home
user-header
ЧУУМПУ БҮЛҮҮ - 10
bytyk1944 22 сентября 2019 г., 07:41 363

http://Чуумпу Бүлүү - 1: https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142546#comment-8262413


Чуумпу Бүлүү - 2: http://https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142623

Чуумпу Бүлүү - 3 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142716

Чуумпу Бүлүү - 4 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142789

Чуумпу Бүлүү - 5 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1142856

Чуумпу Бүлүү - 6.1 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143011

Чуумпу Бүлүү - 6.2  https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143109

Чуумпу Бүлүү - 6.3 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143189

Чуумпу Бүлүү - 7. https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143380#more

Чуумпу Бүлүү - 8.1  https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143594

Чуумпу Бүлүү - 8.2 https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143687

Чуумпу Бүлүү - 9  https://dnevniki.ykt.ru/bytyk1944/1143890

 

АЛТЫС ТҮҺҮМЭХ

СОНУН ЫАЛДЬЫТ

СОНУН ЫАЛДЬЫТ


Тэрэппиин атыыһыт сылын аайы сааһыары сыарҕа босхо барыыта, үгүс таба көтөллөнөн, Анаабырынан, Өлөөнүнэн эргичийэн муспут табаарын түүлээххэ кубулутан мөхсүмэхтээн хаалааччы. Онтон ол булбут түүлээҕин Иркутскайга киллэрэн көмүскэ, табаарга кубулутан дойдутугар төннөр.
Ол быыһыгар үлэһиттэрэ биирдэ эмэ били аатырар алмаас таастарын тоорохойун буллахтарына уолаттара булбут хаччаҕайдарыгар илдьэн туттаран харчы бөҕөнү балай соҕустук мүччү туттарар.
Быйыл эмиэ олус табыллан сырытта, ол иһин, санаата көнөн, ис - иһиттэн өрө көтөҕүллэн, муннун анныгар кыҥыр-хаҥыр ырыалаах дойдутун диэки дайдаран истэ.
Онтон дойдуларын диэки чугаһаан истэхтэрин аайы санаа-оноо аргыстанна.
— Ээ, дьэ, дьон да бөҕөлөрө!.. -- диэн, быһа чыпчырына-чыпчырына. таһаҕас көтөхсөн иһэр үлэһиттэрин көбүөлүүрэ-дьаҕырыйара үксээтэ.
“Урут Кириисэ Ханаайабым баарына киэҥ да сирдэринэн эҥсэн сылдьан атыыһыттыыр буолар эбиппит. Кытай быыһыгар турар Кээхтэнэн. көмүстээх Тайҕанан, Турухаанынан сылдьыталаан, бэркэ да байан-тайан төннүтэлиир буоларбыт. Ол билигин суох буолаахтаатаҕа. Кириискэ барахсан билэрэ-көрөрө үгүһэ, онон-манан киирэн-тахсан, кэпсэтиэх иннинэ кэпсэтэн, атыыны-тутууну батаран, атын атыыһыттары иннилэрин быһыта түһүтэлээн, өмүрдэн-соһутан, куруук кыайан-хотон өрөгөйдөөн тахсар буолара. Ол бэйэтэ иллэрээ сыл иһинэн таарымталанан аҕыйах хонон хаалаахтаабыта.
Ойоҕо Суоппуйа Уйбаанабына барахсан Тэрэппиин оҕолорун сурук – ка бичиккэ үөрэтэлээбитэ. Оҕолор киниэхэ үөрэнэн, соҕуруу куораттарга араас үөрэххэ үөрэммиттэрэ. Суоппуйа Уйбаанабына Кириисэтэ өлүөҕүттэн хайдар аҥаара буолбута уонна, оннук муор-туор сылдьан, эрэ өллөҕүн иккис сайыцыгар өлөөхтөөбүтэ. Соҕотох кыыстара Уйбаанабына дьүөгэтигэр Кэтириискэ иитиэххэ хаалбыта. Кириисэ Битиимнэ улааппыта, соҕурууттан кэлбит нуучча кыыһын ойох ылбыта. Кини курдук сытыы-хотуу киһини буларым суох...”
Оҕонньор, өссө да үгүһү эргитэ саныаҕын табалар, Бүлүү өрүһүн хаара суйданан хаалбыт килэҥ мууһугар үктэнэн, наарталарын уҥа-хаҥас хайбаҥнатан, халылдьытан барбыттарын көрөн аралдьыйан хаалла.
Тэлгэһэҕэ киирэн, көлөлөр тохтоотторун кытта Тэрэппиин түһэн, тэбэнэн-сахсынан дьиэтигэр киирдэ. Бастаан утаа, хараҕа үөрэнэн биэрбэккэ, тугу да арааран көрбөккө турбахтаата, онтон сыгынньахтанан баран өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ, уҥа ороҥҥо үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй алаа соҕус харахтаах, бөдөҥ-садаҥ, хара бараан толуу киһи олорор. Ол киһи бэрт ыараханнык оронтон оронон туран, кинини кытта хаһааҥҥыттан эрэ билэр киһилии дорооболоһон тоҥхолдьуйда.
Тэрэппиин кырдьаҕас ыалдьытын “бэрт улуу айылаах кэллиҥ ээ!” диэбэтэ, этэрбэһин устан, сыгынньахтанан ынчыктыы-бөтүөхтүү олордо. Тойонноро ыраах айантан сылайан-элэйэн кэллэҕэ диэн, дьиэ иһэ кымырдаҕас уйатын тоҕо тарпыт курдук оргуйа түстэ, үлэһит уолаттар таһырдьа табаары дьаһайа ыстаннылар. Эдэр чаҕар кыргыттар атыыһыт айанын таҥаһын бэрийэр үрдүгэр түстүлэр, сотору-сотору абаҕаларын диэки көрө-көрө албыннаспыттыы саҥаран, хайдах сылдьан кэлбитин туоһуласпыта буоллулар.
Атыыһыт куруук илдьэ сылдьар сыаналаах малга аналлаах кыракый, ол гынан баран, лип курдук симиллибит ыарахан матаҕатын утуйар хос иһигэр киллэрэн орон анныгар анньан кистээн кэбистэ.
Өр буолбата, остуолга ас-үөл бөҕө тардылынна.
Дьэ, манна эрэ дьиэлээх ирэ-хоро аһыы-сии чалҕаарыйа олорон тыл ыһыгынна:
—    Бу хайа диэкиттэн сылдьар оҕоҕунуй?
Итинник ыйытыыны күүтэ олорбут буолан, ыалдьыт соһуйа-өмүрэ барбата, оргууй аҕай лоп бааччы хардарсан барда.
—    Улахан өрүс кытылыгар Дьокуускай чугас дэриэбинэтиттэн Тулатыттан төрүттээхпин. Аҕам Дьөгүөр Күрүүкэп эдэригэр онон-манан сылдьан атыыһыттаан син сэниэтик олорбута, билигин сэттэ уонун ааһан, кырдьан, сириттэн-уотуттан, олоҕуттан харыс да сири халбарыйбакка олороохтуур.
—    Туох ыксаллаах соруктаах буолаҥҥын бу биһиги түбэбитин таба тайанныҥ, биитэр атыыһыттаан ааһан иһэр ыччаккын дуу? Үөс сир киһитэ мээнэҕэ көмүс ньээкэ уйаҕыттан, иэримэ дьиэҕиттэн тэлэһийбэтэҕиҥ буолуо? -- дии-дии, Тэрэппиин атыыһыт ыалдьыты сылыктыырдыы көрө-истэ олордо.
Луха, оҕонньор түгэхтээх ыйытыыларыгар тута бааччы чаҕылхай хоруйу биэрэр кыаллыбатын өйдөөн, аһыырын тохтотон, налыччы саҥаран барда:
¬— Хаһан эрэ эдэр эрдэхпинэ, аҕыйах кэмҥэ да буоллар, Иркутскай куоракка үөрэнэн испитим баара... Онно үөрэнэ сылдьан, бу дойдуттан тиийбит Петя Павлов диэн доҕордоох этим. Бэрт үчүгэйдик күлэ-үөрэ үөрэнэ сырыттахпына миэхэ дьонум “ийэҥ өлөр охтуутун оҕунна, уһугулаан сытар, кэлэ оҕус!” диэн суоһар сураҕы ыытаннар, дойдубар айанныыр буолбутум. Петя ;гги ыарахан кэммэр миэхэ күүс-көмө буолбута уонна хараҕыттан уу-хаар баһа-баһа атаара хаалбыта. Дьэ, ити курдук, олохпор биирдэ күлүм гыммыт үтүөкэннээх доҕорбуттан Дьылҕа хаан соһуччу арааран турар. Мин ийэбин ыарыылаһан көмүс уҥуоҕун көтөхсүбүтүм, үөрэхпэр төһө да хат ылыллар кыах баарын үрдүнэн үөрэнэ барбатаҕым, ийэм өлүөҕүттэн туорхаһыйан, тулаайахсыйан сылдьар аҕабар көмө-ньыма буолан баччаанҥа диэри сырыттым. Онтон быйыл “ол доҕорбун булларбын!” диэн уйусхан санаабар баһыйтаран, аартык арыйан, суол тобулан бу тиийэн кэлэн олордоҕум.
Оҕонньор, ыалдьытын кэпсээнин болҕойон истэ-истэ, туох да буолбатаҕыныы аһаан кимиритэ олордо. Оттон остуол тула олорооччулар ити Күрүүкэп доҕоро кинилэр Бүөтүрдэрэ буоларын сэрэйдэллэр да, атыыһыттан толлон, истибиттэриттэн соһуйан, саҥа аллайан, омуннуран-төлөннүрэн барбатылар. 
Дьон аһаан бүтэн, иһит-хомуос хомуллар тыаһа таҥкыныы-лыҥкыныы түстэ.
Иһити хомуйа сылдьар уурбут-туппут курдук толуу эттээх-сииннээх дьахтары Луха хараҕын кырыытынан көрө-истэ олордо, бу Тэрэппиин атыыһыт соҕотох иитийэх кыыһа үһү. Соҕуруу үөрэммит улахан сайдыылаах дьахтар дэһэллэр. Былырыын эрэ өлөн, уончалаах уолунуун аҕатын аахха кэлэн олорор эбит.
Атыыһыт, төһө да нууччалыы тутуулаах дьиэҕэ олордор, кирпииччэ оһоҕо суоҕа, түүнүн иһиттэн дулҕанан бүөлүү анньыллар көмүлүөк оһохтооҕо. Ыраах айантан көхсө сааллыбытын угуттаары, оҕонньор ырбаахытын арынан көмүлүөк иннигэр көхсүнэн аргынньахтаан кэбистэ.
Ыалдьытын, буолаары буолан, уолун Бүөтүр доҕорун кытта аһыы олорон кэпсэппититтэн уратыны салгыы кэпсэтэр кыах суох буолла, көхсө сылыйан истэҕин аайы, кырдьаҕас, улам-улам уута кэлэн, хараҕын халтаһалара ыараан бардылар. 
“Ээ, чэ, сарсын да күн үүнүө, булан сэһэргэһээ инибит” диэн бөҕөхтүк сананан оҥоруллубут сылаас-сымнаҕас оронугар баран, дьөлө түһэн мунна тыаһаан барда.
Луха олорбохтуу түһэн баран, хаарынан кыыдамныы турар сааскы буһурук халлааны көрө-көрө кыһалҕатыгар сылдьан киирдэ уонна киниэхэ анаан бэлэмнээбит оронноругар чөкө түһэн сытынан кэбистэ.
Кини мантан салгыы бу күннэргэ тугу саҥаны, сонуну билбитин аттара. ырыҥалыы сытта.
Урут даҕаны Хочоҕо олохтоох иккис гильдиялаах Тэрэппиин атыыһыт туһунан истэр буолара. Били “сүүстэ истибиттээҕэр, биирдэ көрбүт ордук” диэн этэллэринии, аатырдар атыыһыттарын дьэ көрдө. Төһө да саас ортотун балачча аастар, оҕонньор билигин даҕаны үп-харчы, баай-дуол диэн баран үлүмнэспэхтээн хаалыах кырдьаҕас быһыылаах...
Күрүүкэп итинник ону-маны санаан сыппахтаата, онтон санаата атын диэки иэҕилиннэ.
“Тэрэппиин кыыһа, Таанньата, олус да кэрэ барахсан сылдьаахтыыр ээ, хайа эрэ дьоллооххо ойох буолан үөрпүтэ-көтүппүтэ буолла... Мин да сааһым ыраатан эрэр, ол эрээри, хаһан ойохтонон, оҕо-уруу төрөтөн. ыал аҕа баһылыга аатыран олоруохпун баччааҥҥа диэри толкуйдаабакка сырыттаҕым...”
Луха ити курдук буолары-буолбаты толкуйдуу сытан, биллибэтинэн мунна тыаһаан утуйан буккураан хаалла. 
Сарсыарда, чэйдии олорон, Тэрэппиин ыалдьытыгар:
—    Луха, ити эн кэтэһэр киһин Бүөтүр мин улахан уолум. Билигин бултуур сиригэр Укугут үрэҕэр баран турар, сотору төннүөхтээх.
—    Ону билэн олоробун, дьонуҥ миэхэ кэпсээбиттэрэ. Баччалаах дойдуга аат - ааттаан, суол-суоллаан кэлэн баран, доҕорбун Петяны хайдах да көрсөн эрэ баран төннүөхтээхпин. Көҥүллүүр буоллаххына, Петя кэлиэр лиэри, туох эмэ үлэҕэ көмөлөһөн, аҕыйах хонукка олордорбун сөп этэ, -- диэн ис санаатын аһаҕастык эттэ.
Атыыһыт аһаан бүтэн остуолтан турда уонна ибири-сибири хомунан Луханы илдьэ таһырдьа таҕыста.
Түүнүн дэлэйдик үллүктээн кээспит хаары күрдьэн тирилэтэ сылдьаллара, уонча таба күрдьүккэ кэлэн тугу эрэ салаан хордурҕаһаллара. Онно- манна көстөр аҕыйах балаҕаттартан буруо тыргыллар.
Тэрэппиин ити күнү быһа Луханы батыһыннара сылдьан баайын-дуолун эридьиэстээн таҕыста.
“Маннык үлэҕэ уруккуттан сыстаҕас суола эбит. Эчи, ааҕан лаһырҕата охсоро дөбөҥө, кыайара-хоторо да буолуо, күүстээх-уохтаах көрүҥнээх, льэ, киһи киһилээхпин диэх ыччата эбит, хаарыаны, маннык үлэһиттээҕим буоллар...”
Кини Күрүүкэби ымсыыра саныы сырытта. Кэлин сылларга, Кириисэтэ өлүөҕүттэн, кыната сарбыллыбыт көтөрдүү кыайан тэлэһийэн ыраата барбат да буолла. Оҕонньор, тоҕоостоох түгэн көһүннэҕинэ, Луханы бэйэтигэр сыһыарардыы кэпсэтэргэ сананна.
Күрүүкэп хас да хонугу быһа дьиэлээхтэри кытта кэргэннэстэ. Быстахтык-остохтук да буоллар, Таанньалыын ону-маны сэһэргэстэ. Киин сирдэргэ сылдьыбыт, үөрэммит буолан, кыыс үгүһү билэрэ-көрөрө, өйө- санаата ырааһа сүрдээх.
Бүөтүр, дьиэтигэр уонча хонон баран эргилиннэ уонна хаһан да манна эрэ көрүөм диэн көһүппэтэх киһитин көрөн, соһуйан хараҕын тиэрэ көрдө.
—    Хайа, доҕоор, бу кимий? Хантан көһүннүн? -- дии-дии, доҕорун кууспахталаата.
—    Эн ир суолгун ирдии сылдьабын, хаһан да маннык чиэски дойдуга эйигин олороро буолуо диэбэтэҕим. Хайыы үйэҕэ кэргэннэнэн, оҕолонон- урууланан ырааппыккын көрөн сүрдээҕин үөрэн олоробун. Оттон мин турар бэйэм бу, -- диэн бэйэтин туһунан сэһэргээн, Луха күллэ-салла.
Доҕордуулар үс киэһэни быһа иннэлээх сап курдук батысыһа сырыттылар уонна арахсыахтарыттан ыла хайдах-туох олорбуттарын туһунан сиһилии сэһэргэстилэр.
Ол сарсыныгар Бүөтүр Луханы манна хаалан үлэлииригэр көрдөстө.
—    Ол дойдугар да баран тугу гыныаҥый? Кырдьаҕас аҕаҕын көрүөххэ айылаах балтылардаах, бырааттардаах эбиккин. Бу дойдуга олохсуйан, аҕабар үлэһит буол. Үтүө дьонноох, баай-талым айылҕалаах мин төрөөбүт түөлбэбин дойду оҥоһун, биһирээ, -- диэн алгыырдыы саҥарда-инэрдэ.
Күрүүкэп, манна хаалар туһунан түһээн да баттаппатах буолан, Бүөтүрүн тылын-өһүн соһуйа иһиттэ. Петя, мин эн көрдөһүүгүн туох да диэн утарбаппын. Аҕам оҕонньор даҕаны миигин улаханнык суохтаабата чахчы. Биир эмэ сыл хаалан, саҥа сири, дьону-сэргэни көрөн сэргэхсийэ түстэххэ да туох куһаҕаннаах буолуой?.. -- диэн икки-саары икки ардынан халбаҥ соҕус хоруйу биэрдэ.
Бүөтүр, доҕорун кытта өр соҕус тугу эрэ быһаарсан баран, аҕатыгар тиийэн кэлэн:
—    Аҕаа, Луханы бэйэҕэр сыһыаран үлэлэт, быйыл тохтоон, миигин кытта олоро, сылдьа түһээри гынар, -- диэн быһа бааччы этэн кэбистэ.
Тэрэппиин уолун атын хоско ыҥыран киллэрэн баран:
-— Оннук да буоллун, хааллын. Ол гынан баран, эн киниэхэ онуоха - маныаха диэри эһиги дьарыккыт туһунан тугу да саҥарыма. Син биир туора киһи буоллаҕа. Хаһан туран дойдулаан хаалыа биллибэт. Сөп ини? Атыттары мин эмиэ барыларын ол туһунан сэрэтэлиэм.
—    Эн сөпкө этэҕин, ол туһунан кини билбэтэ ордук, — Бүөтүр аҕатын кытта сөбүлэстэ.
Атыыһыт, хара бастааҥҥыттан, бөдөҥ-садаҥ, турбут-олорбут, кыайыгас бөҕө, дадаһыйбыт эр бэрдин сөбүлээбитэ уонна бирикээсчитинэн үлэлэтэн барбыта. Уол нууччалыы да үчүгэйдик билэрэ, суругу-бичиги да суруйара уонна хайа баҕарар киһиэхэ сыста охсор ылбаҕай майгылааҕа, ханнык да мунаах кыһалҕаны - суолу суһаллык быһаарар сытыы-хотуу эрдьигэн этэ. Оҕонньор кинини онно-манна барарыгар илдьэ баран атыыһыттатар, нууччалар ортолоругар киирдэҕинэ, иннигэр уктар, күөн туттар киһитэ буолбута. Луха Дьөгүөрэбис атыыга - тутууга кыттан барыаҕыттан биллэ-көстө “һай-һат!” диэн киирэн барбыта. “Уол оҕону дьоло-соргута түөрт өттүттэн тосхойор” диэн саха өһүн хоһооно киниэхэ ананан айыллыбыкка дылыта.
Күрүүкэп атыыһыт оҕонньордуун элбэх сиргэ сырытта. Күннээҕи бүппэт түбүккэ, айаҥҥа сылдьар буолан күн-дьыл биллибэккэ ааһар.
Ол курдук, кырыа кыһын ааһан, күөх сайын эргиллэн, айылҕа барахсан тупсан, ньургуйан аҕай турар. 
Атыыһыттыыр дьон маннык кэмҥэ суоллара-иистэрэ алдьанан кыайан ыраата барбакка дьиэлэригэр бүгэллэр.
Таанньа чороччу улаатан эрэр уолунуун Нуонайдыын киэһэ аайы хойукка диэри күүлэйдииллэр, Балыга Суох хоту өттүгэр сытар киэҥ күөлгэ күөгүлүүллэр.
Биирдэ Луха, илим үтүөм этэ диэн сылтаҕыран, күөлгэ тиийдэ. Таанньалаах син балай да мундуну хаптаран үөрэ-көтө көрүстүлэр.
— Мундута улахан баҕайы эбит дуу?! -- Күрүүкэп соһуйбута буолла.
—    Буһардахха олус эмис, наһаа минньигэс ээ, — диэн дьахтар киэн туттан кэпсии, күлэ-сала олордо.
Луха, былыргы хаһыы тыы баарын булан, оргууй аҕай талбаарыччы устан киирэн, кыл илимнээҕин үтэн таҕыста. Сарсын сарсыарда олус элбэх собону туттаран, үөрдэ-көтүтэ, Таанньа иннигэр ууран биэриэҕин баҕарда. Оччоҕо дьахтар тэбис-тэҥ кэчигирэс тиистэрин сандаарыннатан, үөрбүт тырымнас уоттаах харахтарынан кинини биһирээбиттии көрөн ылыаҕын санаан сүрэҕэ долгуйан тиниргэччи тэбэн ылла.
Таанньалаах күөгүлээн бүттүлэр. Туос ыаҕайаны ортотунан мундуну Нуонай эһэ охсон ылла уонна:
—    Ийээ, чэ, мин дьиэбэр сүүрдүм, -- диэн баран, дьонугар булдун - атдын көрдөрө охсоору бэрт түргэнник элэс гынан хаалла.
—Чэ, кытаат, балыккын тоҕоойоҕун, -- диэн ийэтэ хайыы үйэҕэ ырааппыт киһиэхэ хаһыытыы хаалла. — Оҕом эрэйдээх олус да үөрээхтиир ээ!
—    Олус да бырдахтаах, киһини тыынын хаайыахха айылаах буолан, эһиги маны хайдах тулуйаҕыт? — дии-дии, Күрүүкэп хатыҥ лабаатынан дэйбиирдэнэ истэ.
—    Оҕом биһи халыҥ таҥаһы таннааччыбыт, ону бырдах төһө да сытыы тумустааҕын иһин син хоппот, оттон сирэйбитин, илиибитин мөхсө-тахса көмүскэнэр буоллахпыт, -- Таанньа кэккэлэһэ хааман иһэн сэһэргии истэ.
—    Татьяна Трофимовна, баалаама! Эһиги урут ханна олорбуккутуй, үлэлээбиккитий?
—    Кэргэним Фёдор Өлүөхүмэттэн төрүттээҕэ. Мин учууталлыырым. Дьиэлэнэн-уоттанан, оҕолонон, дьэ, харахпытын көрөн эрдэхпитинэ эрим, ыаараханнык ыалдьан, суорҕан - тэллэх киһитэ буолбута, -- Таанньа үөһэ тыынан ылла. 
— Сыппытын тухары араас эмчиттэргэ эмтэтэн ахан биэрбиппит эгээри, туох да туһалаабатаҕа. Аҕабытын кистээн баран, дьэ, бу олордохпут.
Таанньа уолун Нуонайы хараҕар илэ көрөр курдук гынан ылла. “Хайдах-хайдах киһи буолаахтыыр, хаһан улаата охсон көмө-имэ буолар... Аҕата суох иитиллибит уолаттар булкуур-иккиир олохтоох буола улаатан тахсаллар дииллэр” Ити санаатыттан дьахтар хараҕа ууланыах курдук буолан барда.
“Дьэ, буоллаҕа, олох диэн олох, кими эрэ үтүө хараҕынан көрөн эрдэҕэ, оттон сороҕу хатыылаах кырыы хараҕынан кынчарыйан эрдэҕэ...” диэн Луха дьахтары аһынан уйадыйа истэ.
Дьиэлэрэ чугаһаата. Тэлгэһэҕэ түптэ буруота унаарар, сайыҥны күн саҥардыы тиит баһыгар түһэн, арҕаа саҕах кыһыл сарыалынан тэтэрэн кыыһа оонньуур. Соторутааҕыта аҕай ыаммыт ынахтар онон-манан тарҕанан мэччийэ сылдьаллар. Бороохтуйбут кулунчуктар, бырдахтан куотан буоллаҕа буолуо, ийэлэрин тула сүүрэн быыппастаналлар уонна, соһуччу тохтуу биэрэн, кылгас кутуруктарын тойтороҥното-тойтороҥното кэҕилдьиһэн бараллар.
Саха сирин сайыҥны киэһэтэ олус да кэрэ, барыта орун оннугар уурбут-туппут курдук. Көтөрдөр-сүүрэрдэр бу чуумпу нууралы уйгуурдубатарбыт, соһуппатарбыт диэбиттии солуута суох тыаһы-ууһу, саҥаны-иҥэни таһарбакка иһийбиккэ дылылар.
Эдэр дьахтар сөхпүттүү, икки илиитин быластаан, үрдүк күөх халлааны одуулаан турбахтаата.
Лухалаах Таанньа бэйэ-бэйэлэрин бэркэ өйдөһөн, киэһээҥҥи чэбдик салгыны ыймахтаан дуоһуйа сынньаммыт дьон, дьиэлэригэр тиийдилэр.
Луха хойукка диэри Таанньаны кытта хайдах кэпсэппитин, кини хайдах туттубутун, ис-иһиттэн имэҥнээхтик иэйэн үөрэ-көтө турбутун, кып-кыра, сып-сымнаҕас илиитин биэрэн арахсыбытын саныы-саныы, “саатар, түүлбэр киирэн абыраа эрэ...” диэн көрдөһө-көрдөһө утуйан хаалла.
“Бүгүҥҥү күн тугунан эрэ туолуйар, Танюшаны кытта хайдах эрэ көрсүбүт киһи... Бэйи эрэ, арба даҕаны балыкпын көрө бара охсууһукпун Бултуйдахпына кини төһө үөрүөй?!”
Луха туран таҥна охсон күөлүгэр тэбиннэ.
Күөл кытыытыгар чугаһаан эрдэҕинэ үгүрүө атаҕын анныттан “чаат - чаат!” диэбитинэн көтөн тилигирээн тахсан соһутан өлөрө сыста.
—    Баҕайы, итиччэ чугастан көтөр буоллаҕа, хата, хайаан быһа үктээбэтэҕим буолла?!
“Ол да иһин тыатааҕы кырдьаҕас соһуйан-өмүрэн эмэһэтин бүөтэ төлө ыстанан, сыптарыҥынан булуйан, тиэрэ түһэн тэбиэлэнэ хаалар буолаахтаатаҕа...”
Луха тыытын аргыый аҕай эрдэн, илимигэр чугаһаата, илимин хотоҕоһо туох да уларыйыыта суох дьырдьыгынаан сытара. Бачча кэлэн баран, ха- йыай, “син биир көрдөххө сатанар” дии санаат, Күрүүкэп илимин субуйан көрөн барда. Бастаан утаа, туох да суох курдугун иһин, кэнникинэн харыстаах бөдөҥ соболор күөрэйтэлээн истилэр. Илимиттэн арааран, тыытыгар быраҕаттаабыт соболоро өрө лаһыйа сыттылар. Барыта сүүрбэччэ собону тымтайыгар хаалаан, күөх отунан сабан кэбистэ уонна илимин көннөрөн хат түһэрдэ.
Луха үөрүүтүттэн дьиэтигэр хаста үктэнэн тиийэ охсубутун билбэккэ хаалла. Сайыҥҥы ыал аһаҕас аанынан оҕонньордоох дьиэлэригэр хааман сыбдылдьыйан киирдэ. Ыаллара сарсыардааҥҥы аһылыктарыттан саҥардыы бүтэн туруталаан эрэллэр эбит.
Кинини көрөн күйгүөрэ түстүлэр:
—    Көр, Луха Дьөгүөрэбис хайыы үйэҕэ бултаан-алтаан кэллэ ээ!
Уонна сонумсах өттүлэрэ, тымтайы арыйа баттаан, бөдөн соболору көрөн одууластылар.
—    Хайы-ы! Күөлбүт бөдөҥ да соболоох эбит! Тоҕо баччааҥҥа диэри ким да бултаабатаҕа бэрдэй! Үөс сир киһитэ кэлэн, булан-талан бултаан аһатарын кэтэһэн олорбут эбит буоллахпыт.
Таанньа соболору көрөн олус үөрдэ уонна Күрүүкэпкэ:
—    Луха Дьөгүөрэбис биһиги мундулуурбутун көрө-билэ сылдьан, онтон сылыктаан, күөлбүтүгэр собо да баар буолуо диэн таба тойонноотоҕо. Дьэ, киэһэ эбэбит соботун амсайыахпыт буоллаҕа, -- диэн үөрдэ-көттө.
Балыгы тымтайдары дьөгдьөрүтэн илдьэн умуһахха уктулар.
Күрүүкэп, Таанньаны үөрдүбүтүттэн санаата көтөҕүллэн, күнү быһа муннун анныгар кыҥынайан ыллыы сырытта...
Кини кэнникинэн кинини көрбөтөҕүнэ, саҥатын, күлэрин истибэтэҕинэ туга эрэ тиийбэт курдук буолуталыыр буолла. Утуйар уута да уйгуурдаҕа.
“Тапталлара диэн маннык эбит буоллаҕа, тоҕо мин киниэхэ наһаа курдары тартарабын?.. Хаһан киэһэ буолар, бүгүн Таанньалаах күөгүлүу бараллара дуу, суоҕа дуу?..” Кини ээр-сэмээр кэтэһэ сырытта.
Көмүлүөк оһох оттуллан тигинээтэ, ымсыырбыттыы кыһыл кыымынан ыпыахтанна. Улахан алтан олгуйга собону ыраастаан, сыа-сым курдук тутан буһара уурдулар.
Сотору былыргы саха ууһа тутан-хабан оҥорбут уһун остуолугар күөс хоторулунна. Бүөтүр Бүлүүттэн үөрэҕиттэн аҕыйах хонукка сынньана кэлэ сылдьар уола Өндөрөйдүүн, ойоҕо Огдооччуйалыын, Таанньа Нуонайыныын, Тэрэппиин оҕонньор — бары остуол тула муһуннулар.
—    От ыйынааҕы балык ыама буоллаҕа, билигин ыыр кэмигэр балык кытыыга от саҕатыгар муһуннаҕа, -- диэн Бүөтүр булчут киһи быһыытынан быһаара олордо.
—    Бу эбэ улахана бэрт буолан талбыт аһылыктаах буоллаҕа, быйыл собото олус эмис эбит буолбат дуо? -- Тэрэппиин оҕонньор балыгын сии- сии тыл кыбытта. — Сорох күөлгэ аһылык тиийбэт буоллаҕына балыга көстө дьүдьэйэр, төбөтө саллайан, кутуруга суптуйан, барыта хахыр уҥуох буолар үгэстээх.
Дьон астына-астына соболорун сиэн, хоргуннаах миини дуоһуйа иһэн, маҥкырдаабыкка дылы буоллулар. Луха дьиэ кэргэн үөрүүтүн-көтүүтүн үрдэппититтэн уонна Таанньа киниэхэ махтаммыттыы көрүтэлээн ылбытыттан астына олордо.
—    Сотору от ыйын уон икки күнүгэр Бөтүрүөп куйааһа түһүөхтээх, оттон Бөтүрүөп таҥара үс хонук иннинэ “абааһы мунньаҕа” диэн буолар үһү. Бу кыайардарын ол мунньахтаан быйылгы дьылга ким өлүөхтээҕин “хара эрэдьиэстэригэр” киллэрэллэр эбит. Былыргы оҕонньоттор, абааһы мунньаҕын иннинэ күөх оту быһа тарпаттар, окко киирбэттэр, өскөтүн инньэ гынар киһи баар буоллаҕына, “улахан аньыыны, буруйу оҥорбут, быйылгы льылга ити киһи дьиэ кэргэниттэн эбэтэр бэйэтэ даҕаны өлүөн, ыалдьыан сөп” диир буолаллара, -- диэн Тэрэппиин атыыһыт налыйан сэһэргии олордо уонна оргууй аҕай туран, кыра талах олоппоһун туппутунан көмүлүөк оһоҕор ырбаахытын арынан аргынньахтаан кэбистэ.
Таанньа уола хаай да хаай буолан, сыыйа-баайа оҥостон күөгүлүү бардылар.
Луха балаҕаныгар тахсан олорбохтоото, онтон тулуйан-тэһийэн олоруо суох буолан, онон-манан эргийэн, күөлгэ тиийэрдии тахсан барда.
Халлаан былытырбыт, арааһа, таҥара иннинээҕи ардах кэлэрэ дуу? Арыт дьыл, хас таҥара күнүн көтүппэккэ, ардах түс да түс буолааччы, оттон кураан, курас сыл таҥара күнэ да буоллун, төһө да көрдөс, үнк-сүгүн, кыра да ардах, сиик-таммах таммалаабакка сордоон ахан биэрээччи.
Луха күөлүгэр тиийэн кэллэ. Таанньалаах күөгүлүүр тумустара Суор Тумса диэн аатырар.
Былыр манна Киппээнэптэр диэн ини-биилэр сылын аайы суор анды үөрүн өлөрбөхтөөбүт, кэбэхтээбит аҕай сирдэрэ эбит, ол иһин, элбэх суор анды көхсүн хаанын испит сирдэрэ буолан, Суор Тумса диэн аат-суол иҥэрэн кэбиспиттэр.
Луха Нуонайы тыыга олордон, илимин от саҕалата көһөрөн үтэн таҕыста. Нуонай, хаһан да тыыга олорботох буолан, астыныыта, сөҕүүтэ- махтайыыта сүрдээх.
—    Оттон миигин хаһан тыынан хатааһылатаҕын? -- диэн Таанньа дьоно кытыыга тиксэн эрдэхтэринэ күлүү-оонньуу икки ардынан этэн аһарда.
—    Күүлэйдэтиэм, күүлэйдэтиэм, хайаан да дуоһуйуоххар диэри сырытыннарыам, -- диэн Луха үөрэ-көтө хоруйдуу оҕуста.
Бу киэһэ, үһүө буолан, элбэх мундуну хаптардылар. Нуонай эмиэ үгэһинэн дьиэтигэр тэбинэн хаалла.
Луха, иккиэйэҕин хаалан баран, саҥата-иҥэтэ аанньа тахсыбата.
Хата, Таанньа улаханнык иннибэккэ-толлубакка сэһэргии истэ:
—    Мин оҕо эрдэхпинэ, бу үөскээбит өтөхпүттэн ордук сир-дойду суоҕун курдук саныырым. Дьоно дьонтон, айылҕата айылҕаттан таһыччы кэрэ, ордук курдук өйдөбүллээҕим. Улаатан иһэн, дойдубуттан-сирбиттэн тэлэһийэн сылдьар кэмнэрбэр араас да дойдулары көрдүм. Киэҥ Арассыыйа эбэ хотун хатыламмат кэрэлээх муннуктарын да өҥөйтөлөөтүм аҕай. Дьоно үөрэхтээх - билиилээх буолан сайдыылаахтар. Кыра-хара омуккун диэн туората көрбөтөхтөрө, кимнээҕэр да үчүгэйдик сылдьан, оҕолор тэҥнэринэн үөрэммитим. Эн, Луха, үөрэххин тоҕо салҕаабатаххыный? Кэлин кэмсиммэккин дуо?
—    Ийэм өллөҕүн утаа, тулаахсыйбыт аҕабын быраҕан баран хаалыахпын тардыммытым, онтон күн - дьыл бардар баран испитэ. Онтон үөрэх умнулуннар умнуллан барбыта. Хата, быйыл бу доҕорбун Петяны соһуччу буллаҕым уонна эйигин көрсөммүн, бу санаабытын истиҥник үллэстэр дьолго тигистэҕим, -- диэн Луха тапталын таайтарардыы эрийэ этэн таһаарда.
—    Ол мин эйиэхэ туох дьолун тиксэрдэмий, оттон көннөрү күнү эрэ атааран ыаһахтаһан эрдэҕиҥ. Биһиги курдук мөлтөх балыксыттары урут да көрсүмэхтээтиҥ ини, -- диэн дьахтар, хайдах эрэ, түгэх түһүөх курдук буолан барда.
—    Кэбис, Таанньа, мин эйигин хомотуом дии санаабатаҕым, кэнники кэмҥэ эн мин өйбүттэн-санаабыттан отой арахпат буоллуҥ ээ. Кырдьыга, эн биһи көрсүөхпүтүттэн оннук айылаах уһун да күн-дьыл ааспата, ол эрээри. биһиги олус өрдөөҕүттэн билсэр, бэйэ-бэйэбитин сүтэрсэн баран хос хардары -таары көрсүбүт курдукпут. Эн оҕоҥ Нуонай туһунан долгуйа саныыр буоллаххына, мин оҕону олус таптыыр киһибин. Ыал - уруу буолан барар түгэннээх буоллахпытына, кинини хаһан да кырыы харахпынан көрүөм дии санаабаппын. Бэйэлээх бэйэм оҕом курдук батыһыннара сылдьан, бу үллэр үйэбэр тугу билбиппин-көрбүппүн, сатаабыппын үөрэтэ сатыам этэ. Бу үлүгэрдээх олох сайда турар кэмигэр убайдарын курдук үөрэхтээх. дьоһуннаах киһи гыныа этибит, -- Луха, Таанньа туох диир эбит диэбиттии. кини сирэйин ыйытардыы көрдө.
Дьахтар туох да диэбэтэ, сөбүлээбитин да, сөбүлээбэтэҕин да биллэрбэтэ. Бөтүрүөп таҥара күнэ ааһан, дьон күөх дуол күрэҕэр турунна. Сарсаыарда эрдэлээн, киэһэ үс туманы түһэрэн эрэ баран төннүтэлииллэр.
Тэрэппиин атыыһыт бу кэмнэргэ икки күннээх күүлэйи тэрийэн ыытар идэлээх, оҕонньор аһатара-сиэтэрэ үчүгэй буолан, урукку өттүгэр турардыын - турбаттыын бары тахсаллара. Быйылгы да дьыллаах күүлэйэ олус тэрээһиннээх буолла. Онно барытыгар Луха Дьөгүөрэбис сүүрдэ - көттө, тэрийистэ. Бэл, Таанньа от мунньуһуох буолан кинини үөртэ. Күүлэйгэ анаан, эрэмэх байтаһыны, биир сылгыны тиэрэ көттүлэр, ас-үөл бөҕө тардылынна.
—    Луха, бастаабыт дьоҥҥо туох манньаны олохтуубут? Бэлиэ соҕус буолар гына тугу эрэ тобулуохха, -- диэн атыыһыт сөҥүдүйдэ.
—    Бастаан кэлбит үс охсооччуга, бастакыларыгар, мүһэни кытта чэй, табах уонна Иркутскайтан атыыласпыт элитиэпкэ хотуурбут буоллун, иккис киһиэхэ чэйи, табаҕы кытта кыра таҥаста биэриэххэ, үһүс киһиэхэ чэйи, табаҕы кытта кыра бурдук сыыһа аныахха. Оттон мунньааччылар оту үс хоннорон баран мунньуохтара турдаҕа. Үксүлэрэ дьахтар аймах буолуо, кинилэргэ таҥас -сап, иннэ уонна эмиэ кыратык чэй, табах дук гынарбыт үчүгэй буолуо этэ. Ааттаах бугулдьуттарга эмиэ туспа манньалыыр сөп. Кинилэргэ чэйинэн-табаҕынан, кыра бурдугунан биэрэн да эриэххэ. Оттон атыттар буспут эт илии тутуурдаах, өттүк харалаах буоллахтарына сөп ини. Ону эн туох дии саныыгын? — Луха тойонун диэки хайыста.
Оҕонньор тугу да санарбата. “Наһаа элбэх буолууһу дуу?..” диэн иһигэр сөбүлээбэтэ. “Ити үлүгэрдээх икки сүөһү этэ, дэлэй ас-үөл уонна ол үрдүнэн манньам. Луха олус дэлэйдик туттар оҕо дуу, тугуй?..” Онтон сыыйа санаата үларыйда. “Чэ, оттон сылга биирдэ ыытыллар күүлэйгэ үлүмнэспэхтээн хаалар эмиэ да сөптөөх быһыы, ити Күрүүкэп этэрин ылыныахха син. Дьон оччолоох сырата-сылбата быстар, суолталаах аҕай, кыстыгы быһаарар күүстээх үлэ буоллаҕа”.
Күүлэй буолуон иннинээҕи күн эрдэттэн хотуур таптайан чапчынар тыас иһилиннэ, ыраах-чугас нэһилиэктэртэн илиилээҕи иннилэригэр туһэрбэтэх ааттаах охсооччулар кэлбиттэрэ иһилиннэ.
Күүлэй күнэ буолла. Халлааҥҥа ханан да былыт сыстан көрбөтөх. Чэй өрөөччүлэр, ас астааччылар куула тоҕойугар мустан буруо-тараа боҕөнү таһаарбыттар. Хотуурдарын биитин күн уотугар кылабачыта сүкпүт суүрбэччэ киһи хоту баска муһуннулар. Тэрэппиин атыыһыт Лухалыын дьону түһэриэхтээх сирдэригэр тиийэн, охсооччуларга туох көрдөбүл баарын, туох манньалар күүтэллэрин саас-сааһынан лоп бааччы быһааран биэрдилэр.
Дьэ, доҕоттоор, былыр-былыргыттан саха, сүөһүтүн-сылгытын иитээри, күөх сайын уйгутуттан-быйаҥыттан үлүмнэспэхтээн хаалар -- кини үгэһэ. Эһиги мин күүлэйбэр бэйэҕит баҕа өттүгүтүнэн кэлэн, холоонноох доҕотторгутун, үөлээннээхтэргитин кытта күрэс былдьаһар күҥҥүт үүннэ, от да үүнүүтэ үчүгэй, халлаан да туран биэрдэ, ааспыт күннэр гурдук куйаарбата. Дьэ, бу күөл кытыытыттан соҕуруу диэки оо-ол көстөр от күрүөлэригэр тиийэ охсон баран, төттөрү кууһуннаран кэлиэххит. Ким бастаан түһүөхтээҕин, онтон утум-ситим кимнээх барыахтаахтарын Луха быһаарыаҕа. Күнүскү уонна түөртүүр аһылык баар буолуоҕа. Киэһэтин, күн киириитэ, сөрүүҥнэ эмиэ кыратык охсумахтыы түһэн тахсыахпыт, -- диэтэ атыыһыт.
Ол кэннэ Луха, күн наһаа бараары гынна диэтэ буолуо, отчуттары тиэтэттэ:
—    Дьэ, манна суруктаах, тус-туспа кэрдиистээх кумааҕылары бэлэмнээтим, ким хас кэрдиистээҕи ылбытынан барыаххыт. Биир кэрдиистээх -- бастакы, иккилээх -- иккис. Өйдөнөр ини. Оттон кыайыылааҕы иккис күн түмүгүнэн быһаарыахпыт, сөп дуо?
Дьон сөбүлэстилэр. Кумааҕыларын ылыталаан, оннуларын булан кэчигирэһэн кэбистилэр.
Күрүүкэп:
—    Бары бэлэмҥит дуо? Чэ, оччоҕо түстүбүт!-- диэтин кытта хотуурдар лыҥкынаһан бардылар.
Бастакы икки эргииргэ дьон эттэрин үөрэтэн аргыый аҕай сырыттылар, үһүс эргииртэн ким кыахтааҕа, инники күөҥҥэ сылдьыахтааҕа биллэн барда. Ахсыһынан барбыт охсооччу Элэгэлдьийэ Сүөдэр, супту түһэн инники иһээччилэри бииртэн биир куоһартаан куотан барда, кинини кытта Ойууһуттан Бэрт Буоппаан аттыттан арахпакка күлүк кэриэтэ сэнньэлэһэ сырытта. Үсүһүнэн Килиэ Хабырылла тардыалаһан истэ. Бу дьон атын охсооччулары лаппа куотан ойдон истилэр. Онтон ортоку бөлөх, уонча киһи инникилэргэ кыахтарын былдьатан оргууй аҕай күрдьэн истилэр. Хаалан иһээччилэр, санааларын түһэрбэккэ, наһаа да хаалан барбакка, ситэн да кэлбэккэ охсон кулуппаайдана сырыттылар.
Алтата эргийбиттэрин кэннэ сайылыкка ыҥырдылар. Улахан чаан олгуйга буһарыллыбыт эти мас кытахха хоторбуттара буруолаан бургучуйан саламаат, арыылаах алаадьы, хойуу чэй минньигэс сыта сабыта биэрбэхтиир.
—    Хайа, оҕолоор, ото хайдаҕый? Антах от күрүөлэрин таһынан бэттиэмэлээх буолар этэ. Сэпкит - сэбиргэлгит сытыы дуо? Манна үс оҥоһуллубут хотуур баар ээ, ким эмэ хотуурум сыппах диэтэҕинэ ону ылан туттан көрдүҥ -- дии-дии, атыыһыт аһыы олордо.
—    Оннук айылаах киһини моһуйуох кытаанах от баара биллибэт. Таҥара иннинээҕи ардахтар оту лаппа сымнаппыт курдуктар, били этэргэ дылы, билиҥҥи оту кырыылаах да хардаҕаһынан хотутуохха сөп быһыылаах! -- диэн Килиэ Хабырылла халаарда.
Сорох-сорохтор өтөрүнэн маннык аска-үөлгэ түбэспэтэхтэрэ чуо. Арыы - сыа чалҕарыйыы, аһары туттан кэбиһэн сыалааҕынан бөтүү, чачайыы манна буолла. Килиэ Хабырылла чаан олгуйга бидилийэн олорор миинтэн хоргунун удьаа хамыйахха куттан иһэбин диэн турда. Дьон үксэ сыалаах да эттэн сөп буолан олороро.
—    Хайа, Хабырылла-аа! Иһин тоҕо бараарай? Сэрэн эрэ! -- диэн Тэрэппиин сэрэттэ.
Хабырылла истиэ баар дуо, туран, удьаа хамыйаҕар хоргуну толору кугтан иһэн мэҥилдьитэн барда. Биири бүтэрэн, иккис хамыйаҕын толорон иһэн барбытыгар сорох дьон тулуйбакка туран тэскилээн биэрдилэр. 
— Туох ааттаах иҥсэ кэбистэрбит киһитэ буолуой? Тоҕо да сүрэҕэр киирбэтэ сүрэй? -- диэн көрөн олорооччулар бэри диэн бэркиһээтилэр.
Хабырылла, онно эрэ кыһаммакка, иккис удьаа хамыйаҕын тобоҕолоон үөрэ-көтө олордо.
Киэһэ өттүгэр син биир бастакы омурҕаҥна диэри инники сылдьыбыттар бастаан сырыттылар. Арай Килиэ Хабырылла торбос тириитэ сонун усган этэ-сиинэ хоргунунан аллан чалҕарыйа, килэҥнии сырытта, ити да иһин Килиэ диэн хос ааты иҥэрдэхтэрэ буолуо.
Охсооччулар икки күн туттумахтаан эбэни нэлэтэн кэбистилэр. Ас да аһанна, үлэ да үлэлэннэ, манньа да түҥэтилиннэ. Охсооччулар атыыһыт күүлэйиттэн астынан, аны сайын эмиэ кэлиэх буолан үөрэн-көтөн тарҕастылар.
Охсуллубут от үһүс хонуга туолуутугар кыраабылларын сүгэн кынталдьыйан, кэрэ бэйэлээх кыргыттар ходуһаҕа хотолдьуһа хааман киирдилэр. Кинилэри кытта сэргэ атырдьахтаах ааттаахтарбыт диэбит эр бэрдэрэ мөтөрөҥнөстүлэр.
Луха Таанньатыныын бииргэ сырыттылар. Охсуллубут от сыта сүрэххэ-быарга дырылаан киирэр, алаас күөрэгэйэ көстүбэт үрдүктэн ыллаан дьырылатар -- барыта олус дьикти, кэрэ. Лухалаах Таанньа чахчы да тутуулаах-хабыылаах кыайыгас дьон эбиттэр. Ардыгар иккиэн мунньан, сороҕор бугуллаан, үөлээннээхтэрин ырааҕынан кыайан бардылар. Алаас ото хойуута сүрдээх, дьэ, били, этэргэ дылы, тэллэх баттаһар бугул манна кэчигирээтэ. Икки күн түмүгүнэн балачча элбэх бугуллаах Лухалаах Таанньа бастаатылар. Луха ылбыт манньатын доҕоругар Мииккэ Сүөдэргэ биэрдэ, киһитэ буолуммата, кыыһыран да көрбүтүн саҥардыбакка туттаран кэбистэ.
Киэһэтигэр Таанньалаах Луха дьон кэнниттэн ходуһаҕа хааллылар. Кинилэр балыктыыр күөллэригэр киирэн, күөл нөҥүө хаһыы тыыларыгар олорон туораатылар. Тыыларын кытыыга боруу былаастаах кылыкына от быыһыгар астаран баран, кэриигэ таҕыстылар.
Кэҕэ этэн чоргуйар, өтөн үөтэр. Тула, оһуор-мандар буолан, эҥинэ бэйэлээх симэх от чэлгийэр. Эдэр дьон санаалара ис-иһиттэн көнөн, илии-илиирэриттэн тутуһан хаамсан истилэр. Ийэ айылҕа кэрэтэ, сайын да барахсан утуггуур далбара эдэр дьон өйдөрүн-санааларын урутаан туймаардан барда.
Кэриигэ тахсан, ханна мээнэ барыахтарай, тохтоон, күөх ньаассын окко олоро түһэн сынньанарга сананнылар. Луха халтаҥ сукуна сонун устан тэлгэттэ. Икки өттүттэн тугу эрэ дьиктини күүтэрдии таалан, талбааран бардылар. Луха Таанньатын кэрэ бэйэтин, талыы таһаатын көрөн, өйө-санаата көтөргө дылы гынна уонна дьахтар диэки уураһардыы-сыллаһардыы дьүккүстэ. Таанньа эрэ өлүөҕүттэн инчэҕэй эттээҕи сыһыарбатах бэйэтэ буоллаҕа, киниэхэ умнубутун санатар эр киһи имэҥнээх уоһа орто дойдуну умуннарда. Луха барахсан талыы - кэрэ таһаалаах дьахтары анныгар уктан күөдүлгэхтиир түгэнэ ыган тиийэн кэлбитэ таайан, тапталлаахтар барахсаттар хардары - таары эт-хаан умайар дьиктилээх таарымтатынан мөхсөн-тахсан, ииригирэ нмэҥирэн бардылар. Таанньа муус маҥан илиилэринэн Луханы кэтит уорҕатыттан кууспахтаан бэйэтигэр ыгылыта тардыалаан, кыра-кыратык сыҕарыс-сыҕарыс гынан оннун көннөстөн тоһуйан биэрэ сытта.
—    Үчүгэйиэн! Өссө, өссө... ыксаама, миигин кэтэс... бииргэ... бииргэ бүтүөхпүт... — диэн Таанньа ыксаабыт ыгылыйбыт куолаһынан Луха кулгааҕар сибигинэйдэ уонна икки илиитинэн эмиийдэрин, хомуйа тутан Луха түөһүн анныгар анньан биэрбэхтээтэ, кылгас, эттээх атахтарын тобуктарыттан харбаан ылан өрө тардан кэбистэ.
Киһи кыаҕа төһө буолаахтыай, хамсалаах табах быстыҥа түүлээх түһэҕи, тэрэгэр эмиийи имиппэхтээн баран, эт - эттэрэ атый - аһый гынан тыын быһаҕаһынан тыгыластаан баран налыс гыннылар. Орто дойдулара хамсалаах табах быстыҥар умнуллан ылла. Онтон си буолуохтааҕар суолтатыгар уураһа-сыллаһа сыттылар, ол кэннэ сиэттиһэн дьиэлэрин диэки хаамыстылар.
Сотору эдэр дьон былыргылыы сиэри-силиги тутуһан, аҕалара баһылаан-көһүлээн туттарбыт Хордоҕой таҥаратын дьиэтигэр бэргэһэлэнэн Күрүүкэптэр диэн ааттаах ыал буоллулар. Үс күннээх, дэлэй астаах-үөллээх уруу киэнэ ааттааҕын тэрийдилэр.
Ити курдук, Луха Дьөгүөрэбис аны соҕотох буолбатах, кэргэннээх, оҕолоох аҕа баһылык аатыран хаалла.
Луха санаабыт санаата барыта табыллан санаата-оноото көнөн сыдьар. Ол гынан баран, кини саҥа уруулара киниттэн тугу эрэ дьаныһан кистииллэрин, ону ким да эппэтэр даҕаны көхсүн хараҕынан билэ-таайа сылдьар. Доҕоро Бүөтүр сай устата дьиэтигэр түптээн олорбот, өр сүтэ - сүтэ күөрэйэр. Ойоҕуттан сэрэнэн, албыннаан туоһулаһан көрдөҕүнэ дьахтар тугу да көрбөтөх-билбэтэх ааттаах буолан биэрэр.
Хата, ол оннугар биир күн:
—    Доҕоор, биһиги хаһааҥҥа диэри дьоммутугар кыбыллан олоруохпутуй? Саҥа дьиэ туттунан туспа барарга сөп буолла дии санаабаккын дуо? -- диэн Таанньа биир киэһэ тойонугар куустара сытан кулгааҕар сибигинэйэн соһуппута.
— Сыллыйым оҕотоо, эн этэриҥ олус сөп. Ол гынан баран, манна буолбакка, мин санаам кутум-сүрүм Тойбохой барахсан улуу сыһыытыгар курдары тардыстар ээ. Урут Бүөтүргэ “саҥа сири, дьону-сэргэни көрө-истэ таарыйа биир эмэ сыл тохтуурум дуу?..” диэбиттээҕим, билигин уһаан - кэҥээн, устунан төрүт да маннааҕы киһи курдук буолан бардым, -- Луха күлэ-күлэ, кинини бу дойдуга ыга баайбыт Таанньатын кууспахтаата.

 

Манан сахалар былыр алмааһы хайдах  булбуттарын туһунан кэпсэнэр 3-с олук бүтэр, салгыы бандьыыттааһын туһунан биир маннык кэриҥнээх (объемнаах)  өссө интириэһинэй олук кэлэр. Мин мантыбын көннөрөн - хайаан биир күдьүс файл быһыытынан былыкка (облакоҕа), файловай сервергэ, эбэтэр яндекс- диискэҕэ дуу ууран сигэтин форумнарга, социальнай ситимнэргэ тарҕатар былааннаахпын, дьон хачайдаан ылан айымньы маҥнайгы, кырыллыбытынан туҥуй кыыс курдук редакциятын кэнники да кэмнэргэ .булан аахтыннар диэн санааттан. Чэ, покааларыҥ.

Избранное
  • Автор
    29 сентября 2019 г., 08:36
    bytyk1944   Пожаловаться

    Дьон сыыйа-баайа син ааҕан эрэр эбит. Бу бүтэһик кэрчиккэ 80- тахса киһи киирэ сылдьыбыт диэн счетчик көрдөрөр. Олортон сүүрбэччэтэ бу тугуй диэн эрэ санааттан өҥөйө сылдьыбыт эбит буоллахтарына, 60 - ча киһи чахчы аахпыт эбит быһыылаах . Инники кэрчиктэргэ эбиллии эмиэ баар, олор ааҕыахтара турдаҕа дии өссө.

    Улуустар хаһыаттарыгар мантан ылан, көннөрө түһэн, таһаартараргыт буоллар бу сүдү айымньы норуокка дьиҥнээхтик тиийиэ этэ. Биир эмит ити дьыаланы хамсатар кыахтаах киһи манна баара дуу?

  • 9 ноября 2019 г., 02:24
    VolinadXela   Пожаловаться

    Олох үчүгэйдик суруллубут. Икки күн тухары сөбүлээн аахтым. Салгыытын кэтэһэбин. Хаһан ордугун ааҕыахха сөп буолуой,

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь