home
user-header
ЧУУМПУ БҮЛҮҮ - 8.2
bytyk1944 16 сентября 2019 г., 06:28 298

ТӨРДҮС ТҮҺҮМЭХ (ҮӨРҮҮ УОННА ХОМОЛТО) бүтүүтэ

 

Инникилэрэ:

 

http://Чуумпу Бүлүү - 1: https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142546#comment-8262413

Чуумпу Бүлүү - 2: http://https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142623

Чуумпу Бүлүү - 3 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142716

Чуумпу Бүлүү - 4 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142789

Чуумпу Бүлүү - 5 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142856

Чуумпу Бүлүү - 6.1 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143011

Чуумпу Бүлүү - 6.2  https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143109

Чуумпу Бүлүү - 6.3 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143189

Чуумпу Бүлүү - 7. https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143380#more

Чуумпу Бүлүү - 8.1  https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143594

 

 

Ити соһуччу көстүбүт кыракый таас Яков Авраамович кырдьаҕаһы олуһун долгуппута уонна түгэхтээх толкуйга түһэрбитэ биллэр суол. Көстүбүт алмаас ханыытын көрдөөһүҥҥэ турунар өй-санаа киниэхэ эмискэ юшрбэтэҕэ чахчы.

Бу миигин, эдэркээн киһини, тутустахха, албыннастахха инникитин кур үбү куду харбыахха сөптөөҕүн билбэттээх буолуо дуо?! “Туохха да туһата суох, көннөрү көлдьүн таас эбит”, — диэн хайдах баҕарар мэлдьэһэн кэбиһиэн сөптөөҕө. Оччоҕо эн кини албыннаабытын хайдах арыйыаҥ, ханан эккирэтиһэн ыраас мууска таһаарыаҥ баарай? Суоҕа чахчы. Дьиҥэр, тааһын толору сыанатын хайа эрэ кырыахатын иэмэ-дуома дук гынан баран, бойумун, лөскөччү өттүн кырдьаҕаһыҥ бэйэтэ апчарыйбыта дьэҥкэ. Ол да буоллар, урукку өттүгэр итинник элбэх харчыга тиксибэтэх киһи, атаҕым снри билбэт буолуор диэри үөрбүтүм, күлүкпэр имнэммитим эмиэ чахчы ээ.


Харчыбыттан кырыымчыктык олорор Валялаахпар кистии-саба дук гыныыһыбын уонна инникитин баар суох тапталлааҕым салгыы үөрэнэ барарыгар тугунан эмэ көмөлөһөргө өйбүн-санаабын сынньа, төбөбүн үлэлэтэ сылдьыыһыбын.

Сиэпкэр киэптиир халыҥ харчыҥ суох буоллаҕына, харчы туһунан туох да ыарык-баттык өй-санаа охсуллубат, оттон соһуччу байан таһымнаан хлалбыт буоллаххына, ону тулалыыр дьоҥҥор букатын биллэрбэккэ, сатабыллаахтык таба туттарга мындыртан мындыр, булугас өй ирдэнэр.

Килэччи-халаччы дэлэйдик таҥнан, туттан-хаптан барыаҕын санаата буолбат, сөбүгэр таҥастаах - саптаах. Аһыгар-үөлүгэр, олороругар харчытын төлөөбүтэ, онтон ордук туохха улаханнык хоронуой? Убайа Бүөтүр сааһыары ийэтин көрдөрө аҕалар буоллаҕына үп-харчы хамсаамахтыыра буолуо даҕаны, аҕата оҕонньор онно туттуллуохтаах харчыны уонна бэриккэ - туһахха түүлээҕи харыстаабатаҕа чахчы.

Сааһыары биир суругар убайа “Дьокуускайга тиийэн эмтэтэн көрдүбүт лаҕаны ийэбит ыарыыта ыллар ылан иһэр курдук, кэнникинэн, уһун айаны тулуйуо суох дии санаан, Иркутскайга илдьиэхпин саарбахтыах да курдук буолуталаатым” дии сылдьыбыта. Онтон кулун тутар саҕаланыытыгар “Ийэбит арыый дьэгдьийдэ, айанныыр буоллубут, ый сүүрбэтин диэки көһүт” диэн соһуччу сурук тутта.

Ити күнтэн ыла Валя, Ольга Александровна көмөлөрүнэн эмтэнэр, сытар балыыһаларын, көрөр-истэр быраастарын чуолкайдааһыҥҥа түбүк - табык бөҕөҕө түстүлэр. Ольга Александровна дьонуҥ кэллэхтэринэ биһиэхэ түһэртээр диэн этэн көрбүтүн, Софья Дмитриевна сүбэтинэн, бэйэтигэр аҕалтыыр буолла. Соторутааҕыта аҕай аҕалара өлөн айманан-сайманан олорор ыалга ыараханнык ыалдьар киһини олохтоон кэбиһэр туох үчүгэйдээх буолуой? Сүрэ да бэрт.

Чахчыта, Миисэ Софья Дмитриевналыын ыарыһаҕы эмтииргэ, сытыарарга хайа кыалларынан табыгастаах быһыыны - майгыны оҥорорго түбүгүрбүттэрэ, кыһаммыттара - мүһэммиттэрэ сүрдээх этэ. Софья Дмитриевна дьиэтигэр кэлэр-барар дьону түһэрэр хоһо билиҥҥитэ кураанах турара, онон бары өттүнэн Миша ийэтэ олороругар тоҕоостооҕо. Оттон убайа кинини кытта биир хоско сытыаҕа.

Кырдьыга, дьиэлээх дьахтар чугастык саныыр доҕорун Трофим Васильевич тапталлаах кэргэнин кытта көрсүөн, кэпсэтиэн олус баҕарара. Хата. ол балыыһаҕа бэрт түргэнник уган кэбистэхтэринэ дуоһуйа сэһэргэһэр, бэйэ бэйэни билсэр, бодоруһар да түгэн суох буолара буолуо диэн куттана саныыр.

Кини бу күннэргэ Миша ийэтэ кэлэрин истээт, бүгүн дуу, сарсын дуу кэлэ охсуохтаах дьон курдук санаан, дьиэтэ-уота төһө да ырааһын, барыта орун-оннугар турарын үрдүнэн кичэйэн-хачайан аҕай хомуйбутунан барбыта.

Миисэ үөрэҕин түбүгэр түҥ-таҥ түһэ сылдьан, дьоно кэлиэхтээх кэмнэрэ бу ыган кэлбитин билбэккэ даҕаны хаалбыта.

Дьонун көрсөрүттэн “ийэм эрэйдээҕи кытта хайдах эрэ көрсөбүн, хайдах эрэ буолла?..” олус долгуйара. Ол иһин, үөрэҕиттэн көнүллэтэ- көҥүллэтэ, хас да хонугу мэлдьи күүппүтэ да, дьоно биллибэтэхтэрэ.

Убайа Бүөтүр, бу дойдуга үөрэммит, элбэхтик тиэстибит киһи, мунуох - тэниэх туһа суох. Софья Дмитриевна уонна Ольга Александровна айан уһунун, суолга араас тардыллыы, эрэй-буруй элбэҕин туһунан кинини уоскутан кэпсээн - ипсээн, тула көтөн айылаах биэрдилэр. Миисэ суолга араас буоларын билбэтэ кэлиэ дуо? Ол гынан баран, хас биирдии уһаабыт, тардыллыбыт күн бэрт нэһиилэ сылдьар, ыалдьар ийэтигэр хайдах дьааһыйарын өйүгэр-санаатыгар оҥорон көрөрө уонна ис-иһиттэн долгуйан кэлэрэ.

Биир күн Валятыныын, санааларыгар, поезд станциятыгар киирэн кэтэһээн-кэтэһэн баран мэлийэн төннөн тахсыбыттара. Уол санаата түһэн, ыкса киэһэ хоһугар самнан аҕай олордоҕуна Софья Дмитриевна хос аанык тоҥсуйан баран, сурук туппутунан киирэн кэллэ.

Миисэ соһуйан:

— Туох суругай?! Хантан кэллэ?! — диэт ойон турда.

— Бүгүн поеһынан айаннаан кэлбит киһи быраҕан ааста.

— Хайыы үйэҕэ барда дуо?! Уонна тугу да эппэтэ дуо?!

— “Тимир суол ыстаансыйатыгар ханнык эрэ азиат Иркутскайга баран иһэрбин ыйыталаһан билэн баран, бука диэн, бу суругу итиннэ суруллубут аадырыска илдьэн биэрээр” диэн көрдөспүтэ диэбитэ. Уонна тута тахса турбута, онтон ордук тугу да эппэтэҕэ, оннооҕор эйигин ыҥыраары гыммыппын күүппэтэҕэ.

— Дьэ буоллаҕа, арааһа, ол убайым Бүөтүр ыыппыт буоллаҕа, — дии - дии Миисэ отой да умнан турар суругун түргэн үлүгэрдик арыйан ааҕан барда.

Сэрэйбитин курдук, убайын суруга эбит.

"Дорообо, Миисэ!

Бука диэн соһуйума. Иркутскайга тиийэрбит аҕыйах ыстаансыйа хаалбытын кэннэ, ийэбит мөлтөөн хаалан, тохтобулга түһэргэ күһэлиннибит, биир нуучча оҕонньорун кыракый ыыспатыгар баарбыт. Олохтоох биэлсэри ыҥыран көрдөрдүм. Ыстаансыйабыт “Таёжная” диэн ааттаах. Ийэбит аҕыйах хонуктаах киһи буолла, суһаллык кэлэ оҕус”.

Кэнники тыллары ааҕаат, Миисэ сирэйэ кубарыс гына түстэ, онтон төбөтүн хам туттан оронугар лах гына олордо да, уйа-хайа суох ытаабытынан барда.

Софья Дмитриевна, сүүрэн кэлэн, уолу бобо кууста уонна:

— Миша, тугуй, куһаҕан сонун дуо? Уоскуй, уоскуй... —дии-дии, уолу  ийэлии имэрийэ олордо.

Миисэ өрүтэ тыыммахтаата, онтон сыыйа-баайа уоскуйан, убайын суругун ис хоһоонун кэпсээн биэрдэ.

Софья Дмитриевна туох буолбутун толору истэн баран:

— Миша, олус айманыма, ийэн тииһигэ аастаҕына, салгыы айаннаан, манна кыһанан-мүһэнэн эмтиир, киэҥ билиилээх эмчиттэргэ кэлиэ буоллаҕа. Хзта, эн билигин барар малгын-салгын тэрин уонна сарсыардаанҥы поеһынан тигинэтэн хаал. Сөп дуо?

Миисэ сөбүлэһэн кэҕиҥнээн кэбистэ, онтон:

— Бээрэ, оттон үөрэхпэр хайдах биллэрэбин?.. -- диэн мунаарда.

— Миша онно төбөҕүн төрүт сынньыма. Мин эн дириэктэрин Самуил Игоревиһы үчүгэйдик билэбин, кэпсэтиэм...

— Ой, тётя Соня, улахан махтал...

— Чэ, Миша, холкутук утуй, барыаҥ иннинэ сынньан, -- диэн баран, дьиэлээх хаһаайка тахсан барда.

Уол оронун оҥостон сытта да, кыайан утуйан биэрбэккэ муҥнанан барда.

“Күн бэҕэһээнҥэ диэри ийэм эрэйдээх убайбыныын үөрэ-көтө киирэн кэлиэхтэрэ диэн ыра санаалаах уһуктарым. Хайа баарый?.. Сарсыҥҥы күн барахсан дьылҕатыгар тугунан туолуйан көстө күлүмнүө биллибэт. Ыарыыта олус улахан быһыылаах, убайым чахчы ыксаан тиэтэттэҕэ. Ол түспүт оҕонньордорун хайдах булабын? Тугу да эппэтэх дии! Чэ, оттон ол тимир суол ыстаансыйата туох улаханнаах буолуой?! Аҕыйах да дьиэлээх ини, оҕонньордоро онно ыстаансыйаны көрөр-истэр үлэҕэ сылдьар кырдьаҕас буолуо. Саатар, оҕонньорун аатын-суолун эппэтэх буолан...”

Миисэ сарсыарда ыһыытыыр эрдэ поезка тэбиннэ. Сүр суостаахтык хара буруонан уһуура-уһуура турар поезка дьылыс гынарын кытта от-мас элэҥнээбитинэн барда. Поезд улам-улам тэтимин ылан, хонноҕо аһыллан субуруҥнаан барда. Төһө да ыыс-быдан буруонан өрөһөлөннөр, поеһыҥ айана дохсуна сүрдээх.

Миисэ түннүк аттыгар оннун булунан олорунан кэбистэ. Сүүрбэччэ киһи киирэр вагонугар биэс-алта эрэ киһи көстөр. Кини утары, вагоннары силбиир аан ыксатыгар, тор курдук хара бытыктаах кытарыктыйан көстөр малаҕар сирэйдээх туох эрэ омук киһитэ түһэҕэр лаппаччы ууруммут 

чымадаанын остуолланан, иҥсэлээхтик аһаан кимиритэр уонна киниэхэ утары лаглайан олорор суон дьахтарга аһыырын быыһыгар тугу эрэ кэпсээн баһаарыйар.

“Маннык көннөрү вагоннарга ыраата айаннаабат дьон олорсон эрдэхтэрэ. Поезд лаппа ыраатан истэҕинэ, аара баар аата-ахса биллибэт ыстаансыйалартан дьон эбии киирэн толорор эбит буоллахтара. Ыраах айаҥҥа бу үлүгэрдээх сэп быһаҕас айанныыр буоллаҕына ороскуотун да сабыныа суох дии? Ол эрээри чахчы сабынар буолан, тэтимнээхтик тилигирии, омуннаахтык мулукучуйа сүүрэн эрдэҕэ...”

Миисэ таах олоруохтааҕар ону-маны түөһэн саныы олордо.

Халлаан бүдүгүрэн, былытыран кэллэ, сотору ардыах дуу, хаардыах дуу курдук дьүһүннэннэ. Уол, түүнүн аанньа утуйбатах буолан, олорон эрэ утуйардыы сананан төбөтүн ньыкытан түүрүллэн барда.

Төһө өр утуйбута буолла, эмискэ туох эрэ тыас-уус лүһүгүрүү түспүтүгэр ходьох гына уһуктан кэллэ. Вагоҥҥа баар биэс-алта киһиттэн иккитэ тахсар аан диэки хаамсан эрэллэр эбит.

“Ок-сиэ! Утуйарбар, саатар, кимиэхэ да “Таёжнаяҕа” түһэбин диэн сэрэтээхтээбэтэхпин. Хата, мин дьолбор, станцияны ааһа көтө турбатах эбиппин, арай аһары кууһуннара турбут буолуум, бу алдьархайы!..”

Миисэ, ойон туран, аан диэки харбыаласта. Ыстаансыйа, төһө да Таежнай диэн ааттаннар, син элбэх дьиэлээх-уоттаах, киһилээх-сүөһүлээх дойду буолан биэрдэ. Миисэ перроҥҥа ыстанан тахсан, убайбын кордөрбүн диэн эргичиҥнии турдаҕына ким эрэ эргилиннэрэ тарпытыгар соһуйан көрө түспүтэ, убайа буолан биэрдэ.

— Хайа, ийэбит хайдаҕый? -- Миисэ дорооболоһорун оннугар ыйыппытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла.

— Мөлтөх-мөлтөх, --Бүөтүр түннэри хайыста.

— Ханна тохтоотугут?

— Хата, бу дойду кыракый балыыһа дуомнаах буолан биэрдэ. Үтүө санаалаах дьон көмөтүнэн ону булан, ботуччу соҕус харчыга туспа хос ылан абыранныбыт. Чэ, барыах, --  Бүөтүр инитин тиэтэттэ.

Ини-биилэр тиэтэйэ-саарайа хаамса турдулар. Миисэ ийэтин көрө охсоору долгуйбутуттан сап-салыбырас буолбут илиитинэн, убайын иннигэр түһэн, кыра хос аанын тэлэйэ баттаан киирэн кэллэ.

Тимир ороҥҥо хараҕа ыраах көмүскэтин түгэҕэр чөҥөрүйэ түспүт, киһи да баара биллибэт буола харбыйан хаалбыт, кыайан да ынчыктаабат буолбут ийэтин көрөн эмискэччи түспүт хараҕын уутун туора-маары соттумахтаата.

— Бастаан турарбытыгар син хоп курдук этэ ээ. Бу кэлин бэргээн, тииһигэ хаста да киириэҕиттэн отой мөлтөөтө. Куһаҕан буолан хаалыах курдук буолан барбытыгар, ыксаан, манна түһэр кыһалҕаланныбыт, -- Бүөтүр тугу эрэ өссө кэпсиэх курдук гынан иһэн, быраата ийэтиттэн санаата түһэн самныбытын, кини тугу саҥарарын истибэт да курдук дөйөн турарын көрөн, хостон саҥата суох тахсан биэрдэ.

Миисэ саҥата-иҥэтэ суох сөҥөн турбахтаата.

“Күһүн кэлэрбэр дьиэтин иһигэр ону-маны гынар тэп курдук киһи хаалбыт эбит буоллаҕына билигин көрбүт эрэ “һык!” гынар туруктаммыта тугун сүрэй...”

Ийэтэ утуйбута да, өлбүтэ да биллибэккэ ньимийэн сытаахтыыра. Миисэ орон ыксатыгар турар олоппоско тиийэн олордо уонна ийэтин ханан да эт-сиин сыстыбатах дар уҥуох тыбыс-тымныы илиитин ылан ытыһыгар уурда. Ийэтин кыламана ибирдээмэхтээн ылла буолан баран, уһуктубата. “Киһини билэр-билбэт турукка сытаахтыыр быһыылаах. Мин кэлбиппин олох да билээхтээбэтэҕэ чахчы”. Миисэ ийэтиттэн хараҕын араарбакка одуулаһа олорон, уруккуну өйдөөн-санаан кэллэ.

Ол сайын сайылыктарыгар Кубалаахха олороллоро. Оччолорго кини алталаах-сэттэлээх тойооску эбитэ дуу? Биирдэ ыаллара Даайа кутугунатан, ийэтиниин Элгээн күөл халдьаайытыгар былыргы бурдук сирин кытыытыгар дьэдьэннии бардылар. Кини дьэдьэннэһэн тугу да улаханы дьодьуйбутун өйдөөбөт, ол оннугар, тыа саҕатын кэрийэ хаама сылдьан, туох түбэһэринэн моҕотойу, чыычааҕы, чаччыгыныары тамнаталаан көрүлүү сылдьыбыта. Биирдэ өйдөөтөҕүнэ дьонуттан наһаа тэйэн эрэр эбит, онтон кыраҕыйан бурдугун сирин ортотунан төттөрү түһүнэн кэбиспитэ. Барбахтаабытын кэннэ эмискэ от быыһыттан эрдэҕэс улар көтөн күлүбүрээн таҕыста, ону даҕаспытынан сытыы баҕайытык чуһуурбутунан ийэлэрин ситиэхчэ буолбут уонча оҕото көтөн тирилэстилэр. Кини бастаан утаа соһуйан аҥатахтаан туран хаалла, онтон өй ылан чугаһыттан көппүт биир оҕону быраҕан  кууһуннарда. Бырахпыт маһа уларын оҕотун ситэ баттаан тиийэн, синньигэс моонньун төрдүгэр биллэҕиннэрдэ да, көтөрө дьигис гына тохтуу биэрдэ уонна, салгыҥҥа ыйанан чочумча турбахтыы түһээт, таҥнары курулаата. Оччону көрөн баран турара кэлиэ дуо?! Улара түспүт сирин диэки сүүрэн бураллыбыта. Тиийбитэ, уларын оҕото айаҕыттан хаана саккыраабытынан өлөн сытара. Булдун ылыан саллан турбахтаабыта, тарбаҕын төбөтүнэн таарыйан көрбүтэ. Уонна эргиллэ түстэ да, ийэтин аахха сүүрбүтэ.

“Ийээ, итиннэ улар оҕотун өлөрдүм быһыылаах, куттанаммын ылбатым’, -- диэбитэ.

“Ок-сиэ! Дьэ, булчут да бөҕө эбиккин, бултаабыт бултан киһи куттаммат баҕайыта, чэ, барыах”, --диэтэ да  Даайа уолу дэллэриппитинэн барбыта.

Утаакы буолбатаҕа, Даайалыын бултарын туппутунан эйэҥэлэһэн тиийэн кэлбиттэрэ: “Ыстапааньыйа, уолуҥ маҥнайгы булдун тутан кэбис!” – диэт, Даайа улар оҕотун дьахтар иннигэр быраҕан биэрбитэ.

“Уой, мин да оҕом булчут бэрдэ буолан тахсара буолуо дии саныыбын, эһэтэ Сыгынах диэн кырдьаҕас улахан булчут киһи эбитэ үһү, оттон аҕата Тэрэппиин даҕаны, атыыга-тутууга аралдьыйбатаҕа буоллар, чугас эргин биир тарбахха баттанар сорсуннаах булчут аатырыа этэ диэн доҕотторо күлэн-оонньоон сэһэргэһэн ааһааччылар”, -- ийэтэ кинини киэн туттубуттуу көрбүтэ...

Миисэҕэ ийэтэ онно үөрбүтэ-көппүтэ, мичилийбитэ күн бэҕэһээҥҥи курдук көстөн кэлэргэ дылы гынна. Орто дойдуга саамай чугас, сырдык. кэрэ киһигиттэн үөрүүлээҕи, үчүгэйи көрсүбүтүн биир эрэ түгэнинэн муҥурданыа дуо? Ийэ барахсан, тахсар күн сарыалын курдук, дьолу-соргуну эрэ эн тускар күнүн аайы бэлэхтии сылдьара чахчы.

“Ол бэйэҥ бүгүн киһини билэр-билбэт буолан уһугулаан сытаахтаатаҕыҥ... Үрүк-түрүк эбитиҥ буоллар, миигин көрсүбүккүттэн төһө эрэ үөрэр-көтөр этиҥ... Дьэ, Дьылҕа хаан оҥоһуута диэн кытаанах даҕаны буолар эбит...”

Миисэ уһуннук сөҥөн бүк түһэн олордо.

Түүнү быһа ийэтин кэтээн, туран көрө-көрө хонно, сарсыарданан олох даҕаны аттыгар олоппоско олорунан кэбистэ.

Ыарыһах утуйара-утуйбата биллибэт, биир кэм таҥас курдук сытар. Тыыннааҕын арай биирдэ эмит быстахтык сурдурҕаан ыларыттан эрэ билиэххэ сөп. Миисэ ийэтин аттыгар ити олорон утуйан хаалбыт, онтон соһуччу туохтан эрэ этэ тардан дьигис гыммытынан уһукта биэрдэ. Көрбүтэ. ийэтэ кини диэки ып-ырааһынан сэндээриччи көрө аҕай сытар эбит.

— Ийээ, хайдаххыный? -- диэн соһуйан хаалан ыйыппытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла.

— Оҕом котоку, чыычааҕым, олороохтуур эбит буолбаат, кэлээхтээбит, үчүгэй да эбит. Мин үчүгэйбин, сыллыый, арыый кэҥээтим, -- диэтэ ийэтэ

Туруох курдук өгдөҥнөөрү гыммытын Миисэ:

— Ийээ, сыт, сыт. Тура сатаама, сыт,--диэн төттөрү сытыаран кэбистэ.

Ыкса хоско Бүөтүр, кинилэр кэпсэтэллэрин дьиктиргээтэҕэ буолуо, оронугар олоро түстэ.

— Хайа, Миисэ, кими кытта кэпсэтэҕин, биитэр түһээн баллыгырыыгын дуу? -- диэн быыс нөҥүө ыйытта.

— Суох, доҕоор, ийэбит арыый кэҥээбит курдук буолан кинлиин кэпсэтэбит.

— Ок-сиэ! Дьол да буолар эбит. Ийээ, тугу эмэ аһыаҥ дуо? -- диэбитинэн Бүөтүр ойон тиийдэ.

— Дойдубар эбитим буоллар, күөрчэҕим үрдүгэр түһүөм эбитэ буолуо, оттон манна ону хантан булуоҥуй? Туох эмэ миин сыыһа дуу, биитэр хааһы дуу сиэн көрбүт киһи...

Атахтара сири билбэт буола үөрбүт уолаттар, ийэлэригэр хайаан да күөрчэх оҥорон сиэтээри, өрө-таҥнары сүүрэкэлэстилэр. Ол гынан, Миисэ дьонтон ыйдаран олохтоох баһаартан сүөгэй була сүүрдэ.

Бүөтүр, тиэргэҥҥэ тахсан, туох эрэ мастары булан, сахалыы күөр ытыгын оноро сатаан букунаста. “Дойдуга эрдэххэ, олус да суһаллык оҥорон элэҥнэтэр буолуллара... ийэбит эрэйдээх таптыыр аһын аһаатаҕына арыый өрүттэн бараарай?..” дии саныыр. Эрэл санаа кыламнаан бэрт кылбардык тутунна.

Бүөтүр сотору ытыгын бүтэрэн киирдэ. Оттон Миисэ сүөгэй була охсон кэллэ. Ини-биилэр үөрүү-көтүү бөҕө буолан, күөрчэх ытыйан ыарыһахха сиэтэ охсоору үлүмнэһии бөҕө буоллулар.

Ыстапааньыйа ахтыбыт аһылыгын -- күөрчэҕи -- кыра үрүҥ көмүс ньуосканан Миисэ баһан биэрэрин тохтуу-тохтуу сиэн барда. Бүөтүр бу улаханнык ыалдьа сытар ийэлэрэ, сирэйэ сырдаан, күөрчэҕи дуоһуйа ньэмээрдэрин көрөн тылыттан матан таалан турда.

Ол эрээри, кинилэртэн хайалара даҕаны ити ийэлэрэ Ыстапааньыйа эрэйдээх бу орто дойдуга тиһэх аһылыга буоларын отой да сэрэйбэттэр. Сорох киһи, таҥаралаах өттө, өлөр-быстар кэмэ тирээн кэллэҕинэ, төһө да уһугулаан сыттар, биллэ-көстө чэпчээн, сэргэхсийэн хааларын, биитэр күн сиригэр таптаабыт аҕай айыы намаҕан аһыттан бэрт үчүгэйдик үөрэ-көтө сиэн баран аттанарын бу эдэр дьон хантан билээхтиэхтэрэ баарай? Ыстапааньыйа:

— Оо, дойдум барахсан... ахтаахтыыр да буоллаҕым... Оҕолорум эйдээхтэр, өлөр-хаалар күнүм кэллэ... Таптыыр аспын тото-хана аһаппыкытыгар махтанабын... хаһан да хайыаххытый... Ол миигин, кур курдук буолан хаалбыт бэйэбин, дойдубар соһо сылдьаайаҕыт... Мин аҕам Үүт Баһылай олоҕуттан эргэ тахсыахпыттан ыла төрүт буорбуттан быралыйдаҕым ырааттаҕа... Аҕаҕытыгар, Тэрэппииним барахсаҥҥа, мин ааппыттан үҥээриҥ -сүктээриҥ, кини үтүөкэннээх киһи буолан, баайдык- тоттук олорон, күн кыһалҕата суох күн сириттэн арахсан эрдэҕим. Хомолтом диэн аны, саатар, уонча сыл сылдьыбытым буоллар, эһиги, оҕолорум барахсаттар, хайдах-туох дьон буоларгытын көрөн, оҕоҕутун-уруугутун биэбэйдээмэхтии түһүөм эбитэ буолуо... -- дии-дии, уолаттарын эр-биир сүүстэриттэн сыллаан ылла уонна улаҕа диэки хайыһыахча буолан иһэн нукаай курдук буолан хаалла.

Уолаттар ийэлэрин көмүс уҥуоҕун көтөхсүбүт олохтоох дьоҥҥо улаханнык махтанан, кыра да буоллар, харчы биэрэн манньалаан баран, Иркутскайдаатылар.

 

Миисэ суолу быһа убайыгар харчытын туһунан кэпсиэн дуу, кэпсээмиэн дуу толкуйдаан булкулла - тэккиллэ олордо. Бүөтүр, инитэ туохха өйүн - санаатын сынньа иһэригэр кыһаллан да көрбөккө, хараҕын симэн нуктуу иһэр. "Бэйи, чэ, тиийдэхпитинэ хоспор да кэпсиир түгэн баар буолар ини, убайбыныын иккиэн сүбэбитин холбоотохпутуна туох эмэ тахсаа ини” дии санаан, Миисэ да кэлиҥҥинэн сапсыйан кэбистэ уонна бүк түһэн олордо. Кыайан уута кэлбэтэ, ол иһин инники олохторго көстөр дьону сыныйан одуулаата. Туох да тохтоло суох сибиинньэ сыатын кэбиэхтиир төрөл нуучча баттаҕын ньылҕаарыччы тарааммыт толуу дьахтары кууһан, туппаҕалаан ыла - ыла күлэн мытырыллар. Дьахтара да кыһаллыбат, бэйэтин киһитэ быһыылаах. Кинилэр утарыларыгар олоххо икки эдэр киһи хаартылаан күйгүөрэллэр, ойоҕосторугар, сирэйин бэргэһэтинэн саптан, модьу-таҕа эр бэрдэ утуйан туолла сытар.

Поезд тохтобул чугаһаабытын биллэрэн чускуутаталаан ылла. Дьон эмиэ тилигирэһэ түстүлэр...

Миисэ, үөрэҕэр умса-төннө түһэ сылдьан, хайдах да быыс булан кыайан кэпсэтиини саҕалаан биэрбэккэ сырытта.

Убайа, урукку бииргэ үөрэммиттэрин көрсөн, суох-баар буолуталаан ылаттаабыта. Ол сылдьан онтон-мантан бэйэтигэр көрдүүрүн атыыласта. булла-талла. Миисэ аҕатыныын көрөн-истэн манна илдьэ кэлбит дьэҥкир тааһын туһунан Бүөтүр соччо-бачча билбэт буолан, ол туһунан өйүгэр оҕустаран ылбат, тугу да ыйыталаспат.

Онтон биир киэһэ:

—Түксү! Сөп буолла. Аны биэс хонугунан дойдум диэки дьүккүйдэхпинэ табыллар. Таҕылым тарҕаныар диэри күүлэйдээн аҕай биэрээхтээтим, --; диэтэ.

Миисэ, соһуйан да хааллар, тутуу былдьаһан хайаан да кэпсэтэр кэм кэлбитин өйдөөтө. Убайа бардар эрэ соҕотоҕун туран хаалар, оччоҕуна дьэбириэй оҕонньорун кытта тугу-тугу сыыһа-халты кэпсэтэн туруо биллибэт.

Бүөтүр тута таһаҕастарын дьаарыстанар түбүгэр түстэ. Миисэ ойон турда да, хоһун аанын хатыы оҕуста уонна, өйдөтөр түгэн биэрбэккэ, мас холбукатын тилигирэтэн аҕалан оронугар таҥнары тутта. Убайа бастаан туох да буоларын өйдөөбөтө, онтон элбэх баҕайы харчы ыһылла түспүтүгэр ойон турда уонна, дьиктиргээбиттии быраатын диэки ыйытардыы ыйааччы көрөн, саҥатыттан матан турда.

Онтон, өй ыллаҕа буолуо, бопторон ыла-ыла:

— Ха-хайа!.. Хайа, нохоо! Бу тугуй?! -- диэн бабыгыраата.

— Оргууй... Дьэ, убаай, маннык, иһит... -- диэтэ Миисэ уонна били илдьэ кэлбит тааһа алмаас буолан хаалбытын туһунан хара ааныттан туох баарынан сиһилээн кэпсээбитинэн барда.

Бүөтүр инитэ кэпсиирин истээри, уоскуйан, орон ыксатыгар турар олоппоско кэлэн олордо.

Кэмниэ кэнэҕэс Миисэ, кэпсээнэ бүтэн, кэтэҕин имэринэн ылла. Хос иһэ эмискэ иһийэ түстэ.

— Дьэ, дьикти да буолар эбит. Ити эн этэр, кэпсиир хаччаҕайыҥ, кырдьык, уһун сиэллээх-кутуруктаах, улахан оҕуруктаах өйдөөх-санаалаах, киһи кыһыл илиитинэн туппат салыҥнаах балык курдук кыайар буолара дьэҥкэ. Эйигин да, миигин даҕаны дьонунан аахпата чахчы. Ити дьэбириэйдэри, өйдөрө бэрдин иһин, аан дойдуга бары абааһы көрөр ааттаахтар. Куттала диэн баар, ол сирдьиттэнэн тиийэн баран, биһигини киэр тибэн, кыйдаталаан туруо уонна билэр-көрөр дьонтон аҕыйах көмө-ньыма эрэттэри булан туспа барыахтара, биитэр, үлэлэппитэ да буоллахтарына, биһигини хас эргиир аайы албыннаан, отуойкаҕа олордон иһиэхтэрэ. Онон хайаан да туох эрэ сүбэни буллахха табыллар... -- дии-дии, Бүөтүр харчыны холбукаҕа төттөрс хаалыы олордо. — Бу үлүгэрдээх харчы ол алмаастан кэлэр буоллаҕына... дьэ, да-а... Бу харчыгынан тугу гынар санаалааххын?

— Тугу улаханы туттуом буоллаҕай, мин сөбүнэн хаалларыммытым кэннэ эн сэрэнэн илдьэ бар, баҕар, аҕам туһаҕа таһаарыа этэ,-- диэтэ Миисэ. Бүөтүр билигин аҕай көрбүтүттэн-истибититтэн өмүттэн хаалан, тугу да гыммакка, бэл, малын-салын чөмчөтүнэрин умнан даллайан олордо.

Хойутаан сыттылар буолан баран, кини уута кэлбэккэ, Миисэ кэпсиир “улуу хаччаҕайын” туһунан саныы сытта.

“Кинини кытта көрсүһэн, тылын-өһүн истиэххэ баар. Куруук харбааһыннаах, барыстаах эрэ өттүн талан сылдьар киһи, сүүрдүүтэ-көтүтүүтэ, ону-маны эрийэ-буруйа толкуйдааһына үгүһэ чахчы. Ону барытын ыраас мууска ууран, сүүрдээн туһанан көрүөхпүт этэ. Хара маҥнайгыттан Хаччаҕай алыптаах тылыгар, оҕуруктаах өйүгэр киирэн биэрбэт гына бигэтик сананыахха. Оттон ол дьону ыыталыам эҥин диэн этиитин мин тус бэйэм олох ылыммаппын. Истэр тухары улуу омук урдурҕаччылара орооспут, оймообут сирдэригэр олохтоох дьон чэчирээбитэ-чэлгийбитэ биллибэт...”

Дьэ, ити курдук олус уһуннук ону-маны сыымайдыы сытан, Бүөтүр утуйан хаалла.

Сарсыҥҥытыгар Миисэ, үөрэҕиттэн кэлэн иһэн, “Скупка” маҕаһыыныгар сылдьан, Яков Авраамович болдьооһунунан өйүүн үс чааска көрсүһэр буоллубут диэн кэпсээннээх кэллэ. Оҕонньор Михаил убайа Бүөтүр кэлбитин истэн сүрдээҕин үөрэ, сонургуу истибит уонна хайаан да көрсүһүүгэ кэллин диэн илдьит ыыппыт.

Хаччаҕай болдьообут күнэ үүнэ охсубута. Бүөтүр инитэ Миисэ үөрэҕэр барбытын кэннэ, таах олоруохтааҕар, барар таһаҕаһын бэрийбитэ. Кини, төһө да ийэлэрэ өлөн, ыарык-баттык санаалаах сырыттар, онтун таһыгар биллэрбэт буола сатыыра. “Быраатым Миисэ иэдэйиэ, ытыа-соҥуо...” дии санаабыта да, киһитэ, ийэтэ суох буоллаҕын бастакы эрэ күнүгэр бэрт куһааҕан буолан баран, син өрүттүбүтэ. Эдэр эдэр курдук онон-манан аралдьыйара үгүс буоллаҕа уонна куп-кугас баттахтаах билсэр кыыһа онно күүс-көмө толбута саарбаҕа суох.

Күнүс Миисэ үөрэҕиттэн кэлэн аһаабытын кэннэ маҕаһыыннарыгар тэбиннилэр.

Бүөтүр бу кып-кыра маҕаһыыны урут үөрэнэ сылдьан көрбүтүн өйдөөбөт. Дьиэ иһэ быр курдук, оһох оттуллубут.

Авраамович кырдьаҕас көрсүһүүгэ эрдэттэн бэлэмнэммит быһыылаах, маҕаһыыныгар биир да киһи суох. Оҕонньор үгэһинэн ыалдьыттарын түгэх хоһугар аһарда. Миисэ, урут сылдьыбыт хоһо буолан, туох да уларыйыы тахсыбатаҕын бэлиэтии көрдө. Остуолга ас-үөл, арыгы тардыллан турар.

“Кэргэнэ дуу, кыыһа дуу ас астаан бэлэмнээн биэрэр эбит буоллахтара..." диэн санаа Бүөтүр төбөтүгэр охсуллан ааста.

Остуолга олоруох иннинэ Миисэ дьонун хайа-хайаларыгар билиһиннэртээтэ.

Кэпсэтии бастаан утаа Саха сирин суоһар тымныытын, айылҕатын тула чэччэйбэхтээн иһэн, кэлин тустаах сүнньүн булан, улам-улам тэтимирэн, эллэнэн истэ.

— Михаил Трофимович булан аҕалбыт алмааһа, кырдьыга, миигин улаханнык соһуппута. Мин күн бүгүнүгэр диэри ити алмааһы Саха сириттэн булбуттарын, эгэ, Михаил Трофимович булбутун туһунан кимиэхэ даҕаны биллэрбэккэ чып кистэлэнҥэ тутан сөҥөрдөн сылдьабын. Ким эмэ билиэ, истиэ эрэ кэрэх, бэйэҕит билэҕит -- араас дьон ыксаласпытынан, сабдыгыраспытынан барара чахчы. Эһигини даҕаны сүгүн-саҕын олордубакка, күннэри-түүннэри сүпсүгүнэтэн кутугунаспытынан барыахтарын сөптөөх. Туох эмэ туһааннаах чахчыларын төлө ыһыгыннардахтарына, эһиги дойдугутугар тиийэ охсон, онон-манан көрдүүр, хаһар-түөрэр үлэни ыыппытынан, суллуруйбутунан барыахтара дии саныыбын. Ол, дьэ, эһиэхэ туох үчүгэйдээх буолуой? Мин, Михаил Трофимовичка да тыл быктаран аһарбытым курдук, биир эмэ билэр-көрөр киһини ыытан булларар, үлэлэтэр санаалааҕым, онтон кэлин санаан көрдөхпүнэ, ол туох да көдьүүһү аҕалыа суох. Элбэх харах көрдөҕүнэ, үгүс кулгаах иһиттэҕинэ дьонҥо-сэргэҕэ дөбөҥнүк биллэ охсоро чахчы. Ол иһин эһигини кытта тус бэйэм бүөмнээн, ааммын хатанан, түннүкпүн-үөлэспин бүөлэнэн чып кистэлэҥинэн сибигинэһэн кэпсэтэ олордоҕум бу. Оҕолорум эрэ буолларгыт, эһигиттэн тугу кистиэмий?! Бэйэҕит да сэрэйэн эрдэххит буолуо. Эһиги дойдугутуттан тугу эмэ буларгыт барыта сири аннынан улахан кистэлэҥинэн оноһуллуохтаах, уонна тугу эмэ булбуккутун барытын атын атыыһыттарга тугу да уһаты-туора атыылаабакка, түөрэтин миэхэ, бэйэҕит киһигитигэр. аҕалыаххыт диэн эрэл санаалаахпын. Оттон эһиги миигин эмиэ мас-таас курдук эрэнэн кэбиһиҥ, эһиги булумньугутун үчүгэйдик көрөн, сыралаах үлэҕитин баттаабакка, албыннаабакка утарытынан төлүөм диэн бигэ тылбын биэрэбин, -- оҕонньор аһыырын да умнан күүрэн-хааран туран кута-симэ олордо.

Уолаттар да, Яков Авраамович дэлэй санаатын истэ-истэ, барбах-ирбэх аһаабыта буола олордулар.

Оҕонньор чэйин иһээри тохтуу түстэ, ол кэннэ ылыннарыылаах, быһыыта, бэрт эрдэттэн ыараҥнатыллыбыт тылын-өһүн саас-сааһынан салгыы кэккэлэтэн барда.

— Булумньуланнаххытына, сөп буола-буола, эрдэттэн биллэрэн баран кэлэн батарар, манна сылдьан ааһар буолуоххут буоллаҕа... Билиҥҥитэ. Михаил Трофимович манна үөрэнэрин быһыытынан, ити өттүгэр улахан кыһалҕа суох. Сарсын эһигини, эдэр доҕотторбун, мин бэйэм муспут баай коллекциябыттан кыһыл көмүскэ, алмааска сыһыаннааҕын көрдөрүөм. билиһиннэриэм. Ону билэргит олус наада. Уонна үйэм тухары күндү таастарга, көмүскэ, араас киэргэллэргэ үлэлэспит буоламмын, син балай да онно сыһыаннаах кинигэни да муспутум. Ол онтон эмиэ бу аҕыйах хонукка уларсан эһиэхэ, чуолаан, айаҥҥа турунар Пётр Трофимовичка, аахтарыахпын баҕарабын. Онно сөбүлэһэҕит дуо?

— Олус сөп! Олус сөп! — диэн уолаттар сөбүлэһэ түстүлэр.

— Мин этиибин ылынаҕыт дуо, ол аата. Олус бэрт. Туох эмэ ыйытыылаах, этиилээх буоллаххытына, баһаалыста, истэбин, -- диэн баран. оҕонньор чэй куттан иһэн барда.

— Яков Авраамович, оччотугар мин, манна үөрэнэр киһи, сөп-сөп эйигиттэн кинигэ уларсан ааҕарым син буоллаҕа? 

— Михаил Трофимович, алдьаппакка-кээһэппэккэ, чөкө ааҕар буоллаххына уларсан бөҕө.

— Яков Авраамович, — диэн аны Бүөтүр саҥаран барда. — Мин бастаан Миша кэпсээниттэн Саха сиригэр дьону ыытыах буолбуккун истэн баран улаханнык саллыбытым. Ол иһин, кырдьыга баара, бүгүн соччо үөрбэккэ-көппөккө бу көрсүһүүгэ кэлбитим. Таах, эн тылгын-өскүн истээри. Эн бүгүҥҥү этиигин болҕойон астына иһиттим уонна өйбүт - санаабыт биирдиҥи эбит диэн үөрэн олоробун. Дойдубутугар кыахпытынан үлэлиэхпит, онтон тугу эмэ булбуппутун эйиэхэ тиксэриэхпит диэн эрэннэрэбит. Кырдьыга, алмаас да, көмүс да туһунан билии-көрүү татым, онон ити эн көрдөрүөх, билиһиннэриэх буолар коллекцияҥ, муспут кинигэҥ биһиги инники үлэбитигэр күүс-көмө буолара саарбаҕа суох. Эйигин кытта билсиһиибит уонна кыттыгас үлэбит да чып кистэлэҥҥэ хааларыттан биһиги олус үөрдүбүт. Бу эн курдук түс-бас, сүбэлиир-амалыыр киһилээх буолар дьол буоллаҕа. Туохха эмэ мунаардахпытына, булкулуннахпытына Миша нөҥүө билсэ туруохпут буоллаҕа дии, -- Бүөтүр кырдьаҕас тылын-өһүн лаппа сөбүлээбитин, астыммытын биллэрэн саҥарда.

Оттон Миисэ, урукку өттүгэр алмааһын туттаран итиччэ үлүгэр харчытын ылбыт киһи, бу оҕонньор тугу булбуттарын баттаабакка, албыннаабакка төлөһүөх буоларын истэ-истэ, арай ити булбутун саҕа икки... суох, түөрт алмааһы буллаҕына төһө элбэх харчыны кутан-симэн биэриэхтээҕин санаан, мэктиэтигэр, баһын быһа илгиһиннэ. Дьоно кини диэки дьиктиргээбиттии көрөн аһардылар.

Уолаттар оҕонньорго олорон дуоһуйа кэпсэтэн баран, сарсын уон саҕана кэлиэх буолан тарҕастылар.

— Оҕонньор оҕуруктаах өйдөөҕө, ырааҕы курдат көрөрө тута харахха быраҕыллар, тутатына дьону ыытан элбэҕи сомсон ылыах курдук толкуйдана сылдьыбытын бу көрсүһүүгэ улахан сыыһанан ааҕан ньалҕаарытан кэбистэ дии! -- төннөн иһэн, Бүөтүр сөхпүтүн биллэрдэ.

— Буолумуна, оннооҕор түөрт атахтаах бүдүрүйэр диэччилэр. Кини даҕаны сыыһардаах-табардаах буолара ханна барыай? -- дии иһэн, Миисэ хараҥаҕа сыыһа үктээн тэмтэрийэн ылла.

— Ок-сиэ, бу да киһи... сэрэнэн хаамыаххын... билигин аҕай түөрт атахтаах бүдүрүйэрин саҥара иһэҥҥин тоҕо умса-төннө бараҕын? Барытын эрдэттэн курдары билэ-көрө сылдьан, охтубат гына оргууй аҕай тоҕо сэрэнэн лэппэрдэтэлии сылдьыбаппытый?..-- диэн Бүөтүр үөһэ тыынан ылла. — Ол эрээри, биһиги эрэйдээхтэр мүччү-хаччы туттарбыт, тэмтээкэйдээн ыларбыт ама хайаан суох буолуой, баар бөҕө буолаахтаатаҕа эбээт! Олохпут да оннук түҥ-таҥ түһүүлээх-тахсыылаах, ымдаан курдук булкуурдаах, -- диэн ити санаатын түмүктээн кэбистэ.

Уолаттар дьиэлэригэр да кэлэн, түүн хойукка диэри билиҥҥитэ аллар атастара буолан эрэр хаччаҕайдарын хол-буут араартаан, ырытаан-ырытан баран утуйдулар. Кинилэр, кырдьаҕастарын төһө да өрө-таҥнары бэрэлээтэллэр, бүгүҥҥү кэпсэтии түмүгүттэн улаханнык астыммыттара уонна сарсынны күҥҥэ эмиэ элбэҕи көрүөхтэрэ, билиэхтэрэ турдаҕа. 

Сарсыарда Миисэ үөрэҕэр баран, дойдутуттан кэлэ сылдьар убайын наадатыгар бүгүн онно-манна сылдьыахтаахтарын туһунан кэпсээн көҥүллэтэн кэллэ. Онон, налыччы аһаан баран, оҕонньордоругар бардылар.

Яков Авраамович аһыыр остуолугар тугу эрэ уурталаан баран, таҥаһынан сабыталаан кэбиспит, кинилэри хара ааныттан үөрэн-көтөн, илэмэ-салама түһүспүтүнэн көрүстэ.

— Дьэ, эдэркээн доҕотторум, эһиги миигин, кырдьаҕас бөрөнү, баалаамаҥ! Сэттэ уон сааспын ааһан да эрдэрбин син хоп курдукпун, өссө да сүүрбэччэ сыл тиниктэстэрбин дэнэбин. Бачча тухары тугу да уорбутум - талаабытым суох. Дьон үтүө баҕаларынан кэлэн туттарар араас киэргэллэрин, күндү таастарын, көмүстэрин син элбэҕи атыыластаҕым, онтубун баҕалаахтарга арыый аҕай көбүччү сыанаҕа атыылаатаҕым. Ол тухары ким да миигин ымсыыгын, албыҥҥын-көлдьүҥҥүн диэн үөҕэн эрэрин истибэтим. Ити -- мин сир үрдүгэр билбит улуу дьолум. Чэ, мин да тугун эмиэ уһуннук ону-маны дойҕохтоон эһигини салгыттамый, хата, эһиэхэ көрдөрүөх, билиһиннэриэх буолбуппун саас-сааһынан көрдөрөн, кэпсээн иһиим, -- диэтэ оҕонньор. — Эһиги кэлин, манна олорун.

Онтон уолаттар остуол ыксатыгар олорбуттарын кэннэ кыра-кыра холбукаларга угулла сылдьар араас таастары биирдии-биирдии Бүөтүрдээх Миисэ иннилэригэр уура-уура быһааран барда.

— Михаил Трофимович булан аҕалбыт алмааһын ханыылара хайдах сиргэ үөскүүллэр эбитий? Алмааһы үөрэтэр дьон суруйалларынан да, кэпсииллэринэн даҕаны мөлүйүөнүнэн сыллар анараа өттүгэр умуллубут вулканнар уоттаах мэҥэлэйдэриттэн сир түгэҕиттэн тоҕо тэбэн тахсыбыт боруодаларга алмаас кристаллара баар буолаллар эбит, ону өрүстэр, үрэхтэр уулара суурайан сүүрүк хоту тарҕаталлар. Онон ол кристаллары өрүстэр, үрэхтэр кытыыларыгар көрдүүр табыгастаах. Алмаас соҕотох буолбат, тус- па ойдон үөскээбэт уонна кини тулатыгар арыалдьыттара, аргыстара баар буолаллар эбит. Алмааһынан дьарыктанар дьон оннук сиргэ түбэстэхтэринэ, дьэ, үлэлэрэ-хамнастара күүһүрэр. Көрүҥ эрэ, бу курдук хараҥа хаан курдук дьүһүннээх пироп диэн таас көһүннэҕинэ ол аттыгар, чугаһыгар хайаан да алмаас баар буолар үһү.

Итини истээт, Миисэ Хоохту оҕонньор саҥарбытын өйдүү биэрдэ, сүрэҕин тэбиитэ тохтоон ыларга дылы гынна, этэ-сиинэ дьирилээтэ. “Ама, ол оҕонньор бу пироптары эппитэ буолуо дуо?..” диэн санаа кини өйүгэр кылам гынан ааста.

— Кытаатан көрүҥ, маннык тааска түбэстэххитинэ сотору кэминэн үлэҕит түмүгэ көстүөхтээх. Көрдүгүт, өйдөөтүгүт? -- диэбитигэр уолаттар, умса түһэ-түһэ, пиробу одууластылар.

— Оттон маны көрүҥ эрэ. Тугуй бу? -- оҕонньор уолаттарга обургу холбука иһигэр сытар болоорхойдуну көһөҥөнү көрдөрө уурда.

Бүөтүрдээх кичэйэн көрө сатаатылар да, тугун да быһаарбатылар.

Яков Авраамович күлэн ылла уонна:

— Үчүгэйдик көрүҥ эрэ, ити көһөҥөҕүтүгэр алмаас кыырпаҕа хам сыстан сылдьар эбээт! -- Дьэ, итигирдик, киһи үөйбэтэх-ахтыбатах сиригэр алмаас кыырпаҕын булуохха сөп. Оттон бу айылҕаҕа көстөр бөдөҥ диэн аатырар алмаастартан мин илиим иһинэн үллэр үйэм тухары икки эрэ ааспыттаах: биирэ уон карааттаах, оттон иккиһэ уон сэттэ карааттаах этэ.

— Ол карааттара диэн төһөнүй? -- Миисэ өйдөөбөтөҕүн ыйытартан кыбыстыбата.

— Үөрэхтээхтэр этэллэринэн, грамм биэс гыммыттан бииригэр тэҥнэһэр үһү. Биһиги, ювелирдар, ону мөккүспэппит, -- оҕонньор мүчүк гынан ылла.

Бүөтүр Миисэ алмааһа хас караат буолбутун уонна биир караат төһө сыаналаах буоларын ыйыталаһыан баҕарталаан ылан баран, аны киһибит сөбүлүө суоҕа диэн туттунна. Дьиҥин да ыллахха, өссө тугу да була-тала иликтэринэ эрдэттэн ону токоолоһор-торгуйдаһар кыһалҕа суохха да дылыта.

Онтон салгыы киэргэлгэ чочуллан оҥоһуллубут алмаастары “бриллиант” диэн ааттыылларын быһаарарыгар бэрт элбэх ытарҕаны, биһилэҕи, моой симэҕин тэнитэ сытан кэпсии-кэпсии көрдөртөөтө, салгыы сомоҕо кыһыл көмүс көһөҥөлөрүн, кумах курдук ыһылла сытар кыырпахтарын, бэл, ону хайдах сууйан ылалларын киһи өйүгэр-санаатыгар хатанар гына сэһэргээтэ.

— Былыр дьолго, эбэтэр сорго түбэһэр алмаастар диэн баар буолаллара үһү. Төһө кырдьыга эбитэ буолла, билбит суох. Дьолго түбэһэр алмаас хас да уратылаах буолар эбит. Алта уһуктаах, аҕыс кырыылаах, ып-ыраас, уһуктара элэйбэтэх. Ону илдьэ сылдьар киһи дьоллонор, байар-тайар, кыайар-хотор, өрөгөйдүүр. Оттон сорго түбэһэр алмаас кирдээх, мэҥнээх, көтөр түүтүн курдук эбэтэр хаас атаҕын курдук быһыта барбыт ойуулаах- дьарҕаалаах буолар дэһэллэр. Итинник омсолоох таастар эрэйи-кыһалҕаны, сору-муҥу, ыарыыны, соххор-доҕолоҥ олоҕу тосхойор буолаллар эбит. Дьэ, ити курдук, мин эһиэхэ сэһэргиир сэһэним, кэпсиир кэпсээним. Эһиги туохтан да толлубакка кичэйэн үлэлээҥ, ол эрээри, туохтааҕар да өйдөөҥ, биһиги кистэлэҥмитин кимиэхэ да арыйымаҥ. Мин эһигини эрэнэбин, биһиги доҕордоһуубут үйэлээх буоларыгар мин туох кыалларын оноруом. Чэйиҥ, чэйдиэҕиҥ!

Оҕонньор, алмаас хайдах сиргэ баар буолуон сөбүн уонна ону хайдах көрдөөн лотуогунан сууйалларын кэпсии-кэпсии, остуолугар ыҥырда.

Яков Авраамович кэпсииринэн ууга сытар алмаас бастыҥа, ырааһа, күндүтэ, дьэҥкирэ бэрт буолан, хаһан да киһи хараҕар көстүбэт. Кини ууҥу кытта уу буолан хаалар эбит. Ол гынан баран, таба тайанан, лотуокка юлбөрүс гыннаран таһаардахха, кинини киһи туохха да булкуйбат буолар үһү. Кини атын дьэҥкир таастартан олох атын дьүһүннээх-бодолоох буолар эбҥг. Ол иһигэр сүүһүнэн, тыһыынчанан таастар быыстарыгар биир эмэ айылҕа чочуйан оҥорбут алмааһа кырыыланан күн уотугар араас уотунан күлүмүрдүү оонньуон эмиэ сөп.

Аһыы-аһыы уһуннук кэпсэтэн баран, уолаттар дьиэлээри өҥдөҥкөлөһөн барбыттарыгар Яков Авраамович икки кинигэни Бүөтүргэ туттаран кэбистэ. Миисэ убайыттан биир кинигэни ылан омуннаахтык арыйталаан барда. Бу хаһан эрэ библиотекаҕа түбэһэн көрбүт Рим биллиилээх үөрэхтээҕэ Плиний Старшай “Естественная история” диэн кинигэтэ эбит. Иккиһин көрө барбата, кинигэтин убайыгар төттөрү үҥүлүтээт, тахсар аан диэки дьулуста.

Хаччаҕай ыалдьыттарын атаара хатыгырайан тахсан кэллэ уонна Бүөтүргэ дьоллоох айаны, элбэх булумньулаах үлэни баҕарарын биллэрдэ, итиэннэ сиргэ-хонууга сылдьарга диэн балаакка бэлэхтээтэ.

Күн арҕаалаан эрэр эбит. Миисэлээх онно-манна сылдьыбакка сулбу дьиэлэригэр бардылар.

Бүөтүр өйүүн дойдулуур.

Барыта били куһаҕан үчүгэйдээх буолар диэбиттэринии буолан таҕыста. Ийэлэрэ ыалдьан тэгил дойдуга тэлэһийэн кэлэн хаалан, күндү киһилэрин букатыннаахтык сүтэрэн, көмүс уҥуоҕун туспа дойду ытык буоругар туттаран хомойон, курутуйан санаалара түспүт эбит буоллаҕына, Яков Авраамовиһы кытта кэпсэтии күүппэтэх өттүттэн, киһи сөҕүөн, үөрүөн эрэ курдук ситиһиилээх буолла, табылынна. Ити курдук барыны бары билэр сүдү кырдьаҕастаах буолар туох куһаҕаннаах буолуой? Өскөтүн алмааһы даҕаны кыайан булбатахха, кыра да буоллар, булар көмүстэрин бэйэ билэр киһитигэр аҕалан туттарар үчүгэйэ чахчы.

Ини-биилэр хайалара даҕаны итинник санаалаах араҕыстылар.

 

Салгыыта бэчээттэниэ.

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь