home
user-header
Сахалар уонна арыгылааһын (Хаһааҥҥыттан иһэбитий?)
sociolog 16 июля 2015 г., 21:33 678

 

– История кэрэһилииринэн, сахалар арыгыны аҕыйах кэмтэн, ХIХ үйэ бүтэһигин диэкиттэн күүскэ иһэр буолбуттара. Бу тосту туора, омуннаах утах саха киһитигэр күүскэ уонна мөкүтүк дьайбыта. Оттон туроктар, еврейдэр, арабтар уо.д.а. омуктар арыгыны хас да тыһыынчанан сыллартан саҕалаан иһэн кэлбиттэрэ. Ол гынан баран, ону утарсар тиһиктээх үлэни ыытаннар, кинилэргэ билигин арыгылааһын боппуруоһа турбат.


Ити кэмҥэ Саха сиригэр арыгы хара дьайа күүһүрэн, омук быһыытынан эстии сибикитэ биллэн, баһылыктар, тойоттор хара дьайы утары күүскэ үлэлээн барбыттара. Арыгынан эргиниини боборго олохтоох былаастарга боломуочуйа биэрбиттэрэ. Куһаҕан дьаллыктары, ол иһигэр хаартылааһыны (хаартылаан дьиэлэрин, ойохторун туран биэрэллэр эбит), мөкү көстүү курдук билинэн, ону бопсор циркулярдар, уураахтар тахсыбыттара.

Аан дойду бастакы сэриитэ саҕаламмытыгар дойдуга «сухой сокуон» киллэриллибитэ. Ити сокуон тутуһуллан, 1960-с сыллар саҕаланыыларыгар диэри арыгыны атыылааһын, эргитии улаханнык сайдыбакка сылдьыбыта.

1960-с сыллартан арыгы атыыта төттөрү элбээн киирэн барбыта. Кырдьаҕастар кэпсииллэринэн, бу сылларга аан бастаан Грузия арыгыта баар буолбут. Саҥа көстүү буортутун туһунан буолбакка, «арыгы – үчүгэй ас» диэн өйдөбүл үөскээбитэ. Абыраллаах аатыра охсубут ас туохха тиэрдэрин билбэккэ, бэл, икки-үс саастаах оҕолоругар кутан биэрэллэр эбит. «Үрүүмкэлэр, ыстакааннар үмүөрүһэн турдулар» диэн уруй-айхал тыллардаах ырыа тыллара суруллубуттар. Маассабай иһии сыыйа-баайа киэҥник тарҕанан барбыта. Тоҥон өлөөччү, буруйу оҥорон хаайыыга киирээччи элбээбитэ.

1970 сыллартан аны кыһыл арыгы бар дьоммутун аймаабыта – дьон маассабайдык иһиитэ бэлиэтэммитэ. Ол да иһин буолуо, 1960-70 сылларга сахалар ортолоругар арыгыга умса түспүт, бүдүрүйэн баран кыайан көнөр кыаҕа суох дьон ахсаана наһаа элбээбитэ.

Учуокка турааччылар ахсааннара 1985 с. муҥутаан элбии сылдьыбыта. Аҕа дойду Улуу сэриитин алдьархайыттан да элбэх содулу аҕалар кутталламмыт балаһыанньаны көннөрөөрү арыгыны атыылаһарга толуон биэриитин киллэрбиттэрэ. Ол эрээри, арыый сыыһа политика ыытыллыбыта, халбархай суолунан айаннааһын саҕаламмыта. «Бэйэлээх бэйэм толуонум. Онон хайаан да атыылаһыахтаахпын» диэн санаа соҥнонор курдук буолбута. Иккис өттүнэн ыллахха, Михаил Горбачев ити сокуона элбэх киһини алдьархайтан быыһаабыта. Тоҕо диэтэххэ, сааһынан хааччахтааһын баар буолан, толуон ылар бырааба суох элбэх эдэр киһи ити «дьолтон» көрө маппыта.

Сэбиэскэй Сойуус урусхалламмытын кэннэ, 1992 cылтан арыгыны олох ыһан кэбиспиттэрэ. Ити кэмҥэ киин куоракка үөрэх туттарса кэлэн бараммын, соһуйа көрбүт дьулаан хартыынаны бу баар курдук өйдүүбүн. Киин куораппыт уулуссаларыгар итирик сахалар охто сыталлара, сутуруктарынан дайбаһан ылаллара күннээҕи көстүүгэ кубулуйбут курдук этэ. «Апокалипсис буолаары гыммыт дуу» диэн санаан ылбытым. Кистэл буолбатах, биһиги көлүөнэ устудьуоннаабыт сылларбыт куорат болуоссаттарыгар, устудьуоннар олорор уопсай дьиэлэригэр арыгылааһын «аргыстаах» ааспыта. Үрдүк үөрэҕи ылаары сылдьар эдэр дьон аһыы ас амырыын алдьархайын кыайан өйдөөбөттөрүн аһара сөҕөр этим.

Избранное
Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться или зарегистрироваться
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации
Обратная связь