкыларга махтанар. Кини ханна да буоллар, олус ыксаллаах даҕаны үлэни-хамнаһы оҥоро сырыттар, дьиэтээҕи олоҕун туһунан, ону - маны үөннээн-күрдьэҕэлээн, син биир истибитэ-билбитэ эрэ баар буолар. Ол улахан атыыһыт биир уратыта буоллаҕа. Кини ханна да тиийдин -- арыаллыы, ааллыы сылдьар атаһа-доҕоро, билэр-көрөр дьоно элбэҕэ сөхтөрөр. Ол дьонуттан кини дьиэтин эрэ эргиннээҕини истиэ-билиэ баар дуо?! Атыыга-тутууга туох уларыйыы-тэлэрийии буолуталаабытын, ханна сыана түспүтүн, биитэр үрүллүбүт хабахтыы таһыччы үрдээбитин -- барытын нъылбы сотон билэ охсор.

Тэрэппиин Баһылайабыс кэлэр сайын көмүһүн үлэтин эмиэ салгыыр санаалаах.

Кэлин кэмнэ, ыраах тэлэһийэ сылдьан, киин сирдэргэ тиийдэр эрэ, кистии - саба, адвокаттар хонтуораларыгар сылдьар идэлэннэ: баҕар дьоно үллэ сытар көмүстээх сири булан кэбистэхтэринэ хайдах гынан бэйэтин аннынан ким-хайа иннигэр суруйтаран кэбиһэрин билээри-көрөөрү.

Ол гынан баран, барыта кини баҕа санаатын курдук буолан испэт, сир үрдэ кимиэнэ баҕарар буолуон сөп курдук, оттон сир анныгар сытар баай- дуол барыта күн ыраахтааҕы баайа аатырар эбит. Ону киниттэн уччутан ылар мээнэ дьыала буолбатах курдук буолан тахса турар. Мүччү туттарар да күннээх буоллаххына, соҕуруунан-хотунан аата биллибэт бэлэҕи-туһаҕы биэрдэххинэ, баайы-дуолу бараатаххынааҕы дьыала эбит.

Манна сааспыт-үйэбит тухары, түҥ былыргы өбүгэлэрбит саҕаттан, бэйэбит киэнэ диэн баһылаан-көһүлээн аҕай кэллэхпит, ону ханна эрэ кый ыраах олорор ыраахтааҕы “барытын мин баһылыыбын!” диэн суоһурҕанар үһү. Эчи сүрүн! Истэр тухары кини олорор, баһылыыр-көһүлүүр сирэ итии- куйаас бөҕө, сөбүн баайдаах-дуоллаах үтүөкэннээх дойду буолуохтаах, онно хараҕа туолбакка, бу биһиги тоһуттар тымныылаах түһээтэхтээҕи дойдубутугар харбыалаһан эрдэҕэ. Дьэ, буолар да эбит!..

Атыыһыт түүҥнү түлүк уута көтөн хаалбыт түгэнигэр эргичиҥнии сытан, хаһан да харахтаабатах, ымсыы, иҥсэ ыраахтааҕытыгар өһүрэн кыһыытын-абатын тоҕо тэбиирэ.

Кырдьыга, онтукайыҥ ол кини хас кыыһырдаҕын, кыйытыннаҕын аайы соччо кыһаммат, кымаардаан да көрбөт кыайар буолаахтаатаҕа эбээт. били, былыттаах халлаанҥа быһахтаммыт үһү дииллэринии, “бу Тэрэппиин. дьиэтин эргиннээҕини да санаабакка, аны ыраахтааҕылаан сиирэ хаалбыт дии!” диэн, бар дьоно истэрэ буоллар, төһө эрэ ороһуйа саныахтара буолла°!

Тэрэппиин атыыһыт сааһын тухары сири-дойдуну кэрийдэҕэ аҕай, аата-ахса биллибэт дьону кытта көрүстэ, алтыста, кэпсэттэ, сэһэргэстэ, онтон төһөтүн санаатын таппыта, куттарын туппута буолуой? Биллибэт...

Ол ыраахтааҕы да барыларыгар хайаан бэрт буолуой, син биир, кини курдук, эмиэ кими эрэ баттыыр, кими эрэ санаатын табар буоллаҕа.

Кэлин сылларга Ыстапааньыйата ыалдьар буолбута олус куһаҕан. Эдэр эрдэҕинэ сиртэн-буортан тэйэн кэрэ да бэйэлээҕэ... Хайа да бэйэлээх хайҕахтаах хара быара хамсыах, сүрэҕэ эппэйэ тэбиэх барахсана этэ. Бүтэһик оҕотун оҕолоноругар олус илистибитэ. Сааһыран, “мөһөөччүк буорун тэбиир” оҕо кэлиитэ хаана элбэхтик баран, сор бөҕөтүн көрөн баран, суккуруур тыына эрэ ордоохтообута. Оҕото муҥнаах быыһамматаҕа. Сүтэрбиг көмүһүн аһыыта, харах уута, дууһа-сүрэх ыарыыта -- барыта хаана-бааһа суох ааспатаҕа. Онтон ыла ыалдьар буолан барбыта.

Быйылгы кыһыны этэҥҥэ туораатаҕына, саас сылыйарын саҕана Дьокуускайга, онно табыллыбатаҕына, Иркутскайга илдьэн көрдөрөр - иһитиннэрэр туһугар уоллара Бүөтүр турунан сылдьар. Быраатыгар Миисэҕэ ону биллэрэн, суруйан турар.

 

* * *

 

Ийэлэрин Иркутскайга көрдөрө аҕалыах курдук буолбуттарыгар Миисэ Ольга Александровнаны кытта кэпсэтэн, сыыйа-баайа, үчүгэйдик эмтиир балыыһаны, эмчиттэри буларга өйүн-санаатын сынньан барбыта. Онто син сатанан иһэр.

“Убайым кэллэҕинэ, ити кыракый таас дьылҕатын, ону туттаран ылбыт үбүм-харчым туһунан дэлби сүбэлэһэн уонна алмааһы көрдөөһүҥҥэ салгыы туох үлэни ыытары илдьиритистэхпитинэ сатаныах курдук” дии саныыр.

Бу билигин, хоһугар кэтэх тардыстан сытан, эмиэ онно толкуйдаан, ырыҥалаан барда.

“Яков Авраамович оҕонньору кытта Бүөтүрдүүн да баран көрсүөхпүтүгэр сөп этэ. Кини этэр этиитин убайым туох диирэ буолла?.. Ити хаччаҕайыҥ итиччэ кытаахтаһан баран, сүгүн-саҕын арахсыбата -- чуо суол. Бу дэҥҥэ көстөн хаалбыт алмаас туһунан инэн-тонон дириҥник билэр киһибит -- кини. Оттон Авраамовиһы өһүргэтэриҥ, туора анньа сатыырыҥ тугунан туолуйан тахсыа биллибэт эбээт. Өһөөтөҕүнэ сойуолаһан да туруо, онно суох ол-бу сууһарыылаах сураҕы-садьыгы ыытан, тарҕатан аны дьоҥҥо-сэргэҕэ быкпат гына кэбилиэн, тэпсиэн эмиэ сөп. Сүбэнэн бииргэ үлэлиир-хамныыр буоллахха, тугу эмэ булан кылах гыннарар түгэҥҥэ киэн сирдэринэн сүүрэн-көтөн кыайыылаахтык кэпсэтэн, ботуччу үбү-харчыны тоҕо тардар кыахтаах, үгүс билсиилээх эрэ киһибит -- эмиэ кини. Туох да диэбит иһин, оҕонньорбутун кэлэтэрбит, хоргутуннарарбыт отой сатаммат. Кини инникини өтө көрөр, ол иһин, билигин миигин тэйиппэккэ, истиҥник, чугастык тута сатыыр.

 

Түһүмэх бүтүүтэ бэчээттэниэ

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь