home
user-header
Мой вариант латиницы для якутского языка
satoshi92 6 ноября 2018 г., 02:33 1505

Разумеется, сейчас нет никаких предпосылок для перехода якутского (и вообще какого-либо языка народов РФ) на латиницу, как это, например, сейчас происходит в Казахстане.

Данный вариант алфавита - сугубо моё личное видение того, какой могла бы быть якутская письменность, основанная на латинице. 

https://image.ibb.co/h4Wp00/image.jpg

 


 

Пример использования:

 

(статьи из Википедии)

Сахалар диэн түүр тыллаах омук, Саха Сирин төрүт олохтоохторо. Саха тыла түүр тылларын бөлөҕөр киирэр. Сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн сахалар Байкал күөл аттыттан Өлүөнэ, Бүлүү, Алдан өрүстэр кытылларыгар XII үйэҕэ көһөн кэлбиттэрэ. Сахалар былыр-былыргыттан сылгы, сүөһү иитэллэрэ, атыынан-эргиэнинэн дьарыктаналлара, бэйэлэрэ туспа Таҥара үөрэхтээхтэрэ, сэрии, сэп сэбиргэл туомун тутуһаллара, тимир уһаараллара.

Saqalar dien tüür tıllāq omuk, Saqa sirin törüt oloqtōqtoro. Saqa tıla tüür tılların bölöğör kïrer. Soroq üöreqtēqter etellerinen saqalar Baykal küöl attıttan Ölüöne, Bülüü, Aldan örüster kıtıllarıgar 12-s üyeğe köhön kelbittere. Saqalar bılır-bılırgıttan sılgı, süöhü ïtellere, atīnan-ergieninen jarıktanallara, beyelere tuspa Tañara üöreqtēqtere, serï, sep sebirgel tuomun tutuhallara, timir uhārallara.

---

 

Америка Холбоһуктаах Штаттара (ааҥл. United States of America, кылгатан United States, U.S., USA эбэтэр America), кылгатан АХШ эбэтэр Америка, диэн федерал конституция өрөспүүбүлүкэтэ, биэс уон штаттан (илтэн) уонна биир федерал эргинтэн турар. Дойду улахан өттө (48 штат уонна киин эргин Уашиҥтон) Хоту Америкаҕа сытар, Чуумпу уонна Атлантик океаннар икки ардыларыгар, кирбиилэhэр Канаадалыын хоту уонна Мексикалыын соҕуруу. XIX үйэҕэ АХШ Францияттан, Испанияттан, Холбоhуктаах Хоруоллуктан, Мексикаттан уонна Арассыыйаттан сирдэри ылбыта, уонна Тексас уонна Хауайи республикаларын аннексиялаабыта. Тымныы сэрии бүтүүтүн уонна Сүбэ Унията эстиитин кэнниттэн АХШ соҕотох суперкүүс буолбута. Дойду глобал сэрии хоромньулааhынын 50% оҥорор уонна аан дойду бастыҥ экономика, политика уонна култуура күүһэ буолар.

 

Amerika Qolbohuktāq Ştattara... dien federal konstituciya öröspüübülükete, bies uon ştattan (ilten) uonna bïr federal erginten turar. Doydu ulaqan öttö (48 ştat uonna kïn ergin Uaşiñton) Qotu Amerikağa sıtar, Çūmpu uonna Atlantik okeannar ikki ardılarıgar, kirbïleher Kanādalīn qotu uonna Mexıkalīn soğurū. 19-s üyeğe AQŞ Franciyattan, İspaniyattan, Qolbohuktāq Qoruolluktan, Mexikattan uonna Arassīyattan sirderi ılbıta, uonna Texas uonna Qawayi respublikaların annexiyalābıta. Tımnī serï bütüütün uonna Sübe Uniyata estïtin kennitten AQŞ soğotoq superküüs buolbuta. Doydu global serï qoromn'ulāhının 50% oñoror uonna ān doydu bastıñ ekonomika, politika uonna kultūra küühe buolar.

 

***************

(отрывок текста гимна Республики Саха)

Сахам сирэ дьоллоох тускуга

Саһарҕалыы ыҥыра ыллыыр,

Илинтэн арҕаа ол кустуга

Алмаас таас курдук сандаара сырдыыр.

 

Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута

Модун Россия киэн туттуута,

Өркөн-өрөгөй тойугун туойдун,

Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!

Saxam sire jollōq tuskuga

Saharğalī ıñıra ıllīr,

İlinten arğā ol kustuga

Almās tās kurduk sandāra sırdīr.

 

Barğa bıyañnāq Saqam doyduta

Modun Rossiya kien tuttūta;

Örkön-örögöy toyugun tuoydun,

Üüner üyeğe ürdüü turuoqtun!

 

(текст песни)

Үрүмэччи үөрүн курдук,

Арыы-дьэҥкир халлаан курдук,

Көөнньөрүүлэх кымыс курдук,

Көҥүл санаа кыымын курдук

Дьоллоох саха кыргыттара

Чороон тутан таҕыстылар.

Ойуу-дьарҕаа тирэҥсэлэр

Оhуор үктээн киирдилэр

Ürümeççi üörün kurduk

Arī-jeñkir qallān kurduk

Köönn'örüülēq kımıs kurduk

Köñül sanā kīmın kurduk

Jollōq saqa kırgıttara

Çorōn tutan tağıstılar

Oyū-jarğā tireñseler

Ohuor üktēn kïrdiler

 

 (из новостей сайта Кыым.ру)

АХШ бэрэсидьиэнэ Трамп “Арассыыйаҕа уонна Кытайга дьайар туһугар, АХШ ядернай сэриитин сэбин элбэтэн барыаҕа” диир.

☆AQŞ beresijiene Tramp "Arassıyağa uonna Kıtayga jayar tuhugar, AQŞ yadernay serïtin sebin elbeten barıağa" dïr.

----

Хотугу Кэриэйэ лиидэрэ Ким Чен Ын Арассыыйаҕа ыалдьыттыы кэлэр буолла. Сылыктааһын быһыытынан, кини алтынньы бүтүүтэ эбэтэр сэтинньи саҥатыгар кэлиэн сөп. Бу көрсүһүү ханна буолара эмиэ чуолкайдана илик: Владивостокка эбэтэр Москубаҕа...

☆Qotugu Kerieye (Čosuon) lïdere Kim Jong-In Arassīyağa ıaljıttī keler buolla. Sıllıktāhın bıhītınan, kini altınn'ı bütüüte ebeter setinn'ı sañatıgar kelien söp. Bu körsühüü qanna buolara emie çuolkaydana ilik - Vladivostokka ebeter Moskubağa...

---

Алтынньы 4 күнүттэн Ингушетия киин куоратыгар бырачыас, айдаан-куйдаан... Ол төрүөтэ – сир боппуруоһа. Балаҕан ыйын 26 күнүгэр Чечня баһылыга Рамзан Кадыров уонна Ингушетия баһылыга Юнус-Бек Евкуров дойдуларын кыраныыссатын боппуруоһугар көрсүбүттэрэ

☆Altınn'ı 4 künütten İnguşetiya kïn kuoratıgar bıraçıas, aydān-kuydān... Ol törüöte - sir boppuruoha. Balağan ıyın 26 künüger Çeçnya bahılıga Ramzan Kadırov uonna İnguşetiya bahılıga Yunus-Bek Yevkurov doyduların kıranīssatın boppuruohugar körsübüttere.

 

Кыргызстан бэрэсидьиэнэ Сооронбай Жээнбеков туһунан Интэриниэккэ аҕыйах мем (карикатурнай уруһуй) тарҕаммыт. Ол уруһуй ааптара, дизайнер – Никита Тарасенко диэн киһини Генеральнай борокуратуураҕа ыҥыраллар уонна быһаарыы сурук суруйарыгар соруйаллар.

☆Kırgızstan beresijiene Sōronbay Žēnbekov tuhunan İnteriniekke ağıyaq myem (karikaturnay uruhuy) tarğammıt. Ol uruhuy āptara, dizayner - Nikita Tarasenko dien kihini General'nay borokuratūrağa ıñırallar uonna bıhārıı suruk suruyarıgar soruyallar.

 

★Владивостокка буола турар Илиҥҥи экэнэмиичэскэй сугуллааҥҥа Владимир Путин Дьоппуон миниистирэ Абэ Синдзоны көрсөр.

☆Vladivostokka buola turar İliññi ekenemïçeskey sugullāñña Vladimir Putin Joppuon minïstire Abe Şindzonı körsör.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

По сути, данный вариант основан на современной турецкой латинице с добавлением символом для обозначения букв ñ (ң), n' (нь).

Одним из преимуществ можно назвать небольшое визуальное "сокращение" текста за счёт использования одного диакритического знака (ā) вместо двух (аа), т.к. якутский текст порой просто изобилует долгими гласными:


кыдамаhыттардааҕымсыйбыппытынааҕар
kıdamahıttardāğımsıybıppıtınāğar

(32 знака вместо 34)

Также "J" вместо "дь": "jietēği"  -> дьиэтээҕи" (7 букв vs 9).

 

 

Данную систему можно применять также в качестве транслитерации для разговорников, учебников по якутскому языку, ориентированных для иностранцев и зарубежных филологов.

На самом деле, если обратиться к самой истории якутской письменности, то похожий алфавит у нас был в 1929-1939 г., на основе унифицированного тюркского алфавита ("яналиф") для языков СССР (в рамках общесоюзного проекта латинизации).

 

 

Кстати, согласно Википедии, "в 2000 г. в Татарстане был принят новый вариант латиницы, приближенный к современному турецкому алфавиту, однако в 2002 г. был запрещён для официального применения решением Конституционного суда РФ".


Дискутировать на эту тему можно бесконечно (а можно вообще не дискутировать, тем более, в ближайшем будущем вряд ли возникнут предпосылки к каким-либо реформам письменности). 


Признаюсь, что данная тема навеяна нынешним проектом латинизации казахского языка, хотя лично мне она не нравится.
В нынешних латинских алфавитах как казахского, так и узбекского (в Узбекистане процесс латинизации продолжается до сих пор) отсутствуют диакритические знаки. Разработчики объясняют это удобством и экономией ресурсов для перехода (не нужно будет вводить новые символы для клавиатуры и т.д.).
Если допустить такой вариант для якутского (без введения диакритических знаков типа höğüñ), то примерно получилось бы что-то наподобие:


Saxalar dien túúr tyllaax omýk, Saxa Sirin tórút oloxtooxtoro. Saxa tyla túúr tyllaryn bólóǵór kiirer. Sorox úórexteexter etellerinen saxalar Baıkal kúól attyttan Ólúóne, Búlúú, Aldan órúster kytyllarygar XII úıeǵe kóhón kelbıttere. Saxalar bylyr-bylyrgyttan sylgy, súóhú iitellere, atyynan-ergieninen jaryktanallara, beıelere tuspa Tańara úórexteextere, serii, sep sebirgel tuomun tutuhallara, timir uhaarallara.

Saxam sire jolloox tuskuga
Saharǵalyy yńyra yllyyr,
Ilinten arǵaa ol kustuga
Almaas taas kurduk sandaara syrdyyr.

Barǵa byıańnaax Saham doıdýta
Modun Rossiıa kien tuttuuta,
Órkón-órógóı toıugun tuoıdun,
Úúner úıeǵe úrdúú turuoxtun!

 

- тоже, в принципе, допустимый вариант.

 

Ещё один, более экзотический вариант - возрождение древнетюркского рунического письма. 

https://imgbb.com/"><img src="https://image.ibb.co/dcgNL0/image.jpg

 

𐰆𐰺𐰆𐰖 𐰂𐰖𐰴‬𐰀𐰞‬ 
𐰽‬𐰀𐰴𐰂 𐰽𐰃𐰺‬𐰅

 

(справа налево: УРУЙ АЙХАЛ

САХА СИРЭ)

Избранное
  • 6 ноября 2018 г., 23:41
    prorochestvo   Пожаловаться

    Вспомним Семена Новгородова! 

    Тюрки все едины!

  • 12 февраля 2020 г., 21:08
    Аргентинец   Пожаловаться

    Төрөбүт тыл күнүнэн!

  • 3 мая 2020 г., 18:35
    sepang   Пожаловаться

    Официально урукку алфавит суох да? Ол эрээри эьиэнэ эмиэ барсар эбит.

  • 12 июля 2021 г., 22:11
    Mkrtchan   Пожаловаться

    A b v g ğ d c ye yo j z i y k l m n ñ ń o ö p r s h t u ü f x ts ç ş şç ' ı '' e yu ya

    Ğ - ҕ. Баҕа - bağa

    C - дь. Дьокуускай - Cokuuskaj ( Cokùskaj )

    J - ж

    İ - и. Итии - İtii ( İtï )

    Y - й.

    Ñ - ҥ. Саҥаттан - Sañattan

    Ń - нь. Ньурба - Ńurba

    Ö - ө. Өлбүт - Ölbüt

    Ü - ү. Үөрэх - Üörex

    X - х. Харандаас - Xarandaas ( xarandàs )

    Ç - ч. Чоппууска - Çoppuuska ( çoppùska )

    Ş - ш

    Şç - щ (ну или можно шь(şj) используя j как мягкий знак)

    Щука - şçuka ( şjuka )

    I - ы. Ытыыр - Itıır (Itìr)

    Ысыах - Isıax

    Латиница основанная на турецком:

    Aa Bb Cc Çç Dd Ee Ff Gg Ğg Hh Iı İi Jj Kk Ll Mm Nn Ññ Ńń Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Vv Xx Yy Zz

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь