home
user-header
"Манчаары мөккүөрдэрэ" диэн кинигэ суруйан бүтэрдим
13 октября 2019 г., 12:09 512

 

Рукописпар Духуобунас Академиятын бочуоттаах академига Е. Шишигин маннык киирии тыл суруйда

 

Манчаары туһунан саҥа үлэ

 

         Саха национальнай геройа Баһылай Манчаары кэлиҥҥи кэмҥэ үгүс мөккүөрү тардар. Историяны билбэт, анаан үөрэппэтэх дьон билиҥҥи кэминэн, билиҥҥи өйдөбүллэринэн сыаналыыллар. Бу – олох сыыһа. Урукку олоҕу идеализациялыыр дьон батталы, кылаассабай охсууну, сир былдьаһыытын билиммэттэр. Проф. Г.П. Башарин аграрнай сыһыаннары архив докумуоннарыгар олоҕуран улахан, үрдүк сыанабылы ылбыт үлэни суруйбута. Саха сиригэр сири былдьаһыы күүһүрбүтүн, кылаассабай охсуһуу сытыырхайбытын киһи мөккүспэт гына итэҕэтиилээхтик суруйбута. Манчаарыны дьадаҥылар бу охсуһууларын саҕалаабыт, салайбыт киһинэн көрдөрбүтэ. О.В. Ионова Манчаарыны анаан үөрэппит киһи эмиэ маннык көрүүлээх этэ. Кэнники да үөрэппит чинчийээччилэр мантан атыннык суруйбат, эппэт этилэр.


         Ол эрээри, сорох боппуруостарга билигин да быһаарылла илик боппуруостар бааллар. Бастатан туран, Н.Н. Аржаков-Боло Уус бу саҥа үлэтигэр көтөҕөр: Манчаары удьуорун салҕыыр ыччаттардаах дуо, О.В. Ионова чопчу кини уҥуоҕун хаспыта дуу, эбэтэр атын киһи уҥуоҕун ыйан биэрбиттэрэ дуу, Г.В. Лебединская оҥорбут бюһа чахчы Манчаары чөмчөтүттэн оҥоһуллубут дуу – диэн курдук быһаарыыны, салгыы үөрэтиини эрэйэр боппуруостар бааллар.

         Сунтаар биллиилээх кыраайы үөрэтээччитэ, сир түннүгэ кырдьаҕас Г.Е. Федоров фольклорист, “Манчаары норуот номоҕор” – диэн бэртээхэй кинигэ авторыгар И.Г. Березкиҥҥа суруйбут суругун Иван Георгиевич миэхэ биэрбитэ. Онон сурук дьиҥнээҕэ (оригинала) миэхэ баар. Учуутал проф. Ф.Г. Сафронов: “Айдааны тардыма” – диэн биир кэмҥэ бобон кэбиспитэ. Онон өр кэмҥэ бу боппуруоһу көтөхпөккө сылдьыбытым. Билигин кэмэ кэлбит курдук саныыбын. Археолог И.В. Константинов О.В. Ионова суруйуутунан хаспыта. Ол чуолкай. Миэхэ бэйэтэ эппитэ, хаһыспыт киһи П.В. Винокуров өр сылларга музейга үлэлээбитэ, оччолорго студент. Онон Г.В. Лебединская атын киһи чөмчөкөтүттэн бюһу оҥорон турар. Бу да мөккүөрдээх. Саха народнай суруйааччыта Е.П. Неймохов академик М.М. Герасимовка анаммыт кинигэни көрдөрөн турар. (Аатын умнубуппун, суруйааччы А.Г. Старостиҥҥа – Сиэн Кынакка эмиэ  көрбүтэ үһү, кинигэтин П.А. Ойуунускай аатынан литературнай музейга биэрбит). Бу кинигэҕэ Манчаары бюһун үүт-үкчү хаартыската Узбекистаҥҥа ханнык хаспахтан таас үйэ саҕана көстүбүт киһи чөмчөкүттэн оҥоһуллубут киһи бюһа эбит этэ. Егор Петрович “албыннаабыттар” – диэн олус кэлэйбит, долгуйбут этэ. Онон бу боппуруостарынан олус мындыр, дьүккүөрдээх, сахалыы ньоҕой Николай Николаевич ылсыбыта олус үчүгэй, эрэл кыыма үөскүүр.

         Баччааҥҥа дылы Манчаары ыччаттарын туһунан үһү-тамах курдук номохтор бааллар. Мин да дойдубар – Мэҥэҕэ “Манчаары оҕолоро” дэнэр дьон бааллара. Холобура, “Москуоба Баһылай” диэн ааттаах В. Зыковы (Манчаары Баһылай Көнчөх Уйбаан Зыков диэн чугас доҕорун, соратнигын аймаҕа) кистээн хорхоппут Сурдургуур Бүөтүртэн оҕолоох диэн буолар (сокуоннайа суох төрөөбүт буолан, Куһаҕан Скрябиннэр диэн ааттаналлар эбит). Н.Н. Аржаков аныгы науканы туһанан (ордук генетика) ДНК-ларын үөрэтиини саҕалаабыт, матырыйаал хомуйбут. Түмүктэрин күүтэбит.

         Бу ааспыт сайын “Манчаары тойуктара” диэн Манчаары 215 сылыгар анаммыт проект чэрчитинэн кини төрөөбүт Арыылаах алааһынын, Чоочо олоҕунан Чүүйэнэн, Бэрт Маарыйа дойдута – Тараҕай Лампатынан, Куталааҕынан сылдьыбыттарын Николай Николаевич сурукка түһэрбит, чинчийбит, син ону-маны булбут (кэм-кэрдии ыраатан тугу – эмэ саҥаны булар уустугун үрдүнэн).

         Түмүктээн эттэххэ, Н.Н. Аржаков-Боло Уус Манчаары туһунан саҥа үлэтин дьон кэрэхсээн ааҕыыһы, национальнай геройбут олоҕун чинчийиигэ саҥа сүүрээни, түмүктэри оҥорорго төрүөт буолсу, үп булан бэчээттэнэрэ буоллар олус туһалаах, Манчаары 215 сылыгар үйэлээх бэлэх буолуо эбит. Николай Николаевичка ситиһиилэри баҕарабын.

 

 

Избранное
  • 13 октября 2019 г., 16:19
    Zavmir   Пожаловаться

    Оччоуна туох диэн быhаардыбыт, герой ду, герой буотах ду? Элбэх дьон этэр, манчаары-ороспуонньук баай мааны сахалары ата5астаабыт туhунан.

    • Автор
      13 октября 2019 г., 17:27
      kouka   Пожаловаться

      Zavmir, Герой буолан баччачча диэри кэпсээҥҥэ сырыттаҕа. Киһи аймах былыргыттан сиэри таһынан батталы уонна аҕастабылы утары охсуһан кэлбитэ. Үөрэҕэ суох саха киһитэ бэйэтэ эт мэйиитинэн толкуйдаан батталы, атаҕастабылы утары олоҕун үтүө кэмнэрин  анаан туран киһини өлөрүөхтээҕэр кырбаан даҕаны таҥара иннигэр аньыыга киирбэккэ туруулаһан охсуспут киһи бүтүн аан дойду үрдүнэн даҕаны суох. Онон сахалар Манчаарынан үйэ саас тухары киэн туттуохтаахпыт, тоҕо диэтэххэ кинилэргэ итинник геройдара суох, бары хаан бөҕөтүн тоҕон аатырбыт дьоннор.

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Читайте также
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь